Degeleń eskertkishi. Soldan ońǵa qaraı: Maıkl Skıdan (CTR), Stıv Kolder (DTRO), doktor Robert Poýp (Qaýip-qaterdi birlesip azaıtý baǵdarlamasynyń (CTR) dırektory), Vaıl Oksford (DTRA dırektory), Mark Gıbson (CTR baǵdarlamasynyń menedjeri), Aleksandr Dýbrov
Qazaqstandaǵy AQSh elshiliginiń málimeti boıynsha 1994 jyldyń jazynda Amerıkanyń vedomstvoaralyq ekspedısııasy Qazaqstanǵa kelip, alty apta boıy Semeı polıgonynyń Degeleń taýly aımaǵyn zerttedi. 1963 jyly ıadrolyq qarýdy synaýǵa ishinara tyıym salý týraly shartqa qol qoıylyp, aýada, ǵarysh keńistiginde, sý astynda ıadrolyq synaqtarǵa tyıym salynǵannan keıin, Keńes úkimeti 340 jerasty ıadrolyq synaqtyń 186-syn Degeleń taý sileminde ótkizdi. Osyny negizge alǵan AQSh tarapy ıadrolyq synaqtar úshin paıdalanǵan barlyǵy 181 tonneldi tez jáne qaýipsiz túrde jabýdy Ulttyq ıadrolyq ortalyq (UIаO) basshylyǵyna usynady. Budan soń Qazaqstan AQSh Qorǵanys mınıstri Ýılıam Perrıge ıadrolyq synaq júrgizý ınfraqurylymyn qaýipsiz joıýǵa kómek kórsetý jóninde resmı saýal jiberdi. Eki jaq ýaǵdalasqan soń, qaýip-qaterdi birlesip azaıtý boıynsha «Nann-Lýgar» (CTR) baǵdarlamasy ázirlendi. Kóp uzamaı joba bastaldy. DTRA men Qazaqstan jylyna 60-qa jýyq tonneldi japty. Synaq ınfraqurylymyn joıý prosesi úsh jyl ishinde aıaqtaldy. Qazir barlyq synaq ınfraqurylymy qaýipsiz jaǵdaıda.
Degeleń alǵashqy jobasy aıaqtalǵan soń, birneshe jyldan keıin UIаO búkil Semeı polıgonyndaǵy radıologııalyq máseleler boıynsha keshendi baǵalaý baǵdarlamasyn bastady. Ortalyq qyzmetkerleri soltústikten ońtústikke qaraı baǵytty kartaǵa túsirip, ıadrolyq qaldyqtar qalǵan aımaqtardy anyqtady. Olardy joıý úshin DTRA qaıtadan UIаO-ǵa seriktes boldy. 2013 jyly eki mekeme alǵashqy ıadrolyq synaqtar ótkizilgen alańda tolyq júıeli zertteý júrgizýge kelisti. Bastapqyda keıbir atmosferalyq nemese jerústi synaqtar qalǵan qaldyqtar jer betinen birkelki joıylsa, keıbir jaǵdaılarda jınalǵan qaldyqtardy qazyp, ony alańnan tys jerde qaýipsiz saqtaý úshin tasymaldandy. Al qaldyqtar az shoǵyrlanǵan jerlerde, ony anyqtaý qıynǵa soqty. Ol úshin jerdi jyrtýǵa jáne odan ári materıaldy suıyltýǵa týra keldi.
Qazir UIаO toby Semeı polıgonyndaǵy aýmaqta shynaıy radıologııalyq baǵalaý jumystaryn jalǵastyryp keledi. Barlyq aımaq 2021 jyldan bastap zerttelip jatyr.
«Iаdrolyq qarýdy taratpaý rejimin Qazaqstan óte qolaısyz kezde qabyldady, sol úshin osy elge óte rızamyn. Meniń oıymsha, bizdiń synaq alańyndaǵy jumysymyz álemdi qaýipsiz jerge aınaldyrý jónindegi kúsh-jigerimizdiń jalǵasy», deıdi DTRA taratpaý baǵdarlamasynyń menedjeri Mark Gıbson.
AQSh Elshisi Ýılıam Mozer bul laýazymǵa taǵaıyndalysymen kóp uzamaı Semeı polıgonyna bardy. Sapar barysynda elshi Degeleń alasa taý sileminde de boldy. Bul aımaqta AQSh úkimeti ıadrolyq synaqtar úshin paıdalanylǵan 181 tonnel joıyp, IGR zertteý reaktoryn qurýǵa kómek kórsetti. Ol joǵary baıytylǵan reaktor otynyn az baıytylǵan otynǵa aınaldyrady.
Aıta ketsek, DTRA agenttiginiń negizgi maqsaty AQSh Qorǵanys mınıstrligine, AQSh úkimetine jáne halyqaralyq seriktesterge jappaı qyryp-joıý qarýynyń taralýyna qarsy turýǵa jáne onyń taralýyn toqtatýǵa usynys berý. Burynǵy Semeı synaq polıgonynda ótkiziletin joba DTRA agenttiginiń halyqaralyq odaqtastarmen jáne seriktestermen birge júrgizip jatqan ıadrolyq qarýdy taratpaý boıynsha mańyzdy jumysy osynyń bir mysaly bolyp tabylady. DTRA agenttigi – qarjylyq qoldaý jaǵynan, sonymen qatar Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy yntymaqtastyq sheńberinde júzege asyrylyp jatqan jobalardyń mańyzdylyǵy jaǵynan Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń iri seriktesteriniń biri. Sondaı-aq ıadrolyq qarýdy taratpaý salasyndaǵy yntymaqtastyq eki el arasyndaǵy ekijaqty qatynastyń basym baǵyttarynyń biri.
Jalpy, Semeı synaq polıgony keńes odaǵynyń ıadrolyq baǵdarlamasy sheńberinde qurylǵan edi. 1947 jyly Shyǵys Qazaqstanda saıyn dalanyń ortasynda salynǵan polıgon shamamen 7 myń sharshy metr aýmaqty alyp jatyr. Onda 1949 jyly 29 tamyzda keńes odaǵy alǵashqy ıadrolyq synaq ótkizdi. 40 jyl ishinde Semeıde 456 ıadrolyq jarylys jasaldy, onyń 116-sy jer ústinde, 340-y jer astynda synaldy. 1991 jyly keńes odaǵy ydyraǵannan keıin synaqtar toqtatyldy, kóptegen ǵalym men áskerı qyzmetker polıgonnan ǵana emes, elden de ketti. Alańda kóptegen tonnel men uńǵyma qaldy. Buǵan qosa, múldem paıdalanylmaǵan ıadrolyq materıaldar qaldy. Olar halyqqa qaýipti boldy, al onyń taralýy búkil álemge qaýip-qater tóndirdi. Alaıda jas memleket Qazaqstan halqy jańa úkimet bul máseleni sheshedi dep úmit artty. Synaq alańy jabylǵan soń, 1993 jyly 15 mamyrda Ulttyq ıadrolyq ortalyq quryldy. Ortalyqtyń bas dırektory Erlan Batyrbekov polıgon jabylǵannan keıin UIаO birneshe máseleni sheshýge májbúr bolǵanyn aıtady.
«Iаdrolyq qarý synaqtarynyń ınfraqurylymyn, saldaryn joıý qajet boldy. Osy úlken jáne mańyzdy máseleni qalaı júzege asyramyz degen qorqynysh boldy. Alaıda kóptiń kómegimen, atap aıtsaq, halyqaralyq yntymaqtastyń sheńberinde sheshimin taptyq», deıdi UIаO-nyń bas dırektory.
Ulttyq ıadrolyq ortalyq DTRA-dan basqa, AQSh Energetıka mınıstrligimen, ıaǵnı Ulttyq ıadrolyq qaýipsizdik basqarmasymen (NNSA) tyǵyz jumys isteıdi. NNSA Qazaqstanmen birge burynǵy Semeı synaq polıgonynda ornalasqan «Baıkal-1» reaktorlyq kesheninde uzaq ýaqyt saqtaý úshin Aqtaýdaǵy BN-350 nysanynan 775 ıadrolyq qarý jasaýǵa jetetin 10 metrıkalyq tonna joǵary baıytylǵan ýrandy (JBÝ) jáne 3 metrıkalyq tonna plýtonııdi tasymaldady. Buǵan UIаO men «Mańǵystaý atom energetıkalyq kombınaty-Qazatomónerkásip» (MAEK-Qazatomónerkásip) mańyzdy ról atqardy.
NNSA Nıderlandymen seriktestikte radıoaktıvti kózder boıynsha eki iri jobany 2019 jyldyń shildesinde aıaqtady. 2012-2019 jyldar aralyǵynda negizinen Nıderlandtyń Syrtqy ister mınıstrligimen qarjylandyrylǵan jáne NNSA-nyń qoldaýymen júzege asyrylǵan eki joba UIаO men «MAEK-Qazatomónerkásiptegi» radıoaktıvti kózderdi túgendep, tirkedi jáne oǵan basshylyq jasady. Eki uıym qyzmet merzimi aıaqtalǵan Qazaqstandaǵy radıoaktıvti kózderdi basqarý boıynsha uzaqmerzimdi sheshimderdi usynady. Bul jerde mamandar radıoaktıvti kózder barlyq kezde qaýipsiz jáne senimdi túrde basqarylýy kerek ekenin alǵa tartady, óıtkeni olar qyzmet merzimi ótken soń da joǵary radıoaktıvti bolyp qala beredi. Mundaı tehnıkalyq jaǵynan aýqymdy jobalar eki nysandaǵy 13 300-den astam radıoaktıvti kózderdiń qaýipsizdigin arttyrdy. UIаO, «MAEK-Qazatomónerkásip», Iаdrolyq tehnologııalar qaýipsizdigi ortalyǵy jáne basqa da tehnıkalyq uıymdardyń mamandary bul jumysty iri, paıdalanylmaǵan medısınalyq jáne óndiristik qurylǵylardan kózderin shyǵaryp alý, sıpattamalaryn anyqtaý, olardy ystyq kameralarda kondısııalaý, uzaq ýaqyt qorǵaýysh konteınerlerde shoǵyrlandyrý arqyly júzege asyrdy.
«Nıderland áriptesterimizge osy mańyzdy jobalardy qoldaǵany úshin alǵysymyzdy aıtamyz. Radıoaktıvti kózderdi joıý prosessin basqarý – radıologııalyq qaýipsizdiktiń mańyzdy aspektisi. Atom qýaty halyqaralyq agenttigi paıdalanylmaǵan kózder retteýshi baqylaýdan shyǵý qaýpin týdyratynyn moıyndaıdy. Olar joǵalýy nemese qaraýsyz qalýy múmkin», deıdi Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi NNSA ákimshiniń qorǵanys jónindegi orynbasary doktor Brent Park.
NNSA-nyń Materıaltaný jáne azaıtý (M3) ákimshiligi materıaldardy basqarýdyń tolyq sıkli arqyly ıadrolyq materıaldardan týyndaıtyn qaýipti joıýǵa keshendi tásil usyndy. Bul IGR jáne IVG.1M zertteý reaktorlaryn joǵary baıytylǵan ýran reaktorlaryn (JBÝ) paıdalanýdan góri tómen baıytylǵan ýrandy (TBÝ) paıdalaný qajetin dáleldep otyr.
IGR reaktorynan jańa otyn Úlbi metallýrgııa zaýytyna 2019 jyldyń jeltoqsanynda jetkizildi. Otyn TBÝ-ǵa deıin suıytylǵan. Bul materıal IGR reaktorynda paıdalaný úshin UIаO-na qaıta tasymaldandy. Al IVG.1M zertteý reaktory joǵary baıytylǵan ýrannan (JBÝ) tómen baıytylǵan ýranǵa (TBÝ) 2021 jyly aýystyryldy. Jumsalǵan JBÝ otyny Reseı Federasııasyna 2023-2024 jyldary IVG.1M reaktory TBÝ otynyna sátti aýysqannan keıin tasymaldanady degen jospar bar.
