– Murat Jambyluly, aıbarly Ata Zań kúnin atap ótip jatyrmyz. О́tken jylǵy konstıtýsııalyq reformadan keıin «Prokýratýra týraly» zań qaıta qabyldanǵany belgili. Osydan keıin ne ózgerdi? Prokýratýra organdarynyń quzyreti artty ma?
– Konstıtýsııa – adam men azamattyń negizgi quqyqtaryna kepildik beretin qujat. Mysaly, ómir súrý quqyǵy, jeke bas bostandyǵy, jeke ómirge qol suǵylmaýshylyq, sondaı-aq olardyń ar-namysy men qadir-qasıetin qorǵaý jáne t. b. Prokýratýra organdaryna azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn saqtaý jáne qorǵaý boıynsha úlken mindet júktelgen. Ata Zańymyzdyń 83-babyna sáıkes, prokýratýra memleket atynan respýblıka aýmaǵynda zańdylyqtyń saqtalýyna zańda belgilengen shekte jáne nysandarda joǵary qadaǵalaýdy júzege asyrady, sotta memlekettiń múddesin bildiredi jáne memleket atynan qylmystyq qýdalaýdy júzege asyrady.
О́tken jyldyń maýsym aıynda júrgizilgen konstıtýsııalyq reforma prokýratýra mártebesin kúsheıtti. Endi Konstıtýsııanyń jetinshi bólimi «Sottar jáne sot tóreligi. Prokýratýra. Adam quqyqtary jónindegi ýákil» dep ataldy. Eger buryn Konstıtýsııalyq Keńeske Prezıdent, Senat, Májilis tóraǵalary, Parlament depýtattarynyń besten bir bóligi, Premer-mınıstr jáne sot qana júgine alatyn bolsa, qazir mundaı quqyq Bas prokýrorǵa da berildi. Sondyqtan eger normatıvtik-quqyqtyq aktiler nemese zańdar Konstıtýsııaǵa qaıshy kelse, Bas prokýror olardy Konstıtýsııa normalaryna sáıkestigin tekserý úshin Konstıtýsııalyq sotqa jiberýge quqyly.
Sondaı-aq, Bas prokýrordyń ótinishteri boıynsha Konstıtýsııalyq sot halyqaralyq sharttardy ratıfıkasııalaýǵa deıin olardyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin qaraıdy jáne Konstıtýsııa normalaryna resmı túsinikteme beredi. Bul mańyzdy másele, óıtkeni prokýratýranyń konstıtýsııalyq mindeti – eldegi zańdylyqty qamtamasyz etý. Sondyqtan zańdylyqty saqtaýdyń tıimdi quraly retinde joǵary qadaǵalaý konstıtýsııalyq mártebesi bar zańmen qamtamasyz etilýi kerek.
Osyǵan baılanysty 2022 jylǵy 5 qarashada qabyldanǵan «Prokýratýra týraly» konstıtýsııalyq zań prokýratýra organdarynyń quqyq qorǵaý fýnksııalaryn kúsheıtti. Zańnyń negizgi erejeleri zańdylyqtyń saqtalýyn, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn, bıznestiń, qoǵamnyń jáne memlekettiń múddelerin qorǵaýdy jáne qalpyna keltirýdi tıimdi qamtamasyz etýge múmkindik beretin pármendi quraldar men tetikterdi bekitti.
– О́zińiz basqaratyn Bas prokýratýra qyzmetiniń jumysy týraly tolyǵyraq aıtyp berseńiz?
– Bizdiń qyzmet qylmystyq ister boıynsha sot aktileriniń zańdylyǵyn qamtamasyz etýge jaýapty jáne olardyń oryndalýyn qadaǵalaıdy. Qarapaıym tilmen aıtqanda, biz qylmystyq ister boıynsha sottarǵa qatysatyn memlekettik aıyptaýshylardyń jumysyn, sondaı-aq qylmystyq atqarý júıesi mekemelerinde zańdylyqtyń saqtalýyn qadaǵalaıtyn prokýrorlardyń qyzmetin úılestiremiz jáne uıymdastyramyz.
Budan ózge, qyzmet azamattardyń kassasııalyq shaǵymdaryn qaraýmen aınalysady, zańdy kúshine engen úkimderdiń zańdylyǵyn tekseredi, kassasııalyq narazylyqtar daıyndaıdy, sot praktıkasyn taldaıdy jáne qoldanystaǵy zańnamany jetildirý týraly usynystar engizedi. Máselen, osy jyldyń ózinde prokýrorlar 16 myńnan astam qylmystyq is boıynsha sottarǵa qatysty. Olardyń sot isindegi basty mindeti – qylmystyq is boıynsha zańdy jáne ádil is júrgizýdi qamtamasyz etý. Biz birte-birte aıyptaýdan arylamyz. Memlekettik aıyptaýshylardyń aldyna qoıǵan basty maqsat – sottalýshynyń kináli nemese kináli emestigin anyqtaý. Eger prokýrorlar dáleldemelerdiń joqtyǵyn nemese aıyptalýshynyń quqyqtaryn buza otyryp alynǵanyn kórse, onda sot aıyptaýdan bas tartady.
Bıyl prokýrorlar 9 adamǵa qatysty aıyptaýdan bas tartty, osylaısha olardyń konstıtýsııalyq quqyqtary qorǵaldy. Bizdiń narazylyqtarymyz boıynsha 9 adamnyń aqtalǵany, taǵy 189 sottalýshynyń qajetten tys qatań jazalary jeńildetilgeni sot prosesinde prokýrordyń adam quqyǵyn qorǵaýdaǵy rólin kórsetedi. Sonymen birge, jasalǵan qylmys úshin jazanyń bultartpastyǵy qaǵıdatyn saqtaı otyryp, prokýrorlar buryn sottar aqtaǵan 61 qylmyskerge qatysty sot aktileriniń kúshin joıyp, qaıta sottaýǵa túbegeıli qol jetkizdi. Jalpy, prokýratýranyń apellıasııalyq ótinish hattary men kassasııalyq narazylyqtary arqyly 736 adamǵa qatysty úkimi zańǵa sáıkestendirildi.
Azamattardyń ótinishterimen jumys isteýge erekshe kóńil bólinedi. Tek osy jyly sottardyń úkimderine qatysty 5,5 myńǵa jýyq shaǵym qaraldy, 3 myńǵa jýyq azamatqa zań normalary túsindirilip, 152 ótinish qanaǵattandyryldy, onyń ishinde 63-i boıynsha olardy aqtaýǵa nemese jaǵdaılaryn jaqsartý baǵytynda narazylyqtar engizildi.
Bas prokýror, onyń orynbasarlary jáne qyzmet basshylyǵy qylmystyq ister boıynsha sot aktilerimen kelispeıtin azamattardy turaqty negizde qabyldaıdy. Onyń jumysy aıasynda 280-nen astam azamat qabyldandy. Bizdiń qyzmet 307 sottalýshyǵa qatysty Joǵarǵy sotqa narazylyq engizdi.
– Keıingi ýaqytta kóptiń nazary byltyrǵy qańtar oqıǵalaryna baılanysty isterge aýyp keledi. Osy sanattaǵy ister boıynsha bizge ne aıta alasyz?
– Siz durys aıtasyz, biz osy sanattaǵy isterge kóp kóńil bóldik. Búginde sottar qańtar oqıǵalary barysynda qylmys jasaǵan 1373 adamǵa qatysty úkim shyǵardy. Olardyń tek 19 paıyzy (266) túrmege jabyldy. Bular qoǵam úshin eń qaýipti qylmys jasaǵan adamdar.
О́zderińiz biletindeı, Memleket basshysynyń bastamasymen qańtar oqıǵalaryna qatysýshylar úshin raqymshylyq jarııalanǵany belgili. Búgingi tańda ol 1194 sottalýshynyń múddelerin qozǵady. Onyń ishinde 100 adam qylmystyq jaýaptylyqtan jáne jazadan tolyq bosatylsa, 1094 adamnyń jaza merzimderi qysqartyldy, 85 adam qamaýdan jáne bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynan bosatyldy.
Raqymshylyq qańtar oqıǵalary barysynda azaptaýlar men basqa da laýazymdyq qylmystar jasaǵan adamdarǵa qoldanylmady. Azaptaý úshin qylmystyq prosesti júrgizetin organdardyń 21 qyzmetkeri sottaldy. Olardyń barlyǵy derlik naqty merzimge bas bostandyǵynan aıyrylady. Taǵy 12 qyzmetkerge qatysty ister sotta qaralyp jatyr.
Sonymen qatar, bılikti asyra paıdalanǵany jáne basqa da qylmystar jasaǵany úshin Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń, Qorǵanys mınıstrliginiń jáne polısııa departamentteriniń birqatar joǵary laýazymdy tulǵalary sottaldy.
– Siz ózińiz basqaratyn qyzmettiń fýnksııasyna jazanyń oryndalýyn qadaǵalaýdy qamtamasyz etý de kiredi dedińiz. Prokýrordyń bul saladaǵy jumysy qandaı?
– Elimizde qylmystyq atqarý júıesiniń 79 mekemesi jumys isteıdi, ol jerde 34 myń adam qamaýda otyr. Bas bostandyǵynan aıyrýǵa baılanysty emes jazalardy 29 myńnan astam azamat ótep jatyr. Prokýrorlar kún saıyn kúzetpen ustaý tártibi men sharttaryn, sondaı-aq qylmystyq atqarý júıesiniń laýazymdy tulǵalary qabyldaǵan aktilerdiń zańdylyǵyn tekseredi. Zań buzýshylyqtar anyqtalǵan kezde prokýrorlar tutqyndardy tergeý ızolıatorlary men kolonııalardan bosata alady, mekemeler ákimshiliginiń jaza qoldaný jáne kótermeleý týraly zańsyz sheshimderiniń kúshin joıady. Mysaly, bıyl 33 zańsyz jazalaý sharasynyń kúshi joıylyp, tártiptik úı-jaılardan 9 adam bosatyldy.
– Qańtar oqıǵasynan beri qamaýdaǵylardy azaptaý problemasy jıi kóterilip júr. Mundaı keleńsizdikterdiń aldyn alý úshin prokýratýra tarapynan qandaı da qadaǵalaý bola ma?
– Iá, bul másele prokýratýra organdarynyń erekshe baqylaýynda. Azaptaýdy joıý boıynsha jan-jaqty sharalar qabyldanyp jatyr. Osy maqsatta prokýrorlar kún saıyn mekemelerge barady, tosyn tekserýler júrgizedi, sonyń ishinde túngi ýaqytta da eskertýsiz barady. Sottalǵandardyń dene jaraqattary týraly aqparat alý jáne olardy dereý tekserý maqsatynda medısınalyq mekemelermen baılanys ornatyldy.
Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha jabyq mekemelerde beınebaqylaý kameralary ornatylǵan. Búgingi tańda QAJ-dyń 52 mekemesi oǵan qosylǵan jáne prokýrorlar jaǵdaıdy baqylaý úshin kolonııalarda beınebaqylaýǵa qashyqtan qol jetkizý múmkindigine ıe boldy.
Sonymen qatar, jumys aıaqtalǵannan keıin prokýrorlar mekemelerde «kórinbeıtin oryndardyń» bar-joǵyn tekseredi. Bul sottalǵandardyń quqyqtaryn tıimdi qorǵaýdy qamtamasyz etýge, qyzmetkerlerdi tártipke keltirýge, azaptaýǵa jáne basqa da quqyq buzýshylyqtarǵa tosqaýyl bolýǵa tıis. Aıta keteıik, bul TMD keńistiginde balamasy joq tájirıbe.
QAJ mekemelerinde sottalǵandardyń elektrondyq ótinishterin berý úshin 455 termınal jumys isteıdi, olar sottalǵandar úshin jalpyǵa qoljetimdi oryndarǵa qoıylǵan. Prokýrorlardyń úzdiksiz beınebaqylaý júrgizýi, termınaldar ornatýy jáne mekemelerge kúndelikti kelip ketip júrýi azaptaý oqıǵalarynyń aldyn alýǵa óz septigin tıgizdi. Atap aıtqanda, tutqyndardyń azaptaý boıynsha shaǵymdarynyń sany 6 esege, ıaǵnı 74-ten 12-ge deıin qysqardy.
– Bıyl 20 mamyrda «Qylmystyq sot isin júrgizý, jazany oryndaý, azaptaýdyń aldyn alý salasyndaǵy adam quqyqtary máseleleri jónindegi aktilerge ózgerister engizý týraly» zań kúshine endi. Ol sottalǵandardyń jaǵdaıyn qanshalyqty jaqsartady?
– Zańda sottalǵandardy jazasyn óteý oryndaryna bólýdiń jańa krıterııleri bar. Alǵash ret sottalǵandar jazasyn ortasha qaýipsizdik mekemelerinde óteıdi. Eń joǵary qaýipsizdik mekemelerinde merzimi ótelgenine qaramastan, buryn bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna kesilgen, ıaǵnı qaıta sottalǵandar jazasyn óteıdi. Al tótenshe qaýipsizdiktegi mekemelerde ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrylǵandar otyrady. Bizde mundaı bir mekeme bar, ol – Jitiqara qalasynda ornalasqan mekeme.
Osyǵan oraı, qazirgi ýaqytta sottar úkimderdi qaıta qarap jatyr. Sottardyń sheshimderimen ortasha qaýipsizdik mekemesine aýystyrylatyn sottalǵandar úshin árbir kúni bir jarym kún dep eseptelip, olar erterek bostandyqqa shyǵady. Bul ózgerister 7 myńnan astam sottalǵannyń quqyqtyq jaǵdaıyn jaqsartpaq. О́ıtkeni olar kolonııalardyń túrlerin ózgertedi jáne kópshiligi turǵylyqty jeri boıynsha jazasyn óteıdi.
– «Prokýratýra týraly» konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes, prokýratýraǵa Adam quqyqtary jónindegi ýákilmen ózara is-qımyl jasaý júktelgen. Bul neni bildiredi, tarqatyp aıtyp berseńiz?
– Iá, shynynda da, atalǵan zańǵa sáıkes prokýratýra Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń qyzmetine adam men azamattyń buzylǵan quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý jáne qalpyna keltirý maqsatynda járdem kórsetedi. Osyǵan baılanysty, bıyl 13 sáýirde Bas prokýratýra Adam quqyqtary jónindegi ýákilmen QAJ mekemelerine barý jónindegi birlesken is-sharalar boıynsha Adam quqyqtary men ustaý jaǵdaılarynyń buzylýyn anyqtaý jónindegi memorandým jasasty. О́zara is-qımyl sheńberinde 2 vedomstvoaralyq keńes ótip, 150-den astam sottalǵan azamat jeke qabyldandy.
2023 jyldyń basynan beri prokýrorlar О́ńirlik úılestirý keńesi ókilderimen birlesip QAJ mekemelerine 73 ret bardy. Negizinen, sottalǵandar tıisti medısınalyq kómekke, tamaqtaný sapasyna jáne t.b. shaǵymdandy. Kóp másele dereý arada sheshimin tapty.
– Bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynan bosatylǵan adamdarǵa jáne qoǵamnan oqshaýlaýsyz jaza túrlerine sottalǵan adamdarǵa memleket qandaı áleýmettik kómek kórsetedi?
– Probasııa týraly zańǵa sáıkes jergilikti atqarýshy jáne bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne halyqty áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy ýákiletti organdarǵa medısınalyq kómek kórsetý, bilim alýǵa járdemdesý, kásipti meńgerý, jumysqa ornalasýǵa járdemdesý, psıhologııalyq demeýdi qamtamasyz etý, áleýmettik tólemderdi alý boıynsha mindetter júktelgen. Bıylǵy 7 aıda jergilikti atqarýshy organdar 4198 sottalǵan adamdy jumysqa ornalastyrdy. Jumysqa ornalasqan sottalǵandardyń jalpy sany 1145 adamdy quraıdy, ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar – 12 251.
Ákimdikter bizdiń usynysymyz boıynsha quqyqtyq, psıhologııalyq, materıaldyq kómek kórsetý úshin úkimettik emes uıymdardy kóbirek tarta bastady. El boıynsha olardyń qyzmetterine 160 mln teńgeden astam qarajat bólingen. Probasııa organdary óz kezeginde memleketten kómek alý tártibin túsindiredi. Áleýmettik-quqyqtyq qoldaýdy sapaly jáne ýaqytyly alý qamtamasyz etiledi. Birqatar óńirde «Probasııa úıleri» jumys istep tur, onda sottalǵandar bir jerde barlyq qajetti aqparat pen kómek ala alady.
– Qyzmetterińizge sáttilik tileımiz!
Áńgimelesken Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
