Mine, osyndaı kúrdeli kezeńderde óz sharýashylyqtaryndaǵy shynaıy ahýaldy kózbe-kóz kórsetý úshin «Aitas Agro» kompanııasy jýyrda press-lanch uıymdastyrdy. Tańǵy toǵyzda tórt kólikke teńdeı bólingen tilshiler qaýymy О́skemennen Verh-Ýba eldi mekenine qaraı bet túzedi. Arasy – asa bir alys emes, alpys-aq shaqyrymdyq jol eken. Tamasha tabıǵatqa tamsanyp, terezege telmirip otyrǵanymyzda júıtkigen kólik dittegen jerimizge tez-aq jetkizip tastady.
«Aitas» týraly aıtamyz...
«AITAS» – Qazaqstandaǵy alyp sıfrlyq agroóndiris holdıngi, onyń quramyna «Kýs&Vkýs» brendimen ónim óndiretin О́skemen jáne Ortalyq Azııadaǵy eń iri Makınsk qus fabrıkalary, Almaty asyl tuqymdy qus reprodýktory, «AMP» brendimen shyǵatyn et, delıkates, shujyq ónimderi, «Aitas Foundation» korporatıvtik qory sııaqty 15-ten astam kásiporyn kiredi. Holdıngti jemshóp jáne jemshóp komponentterimen qamtamasyz etý maqsatynda qurylǵan «Aitas Agro» bıznes-baǵyty jáne bar.
«Aitas Agro» – Shyǵys jáne Soltústik Qazaqstanda shoǵyrlanǵan, jalpy jer qory 35 myń gektardy quraıtyn ozyq agroholdıng. Sıfrlyq áleýeti – óz aldyna bólek bir áńgime. «Aitas Agro» egistikterinde kúnbaǵys, jazdyq jáne kúzdik surypty bıdaı, arpa, burshaq, jasymyq jáne taǵy da basqa dándi, burshaq hám maıly daqyl túrleri ósiriledi. Egistik ónimdiligi jylyna shamamen 70-80 myń tonnany quraıdy. Daqyl ósirýmen Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Shemonaıha jáne Glýbokoe aýdandarynda ornalasqan «Aitas Agro Verkh-Uba» (Verh-Ýba aýyly), «Aitas AgroVinnoe» (Vınnoe aýyly) jáne «Aitas Agro Sekisovka» (Sekısovka aýyly), sondaı-aq Soltústik Qazaqstan oblysynyń Qyzyljar aýdanynda ornalasqan «Aitas Agro Shagala» sharýashylyqtary aınalysady.
Qoldaý ma, qolbaılaý ma?
Joǵaryda tizbelegen qıyndyqtarǵa qaramastan, aralyq esep kórsetkishteri boıynsha «Aitas Agro» fermerleri barlyq josparlanǵan jumysty ýaqytynda oryndaýǵa kúsh jumyldyrýmen keledi. О́z kezeginde tyńaıtqyshtardy tolyq mólsherde paıdalanyp ta úlgergen. Al topyraqtaǵy ylǵaldy ustap qalý úshin barlyq qoljetimdi ádisti túgel qoldansa kerek. Sonyń arqasy shyǵar, bıylǵy egin de jyldaǵydaı bitik. Kompanııa ónimdiligi maýsymnyń basynda josparlanǵan kórsetkishten tómen bolady dep kútiledi, degenmen sarapshylardyń pikirinshe, bul búkil el boıynsha ortasha ónimdilikten edáýir joǵary.
Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda agro salaǵa aıryqsha toqtalǵan edi. El yrysy úshin eńbektengen sharýalarǵa qatysty eń ózekti máseleler sol bıik minberden aıtyldy. Máselen, osyǵan deıin otandyq bankter tutynýshylyq nesıelerge basa mán berip kelse, endi bıznesti qoldap, kásipkerlikti damytýǵa qaraı kóbirek kóńil bólýine týra keledi.
Sarapshylardyń sózinshe, otandyq aýyl sharýashylyǵy kásiporny qyzmetiniń bıylǵy nátıjelerine álemdegi jalpy saıası jáne ekonomıkalyq problemalar ǵana emes, el ishindegi úkimettik bastamalar da áserin tıgizgen. Olardyń qatarynda, mysaly, aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń eksportyna qoıylǵan jasandy shekteýler jáne kedendik baj jaǵdaılary da bar ekendigin aıtyp ótkenimiz lázim.
«Byltyr osy ýaqytta 3-naýbaıhanalyq klastaǵy bir tonna bıdaı quny shamamen 180 myń teńge (nemese ótken maýsymda orta eseppen 130 myń teńgege jýyq) turdy. Bıyl bul baǵa 90 myń teńgege jeter-jetpes kúıde. Al ónimniń bir tonnasynyń ózindik quny shamamen 25%-ǵa ósti. Tıisinshe, bul fermerlerdiń nátıjelerine keri áser etip jatyr», deıdi «Aitas Agro» bas dırektory Talǵat Aldajarov.
Kúnbaǵys tuqymyna qatysty da dál osyndaı jaǵdaı baıqalady. Aldajarovtyń aqparatynsha, naryqty retteýge tyrysqan memleket kúnbaǵys qunyn tonnasyna 380 myń teńgeden 150 myń teńgege deıin tómendetken. Bul rette sarapshylar 3 jyl ishinde Qazaqstanda kúnbaǵys tuqymyn óndirý 35%-ǵa óskenin, alaıda atalǵan aýyl sharýashylyǵy daqylyna bıylǵy jyly engizilgen 20%-dyq eksporttyq baj salyǵy egis kóleminiń aıtarlyqtaı qysqarýyna ákelip soqqandyǵyn da qynjyla jetkizdi.
Iá, bıylǵy maýsymnyń «tosynsyılary» taýsylar emes. Bul jáne bir ǵana óńir emes, elimizdiń basym bóligine tán qubylys bolyp tur. Osy tusta otandyq fermerden maza ǵana emes, jumysqa degen yntanyń da qashyńqyrap turǵany janǵa batady.
Birligi bekemniń tirligi de durys
Kún raıynyń qolaısyzdyǵynan qyrman basyndaǵy qyzý sharýa da qarqynyn sál báseńdetken. Esesine keńsedegilerdiń jumysy kóbeıgen. Astyqtyń sapasyn anyqtap, kúndelikti esep-qısaptaryn biryńǵaılaýda. Alqaptan altyn astyq artyp kelgen kólikter de kózge kóp shalyna qoımady. Bezbender de bos. Tek dyryldaǵan dánkeptirgishke ǵana damyl joq. Taýdaı bolyp úıilip jatqan ylǵal bıdaıdy keptirýge kúsh salýda. Táýlik boıy toqtamaıdy. «Keıde nópir jumysqa shydas bermeı synyp qalatyn jaǵdaılar da ushyrasyp jatady. Biraq múmkindiginshe jedel jóndep, jumystyń jalǵasqanyn qolaı kóremiz», deıdi Verkh-Uba sharýashylyǵynyń dırektory, fermer Arman Bekmaǵambetov.
«Bizdiń sharýashylyq – aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn, atap aıtqanda dándi, dándi-burshaqty jáne maıly daqyldardy, sondaı-aq olardyń tuqymdaryn da ósirýmen aınalysatyn iri ósimdik sharýashylyǵy sanalady. Munda 90-nan astam fermer jumys isteıdi. Jer qory 12 myń ga quraıdy. О́z isine ábden daǵdylanǵan kásibı qyzmetkerlerimizdiń arqasyndaǵy bir túıir dánnen shashaý shyǵarmaı, el baılyǵyn bıyl da tókpeı-shashpaı jınap alamyz dep úmittenip otyrmyz. Oǵan qaı jaǵynan da múmkindikter joq emes. Ábden qalyptasqan ujymnyń birligi bizdi osyndaı bıik belesterge bastaıdy», dep jigerlendiredi sharýashylyq basshysy.
Alysty kózdegen aıqyn maqsat
Anyǵynda, alǵa basamyn dep aldyna aıqyn maqsat qoıǵandardyń adaspaıtyny anyq. О́rleımin degen – ólmes, ósemin degen – óshpes. Sonda aınalasy az ýaqyttyń ishinde aıtýly kompanııaǵa aınalyp úlgergen «Aitas Agro»-nyń qupııasy nede? Aıtqandaı, aıy ońynan týǵan «Aitas Agro» fermerlerine bul nátıje jolynda biregeı sıfrlyq basqarý júıesi kómektesipti. Jańa júıe jyldam jáne dál sheshimder qabyldaýǵa yqpal etken, sonymen qatar aýa raıyna jáne fermerlerdiń jumysyn qıyndatatyn basqa faktorlardy esepke ala otyryp jumysty túzetýge múmkindik usynypty.
Sıfrlyq basqarý júıesiniń negizi – barlyq alqapty spýtnıktik monıtorıngileý, onyń kómegimen ósimdiktiń ósý barysyndaǵy ózgeristeriniń búkil tarıhy jazylady jáne bolashaq ónimdilik boljanady. Bul júıege barlyq mashına zamanaýı navıgasııalyq júıeler arqyly qosylǵan. Sıfrlyq sheshimderdiń arqasynda fermerler aýylsharýashylyq tehnıkalarynyń qaı jerde ornalasqanyn, qandaı jer óńdelgenin jáne osy jumystarǵa jumsalǵan óndiris quraldarynyń kólemin naqty biledi.
Osy oraıda «Agrohaker» jobasy týraly az-kem aıta ketkendi jón sanadyq. Bul – aıtastyqtardyń tól jobasy. Basy-qasynda júrgen – «Aitas Agro» agronomııalyq qyzmetiniń dırektory, agronom Anton Shılenko esimdi azamat. Ol IT-tehnologııadan habary bar jastardy toptastyryp, tek osy salaǵa beıimdelgenin qolaı kóredi. Búkil sharýashylyqtyń jumys aýanyn solaı qaraı baǵyttaý da – bul jigittiń basty armandarynyń biri.
Aıtqandaı, biz barǵan sharýashylyqtyń tól qural-saıman ortalyǵy bar. Ol jerde qolda bar tehnıkaǵa qajetti qosalqy bólshekter men jabdyqtardyń bazasy jınaqtalǵan. Anton jumysty júıeleýdi sol jerden bastaǵan syńaıly. Ár qurylymdas bólshek jaqyndyǵyna qaraı bólek-bólek sórege jınalyp, olarǵa shtrıh-kodtar japsyrylǵan eken. Sol boıynsha mamandar sizge qajetti jabdyqty jedel taýyp berýge tyrysady, bolmaǵan kúnde bar jerge tapsyrys berip, erterek jetkizýdiń qam-qareketterine kirisedi.
Egistikke shashylatyn tyńaıtqyshtardy daıyndaý, aralastyrý, tasymaldaý, sebý jumystaryn da avtomattandyrý boıynsha ıgi qadamdar jasalypty. Hımıkatqa qatysty jumystardyń deni adamnyń aralasýyn azaıtýdy kózdeıdi.
Zamanaýı agro zańdylyqtardyń keńinen qanat jaıýyn «Aitas Agro»-nyń strategııa jáne marketıng boıynsha dırektory Álııa Svanova da qoldap otyr. «Bizdiń seriktestik bıyl 4-shi maýsym «Cropwise Operations» baǵdarlamasymen jumys isteıdi. Ol úshin aldymen egis basyndaǵy barlyq tehnıkaǵa qajetti datchıkter ornatylady. Meteostansa, GPS, JJM deńgeıin baqylaý datchıkteri búkil aqparatty «Cropwise Operations»-ke jiberedi. Ol bolsa ony ERP esepke alý júıesine jóneltedi. Sol jerden atqarylǵan jumystyń bar esep-qısaby jedel shyǵyp turady. Ony syrttan baqylaý júıesi de ońaılatylǵan. Bul osy saladaǵy kez kelgen jumysty meılinshe jeńildetýdi kózdeıdi», deıdi kásibı maman.
«Sondaı-aq biz bas tartatyn taǵy bir tendensııa bar. Ol – zaman aǵymyna saı kelmeıtin eski dúnıelerden túbegeıli bas tartý. Máselen, irgedegi Shemonaıha aýdanyndaǵy aýyl sharýashylyǵyna qajetti mamandardy daıarlaıtyn kolledjde áli kúnge deıin eski keńestik tehnıkalardy úlgige oqytady. Oqytý júıesi solaı desek te, ondaı traktorlar qazir joqtyń qasy emes pe? Sharýashylyqtardyń deni qýatty sheteldik traktorlardy paıdalanady. Al álgi kolledjdiń dıplomdy túlekterin jańa tehnıkaǵa qaıta beıimdeýge týra keledi. Sondyqtan qazir aýqymdy bir jobany qolǵa alyp jatyrmyz. Ár sharýashylyqta qaı salaǵa qandaı maman qat, sol boıynsha ǵana shekteýli kontıngentke jańa tehnologııalardy oqytpaqshymyz. Álemdegi eń myqty agrarly el sanalatyn Fransııa ǵalymdary kelip dáris júrgizedi dep nıettenip otyrmyz», deıdi Álııa Svanova.
Áýelgi jaýapkershilik – áleýmettik damý
«Aitas Foundation» – Qazaqstannyń agroónerkásip sektoryndaǵy eń iri sıfrlyq «AITAS» holdınginiń korporatıvtik qory. «Aitas Foundation» portfeline Aımaqtyq zertteýler ortalyǵy, Aýyldyq aýmaqtardy turaqty damytý qory jáne Bilim berýdi turaqty damytý qory kiredi.
Qor komandasy bilim berýdi, densaýlyq saqtaýdy, týrızmdi turaqty damytý, elimizdegi aýyldardy abattandyrý jáne óńirlerdi damytý úshin olardyń problemalary men sheshimderiniń múmkindikterin zerdeleıdi. 2019 jyldan bastap «Aitas Foundation» Qazaqstannyń aýyldyq aýmaqtaryn damytýǵa 4 mlrd teńgeden astam qarjy salyp, júzden astam jobany iske asyrdy.
Aýyldyq aımaqtardy ornyqty damytý qory jer-jerdegi ómir sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan jobalardy iske asyrýda. Búgingi tańda aýyldyq aýmaqtardy damytý boıynsha 3 Turaqty damý qory jumys isteıdi, olar «AITAS» holdınginiń bıznesi shoǵyrlanǵan aýdandarda ornalasqan. Olar ózderiniń strategııasy negizinde bolashaq aýyldyq aımaqtardyń kórinisin jasap, ony nasıhattaýdy qalaıdy.
Sarapshylardyń aıtýynsha, Verh-Ýba aýylyndaǵy úılerdiń kóbi eskirgen, jańadan salynǵany saýsaqpen sanarlyq. Atyn aýystyrýǵa túgeldeı óre túregelgen aýyl turǵyndary úıdi jańalaý bylaı tursyn, esiktiń aldynda qaýlap ósken aramshópti shabýǵa qulyqsyz. Biraq bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligin sezinetin aıtastyqtar Qazaqstanda alǵash bolyp osy aýyldyń «dızaın-kodyn» ázirlegen. Bul degenimiz – aýyl adam tanymastaı ózgerip, birtektes tústegi keremet keıipke enedi degen sóz. Joba daıyn. Aldaǵy ýaqytta júzege asyramyz dep otyr salaǵa jaýapty mamandar.
Bilim berý salasyn turaqty damytý qory alǵashynda jobany 5 aýyl mektebinen bastaǵan bolatyn, qazirgi tańda bastama búkil el aýmaǵyna tarap, óz jalǵasyn taýyp otyr. «Qazaqstan halqyna» qorynyń qoldaýy nátıjesinde Bilim berý salasyn turaqty damytý qory jobany 5-ten 22 mektepke deıin ulǵaıtty jáne elimizdiń jańa aýdandarynda qaıta qurýdy júzege asyrdy. 2023 jyly taǵy 63 negizgi mektep joba qatysýshysy atandy. Bıyldan bastap О́ńirlik zertteýler ortalyǵy óz qyzmetin bastady. Bul – turaqty damý strategııalaryn saralaýǵa jáne ilgeriletýge mamandandyrylǵan táýelsiz taldaý ortalyǵy.
Sonymen kontrastar qatar kólbeńdegen aýylmen de qosh aıtysyp, ór qala О́skemendi betaldyq. Shyǵystaǵy óndiristi shahardyń kireberisindegi tıtan-magnıı kombınatynyń murjasynan býdaqtaǵan qoıý tútin tóbeden túnere basqan surqaı bulttarmen astasyp, zym-zııa joǵalyp jatqandaı. Biz asyl armandarymyz dál osylaı aralasyp ketpese eken dep oıladyq.
Astana – О́skemen – Joǵary úbe – О́skemen – Astana
