– Elimizdiń bıznes-qoǵamdastyq ókilderimen kezdesýinde Memleket basshysy qazyna qazanyna túsetin barlyq salyqtyń 80%-yn 260-qa jýyq kompanııa tóleıtinin aıtyp ótti. Elimizde naqty qansha shaǵyn, orta, iri kásipkerlik sýbektisi bar? Sizdiń oıyńyzsha Qazaqstanda kásipkerlik qyzmet qanshalyqty damyǵan?
– Qazaqstan Respýblıkasynyń Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttiginiń Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterine súıensek, bıylǵy 1 tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha elimizde 2 234 776 shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektisi tirkelgen. Onyń ishinde jumys istep turǵan 2 031 826 sýbektiniń negizgi bóligin shaǵyn bıznes ókilderi men jeke kásipkerler quraıdy – 1 771 746 (87%). Al orta kásiporyndardyń úlesi tek 0,1% nemese 2 840 birlik. Al tirkelgen iri zańdy tulǵalardyń sany bar bolǵany 2 472, onyń ishinde 1 111 sýbekti jekemenshik nysanynda jumys isteıdi.
Qazaqstandaǵy shaǵyn jáne orta bızneske salynatyn salyq júktemesiniń aǵymdaǵy deńgeıi barynsha tómen, ony odan ári tómendetý aıtarlyqtaı nátıje bermeıdi. Sonymen qatar belsendi ósý satysyndaǵy kompanııalar úshin salyqtyq yntalandyrýdyń arnaıy tetigin qarastyrǵan jón. Máselen, mólsheri birneshe jyldaǵy kiristiń ortasha ósimine proporsıonaldy túrde esepteletin salyqtyq ósim.
Árıne, sońǵy 15 jylda shaǵyn jáne orta bıznestiń ishki jalpy ónimdegi úlesi aıtarlyqtaı ósti. 2023 jylǵy 1 sáýirdegi jaǵdaı boıynsha 30,0% shaǵyn kásipkerliktiń úlesin jáne 6,5% orta kásipkerliktiń úlesin quraıdy (2021 jyly – 33,5%, 2022 jyly – 35,7%).
Investısııalyq nemese ınnovasııalyq qyzmetti júrgizbeıtin passıvti fırmalardyń úlesi joǵary (55%). Otandyq shaǵyn jáne orta bıznestiń ómir súrý deńgeıi tómen, olar óte «álsiz». Shaǵyn fırmalar men orta fırmalardyń ortasha jasy sáıkesinshe 11,2 jáne 15,3 jyldy quraıdy, basqa postkeńestik eldermen salystyrǵanda, bul kórsetkish bir jarym ese tómen. QQS shegi kompanııalardyń bólshektenýine kóbirek yqpal etedi jáne jańa «bólshek salyq» arnaıy salyq rejimi bul máseleni sheshýge septigin tıgizýge tıis.
Bizdiń bıznes ishki naryqqa baǵyttalǵan, onyń ústine eksporttyq qyzmetiniń qarqyndylyǵy tómen. Shaǵyn jáne orta bızneste tek 6% tikeleı jáne 4% janama eksporttaýshylar bar. Eger Úkimet qajetti sharalar qabyldamasa, orta bıznestiń sany budan da azaıýy múmkin.
– Bul rette sizdiń naqty qandaı usynysyńyz bar?
– 2010 jyldyń basynan beri Bıznestiń jol kartasy boıynsha memleket bólgen sýbsıdııa kólemi 640 mıllıard teńgeden asty.
Memleket basshysynyń Joldaýyn iske asyrý aıasynda birqatar sharany iske asyrý josparlanyp otyr. Eń aldymen, kúshti jáne básekege qabiletti kásipkerlikti damytýǵa basa nazar aýdara otyryp, «Bıznesti uzaqmerzimdi kredıtteý» jáne «Jalpy taýarlardy eksporttyq óndirý» baǵdarlamalaryn shaǵyn jáne orta bıznesti (ShOB) qoldaýdyń biryńǵaı keshendi baǵdarlamasyna biriktirý. Sodan soń shaǵyn kásiporyndardy birigýge yntalandyrý, olardyń fragmenttiligin tómendetý jáne orta bıznesti keńeıtý úshin keshendi yntalandyrýlar ázirleý men bıznestiń sanatyna jáne onyń tehnologııalyq dárejesine baılanysty toptamaly qoldaý júıesin engizýge qatysty is-sharalar. Sonymen qatar ShOB úshin olardyń ómirlik sıkline baılanysty ózara mindettemelerdi belgileý.
Jaǵdaıdy jaqsartý úshin shaǵyn bıznesti qoldaýdy tórt negizgi salaǵa shoǵyrlandyrý qajet dep esepteımin: «О́z isin jańadan bastaǵandar», «Damýshy sala», «Basym sala» jáne «ShOB+». Árbir top úshin arnaıy sharalardy qarastyra otyryp, qoldaýdy tıimdi ete alamyz. Mysaly, «О́z isin jańadan bastaǵandarǵa» granttar men tálimgerlikti usynsaq, «Damýshy sala» úshin avtomattandyrylǵan salyq júıesin keńeıtsek, «Basym salaǵa» jeńildetilgen nesıeler men ofsettik kelisimsharttar usynyp, al «ShOB+-ke» ótpeli salyq rejimin usynsaq.
Joǵaryda atalǵan sanattaǵy kásipkerlerdiń barlyǵy derlik qıyndyqtarǵa tap bolady: «О́z isin jańadan bastaǵandar» jumysyn bastaǵan kezdegi qıyndyqtarmen kúresedi jáne alǵashqy eki jylda kómekke muqtaj bolady, «Damýshy» ShOB kóbinese masshtabty ulǵaıtý barysynda salyq júktemesi men eseptilikti tapsyrýda qıyndyqtarǵa tap bolady. Naryqta «Basym saladaǵy» kompanııalardyń úlesi az, al «ShOB+» iri bızneske kóshý kezinde shaǵyn bızneske usynylatyn jeńildikterden aıyrylady, mine, osy sebepti qıyndyqtarǵa tap bolady. Bizdiń strategııamyz dál osy mindetterdi sheshýge baǵyttalýy kerek.
– Sizdiń oıyńyzsha ınvestısııalyq klımat qandaı kórsetkishter boıynsha baǵalanady? Ony qalaı jáne qaı turǵyda jaqsartý kerek dep oılaısyz?
Biz óz jumysymyzda birqatar kórsetkishterge nazar aýdaramyz, atap aıtqanda, kásipkerler taza paıdanyń qansha paıyzyn negizgi quraldardy jańartýǵa qaıta ınvestısııalaıdy. 2010 jyly 47% bolǵan edi, ókinishke qaraı, 2020 jyly bul kórsetkish nebári 29%-dy qurady. Bul neni bildiredi? Biz úshin bul bıznestiń bolashaqqa senetin-senbeıtindiginiń belgisi.
Kásipkerler quqyq qoldanýda «ádildik» qaǵıdatyn bekitýge shaqyrady jáne de jańa qoǵamdyq sharttyń negizi retinde ádiletti Qazaqstan ıdeıasyn qoldaıdy. Biraq qazirgi ýaqytta bul qaǵıda qazaqstandyq zańnamada jetkilikti túrde iske asyrylǵan joq, al bul ádiletsiz sot sheshimderine ákeledi, tıisinshe azamattar men bıznestiń narazylyǵyn týdyrady.
Máselen, 2022 jyly 600 myńnan astam ákimshilik istiń 365 myńy toqtatyldy, onyń ishinde 436 is (0,07%) olardyń mańyzdylyǵynyń shamaly bolýyna baılanysty toqtatyldy. Neǵurlym jeńil qylmystyq jaza taǵaıyndaýǵa qatysty da osyndaı jaǵdaı baıqalady. 2022 jyly sottalǵan 28 200 adamnyń tek 74-niń (0,2%) jazasy jeńildetilgen. Mundaı tómen statıstıkanyń basty sebebi – sýdıalar naqty quqyqtyq negizi joq adamgershilik sheshimder qabyldaýdan qorqady.
Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeks (ÁRPK) – memlekettik organ kinásiniń prezýmpsııasy, sottyń belsendi róli jáne «ádilettilik» qaǵıdaty sııaqty túbegeıli jańalyqtardy qamtıtyn jalǵyz zań. Dál osy ınstıtýttyń arqasynda kásipkerlerde memlekettik organdar men kásipkerler arasynda týyndaǵan daýlar ádil sheshiledi degen úmit paıda boldy. Búgingi tańda ÁRPK aıasynda sheshimderdiń 64%-y azamattar men kásipkerlerdiń paıdasyna shyǵarylady.
Taǵy bir mańyzdy másele quqyq qorǵaý organdarynyń jumysyna qatysty. Qazaqstanda 8 900 orta jáne iri kásiporyn bar, olardyń tek 3 730-na nemese 42%-na (1 111 iri jáne 2 620 orta) memleket qatyspaıdy. Bul rette 1 670 kompanııa bıýdjetke túsetin salyq túsimderiniń 90%-ǵa jýyǵyn qamtamasyz etedi.
ShOB-ty tekserýge ýaqytsha moratorıı jarııalanýyna baılanysty osy kásiporyndar kóptegen quqyq qorǵaý jáne tekserý organdarynyń basty nazaryna ilikti.
Memleket basshysynyń ótken jyldyń mamyr aıynda bıznes ókilderimen kezdesýinen keıin bul máselede belgili bir ilgerileýshilik baıqaldy. El Prezıdentiniń qoldaýy – bıznes úshin mańyzdy. Osyndaı kezdesýlerden keıin jumys belsendi bola túsedi dep senemin.
– Prezıdenttiń árbir mańyzdy ınvestısııalyq jobaǵa qadaǵalaý organynyń qyzmetkerleri tarapynan súıemeldeýdi bekitý týraly bastamasy sizdiń oıyńyzsha qalaı iske asyrylady?
– Osy tapsyrmany oryndaý úshin Bas prokýratýrada Investısııalardy qoldaý jónindegi arnaıy basqarma quryldy. Árbir aýmaqtyq prokýratýrada oblys prokýrorlary orynbasarlarynyń biriniń qadaǵalaýynda bolatyn jeke qyzmetkerler de taǵaıyndaldy.
Orta jáne iri kásiporyndarǵa qatysty qylmystyq qýdalaý úderisine ózgerister engizý usynylady. Mundaı tergeýler Bas prokýratýranyń Ortalyq apparatymen, atap aıtqanda, Bas prokýrordyń ınvestısııalar úshin jaýapty orynbasarymen kelisilgennen keıin ǵana júrgiziletin bolady.
Sondaı-aq «Kazakh Invest» UK» AQ baqylaıtyn jobalardy súıemeldeýge ınvestısııalyq prokýror men Ulttyq kásipkerler palatasynyń ókilin tartý qajet. Bul ortalyq deńgeıdegi salalyq mınıstrlikterdiń jáne óńirlerdegi jergilikti atqarýshy organdardyń quzyretin qosa alǵanda, «bir tereze» qaǵıdatyna sáıkes ózekti máselelerdi jedel úılestirýdi jáne sheshýdi qamtamasyz etedi.
Investısııalyq jobalardy tıimdi qoldaý úshin ashyqtyqty qamtamasyz etetin jáne ınvestorlyq vıza alǵan sátten bastap olardyń oryndalý barysyn qadaǵalaıtyn biryńǵaı aqparattyq júıe qurý qajet. Aqparattyq júıeni jańa retteýshi saıasatqa sáıkes keletin bızneske qoıylatyn barlyq talapty qamtıtyn Mindetti talaptar tizilimimen biriktirý qajet. Táýekelderdi basqarý júıesin (TBJ) avtomattandyrý da mańyzdy, óıtkeni onsyz memlekettik organdar baqylanatyn sýbektilerdiń jalpy sanynyń tek 5%-n ǵana teksere alady, ıaǵnı tekserýlerdiń 95%-n sıfrlyq júıe júrgizýge tıis.
Munyń bári Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetke biriktirilýge tıis.
– Salyq júıesine qatysty máselege tolyǵyraq toqtalsaq. Bul jerde sóz bıýrokratııany jeńildetý úshin salyqtardy ámbebaptandyrý týraly bolyp tur ma, álde salyq saıasatyn tolyǵymen qaıta júkteý tek resmı sıpatta bola ma?
– Prezıdent salyqtyq ákimshilendirýdi jumsartýdy tapsyrdy. Munyń eki joly bar – mólsherlemelerdi mehanıkalyq túrde kóterý nemese salyq bazasyn keńeıtý. Men ekinshisin jaqtaımyn. О́ıtkeni biz mólsherlemelerdi kóterý arqyly eshteńe sheshe almaımyz. Memleket qorjynyna bolar-bolmas qarajat túsýi múmkin, biraq kásipkerler bastamasynyń joly kesiledi, salyq alańy tarylady jáne uzaqmerzimdi perspektıvada utylady.
Bizde salynatyn ákimshilik aıyppuldyń ózi bıznestiń kólemine baılanysty. Memlekettik qoldaýdy shaǵyn jáne orta bıznes alady, al qysym iri bızneske jasalady. Osydan keıin olar qalaı óspek? Bizdiń halqymyz tapqyr: is júzinde bir kompanııany 50-60 jeke kásipkerge bólip, jumysyn jalǵastyra beredi.
Álsiz salyqtyq ákimshilendirýdiń saldarynan kóleńkeli ekonomıka paıda bolady. XVII ǵasyrda Fransııada múlik salyǵyn engizý jáne terezelerdiń mólsherine qaraı salyq alý týraly sheshim qabyldanǵannan keıin, adamdar salyq tólemeý úshin shaǵyn terezeleri bar úıler sala bastady. Al ıtalııalyq Alberobello qalasynyń turǵyndary salyqtan jaltaryp almaly-salmaly shatyry bar úıler sala bastady.
Kóleńkeli ekonomıkamen kúres tásilderin ózgertý qajet, óıtkeni adamdar kóleńkedegi qyzmetin jalǵastyrýdyń amalyn tabady. Sondyqtan sharttardy ózgertý qajet. Ákimshilendirýdi jeńildetip, barynsha sıfrlyq servısterge aýdarý qajet. Men optımıstpin jáne Premer-mınıstrdiń, Úkimettiń, Qarjy jáne Ulttyq ekonomıka mınıstrleriniń syndarly ustanymyn kórip otyrmyn, biz bir baǵyttamyz.
– Eldegi qazirgi bıznes-ahýal qandaı? Kásipkerler qandaı memlekettik organdardyń qyzmetine jıi shaǵymdanady?
– Bıznes kóbinese sot ádiletsizdigine, quqyq qorǵaý organdarynyń qysymyna jáne salyq ákimshiliginiń qatańdyǵyna qatysty shaǵymdanady.
О́tken jyly Qylmystyq kodekstiń 8-baby boıynsha ekonomıkalyq saladaǵy qylmystyq isterdiń sany 20%-ǵa qysqardy, biraq jaýapkershilikke tartylǵandar sany 37%-ǵa artty. 2021 jyly 707 qylmystyq is qozǵalsa, 2022 jyly 1371 qylmystyq is qozǵaldy. 2021 jyly jaýapkershilikke tartylǵandar sany 332 bolsa, 2022 jyly 456 boldy. Bul sandar jedel tergeý áreketteriniń jaqsarǵanyn kórsetedi, biraq QK-niń 8-baby tek 34 quramdy qamtıdy, al bızneske qatysty 118 bap boıynsha is qozǵalýy múmkin. Bul rette, ásirese, 189 (ıemdený nemese jymqyrý) jáne 190 (alaıaqtyq) bap alańdaýshylyq týdyrady.
2022 jyly «alaıaqtyq» baby boıynsha 43,5 myńnan astam qylmystyq is qozǵaldy, al 2023 jyldyń alǵashqy 6 aıynda – 20 800 qylmystyq is. Olardyń jartysyna jýyǵy ınternettegi alaıaqtyq pen tólem kartalaryn alaıaqtyqpen paıdalanýǵa baılanysty, bul bizdiń klıentterimizge qatysty emes. Qalǵan jaǵdaılardy durystap qarastyrǵan jón.
189-bap boıynsha uqsas jaǵdaı oryn alǵan – 2022 jyly 1 866 is qozǵaldy, al 2023 jyldyń alǵashqy 6 aıynda 1 419 is qozǵaldy.
Júrgizilgen taldaý nátıjesinde «Atameken» UKP jáne Bıznes-ombýdsmenmen birlesip, QK jáne QPK-ǵa kásipkerlerdiń quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan túzetýler ázirlendi, olar BP janyndaǵy vedomstvo otyrystarynda talqylandy.
Negizgi ózgeristerdiń biri – eselengen aıyppul ınstıtýtyn keńeıtý, ol endi keltirilgen zalal, jarııa etilgen aqsha somasy jáne qylmystyq jolmen alynǵan jarııa etilgen múliktiń quny negizinde esepteledi. Bul ınstıtýt senip tapsyrylǵan bóten múlikti ıemdený nemese ysyrap etý, alaıaqtyq, ekonomıkalyq kontrabanda, kedendik bajdardy tóleýden jaltarý, salyq tóleýden jaltarý jáne kommersııalyq para berýdi qosa alǵanda, QK-niń 6 babyna qatysty qoldanylady.
Sondaı-aq, zań jobasyna QPK-niń 161-babyna túzetý engizildi, túzetý onyń talaptaryn osy baptyń barlyq mazmunyna taratýǵa baılanysty normany ekiushty túsindirýdi boldyrmaý maqsatynda engizildi. Usynylǵan ózgerister osy normany 10-bólimge bólýdi qarastyrady.
Bul túzetýlerdi bıznes-qoǵamdastyq qoldady jáne qazirgi ýaqytta Parlament Májilisinde qaralyp jatyr.
Áńgimelesken –
Amangeldi QIIаS,
«Egemen Qazaqstan»
