Foto: Ashyq derekkóz
– Ahmet Baıtursynulyna qatysty zertteý júrgizý kezindegi kenelgen olja ǵoı bul?
– Iá, «bir joq bir joqty tabady» degendeı, Instıtýttyń Ahmettaný bóliminiń josparly jumystaryna sáıkes, QR ǴJBM Ǵylym komıteti qarjylandyratyn «Ahmet Baıtursynulynyń jazý reformasy: teorııasy men tájirıbesi» (AP13068356) atty granttyq zertteý jobasy boıynsha Ahmet Baıtursynulynyń murasyn muraǵattardan izdeý barysynda tabyldy.
– Osy granttyń aıasynda taǵy qandaı qundy tarıhı derekter qolǵa ilikti?
– Onyń bárin aıtyp otyrsaq, uzaqqa ketemiz. Osy ǵylymı issapar kezinde úlgergenimizshe HXI-XH ǵasyrlar shegin qamtıtyn qazaqqa qatysty sırek kitaptar men belgisiz eńbekterge kóbirek úńildik. Onyń ishinde tilge qatysty materıal kóp. Ásirese, til biliminiń álippe, ekitildi sózdik, termınologııa, orfografııa, aýyz ádebıeti muralary syndy negizgi bóligin quraıdy. Bulardyń keıbiri elde de bar. Bastysy – ózimizdiń granttyq zertteýge qatysty mol materıal jınadyq.
– Qazan aıynyń 19-27 aralyǵyndaǵy saparda ýaqyt tyǵyz bolǵan sekildi. Reseıdiń memlekettik Kınofotoqujattar muraǵatynda taǵy qandaı qundy jádigerlerimiz bar?
– Granttyń qarjylyq múmkindigi shekteýli ǵoı, árıne. Sondyqtan ýaqyt azdaý boldy. Ol jerde Keńes Odaǵy elderiniń arnaıy katalogy bar. Keńes odaǵynyń alǵashqy jyldarynan bastap, odaq basshylary men mańyzdy oqıǵalarǵa qatysty óte kóp kınoqujattar saqtalǵan, olarmen salystyrǵanda Qazaqstanǵa qatystysy kınoqujattar az árıne, degenmen biz osy jazbalardyń negizgi bóligin tolyq qaradyq. Alýǵa tıis kınoqujattar boldy, biraq onyń bári aqyly. Sondyqtan biz óte mańyzdy jáne grant taqyrybyna qatystylaryna ǵana tapsyrys bere aldyq.
– 1925-1926 jyly Qazaqstan kommýnıstik partııasynda basshylyq qyzmetterdi atqarǵan tulǵalardan taǵy kimderdiń beınejazbasy saqtalǵan?
– О́zge ult ókilderin aıtpaǵanda, qazaqtardan Jalaý Myńbaev, Nyǵmet Nurmaqov, Oraz Jandosov, Oraz Isaev, Eltaı Ernazarov, Álibı Jangeldın t.b. Keńestik Qazaqstannyń saıası esimderi bar. Budan bólek Turar Rysqulovtyń da beınejazbasyn tabýǵa bolady dep oılaımyn, biraq ony izdeý ońaı sharýa emes, kóp eńbektený kerek.
– Byltyr sizder Baký qalasynyń arhıvinen de orasan qazyna taýyp ákeldińizder. Sony da tarqatyp aıtyp berseńiz.
– Ol kezde de osy grant aıasynda barǵanbyz. Ony da Bakýdegi Kınofotoqujattar muraǵatynan taptyq. Jalpy osy granttyń barlyq issaparlary Granttyq joba ótinimine maqsatty túrde, muqııat josparlanyp engizilgen edi. Ǵylym komıteti osy issaparlar tym kóp dep qaıtarmaı, qarjylandyrdy. Ekspertter issaparlardyń mánin túsingen bolsa kerek. Sonyń nátıjesi mine bolyp jatyr. Bakýge baryp Ahmet Baıtursynulynyń tiri daýysyn, beınesin muraǵattardan izdeý burynnan, onshaqty jyldan beri oıymda bar edi. Sol byltyr ǵana júzege asty. Eger Bakýge barsam, ǵalymnyń tiri daýysy men beınesin taýyp keletinime senimdi edim, ókinishke qaraı tiri daýysyn taba almadym, tek tiri beınesi tabyldy. Qazir kózim jetkendeı, daýysy tabylýy qıyn shyǵar. Biraq budan basqa beınejazbalary bar dep oılaımyn. Shyndyǵynda Máskeý qalasyndaǵy Kınofotoqujattar muraǵatyna Ahmet Baıtursynulynyń beınesin, Bakýdegi Búkilodaqtyq 1-túrkologııalyq quryltaıdyń taǵy bir kınokadrlaryn izdep bardym. О́ıtkeni ol birneshe jerden túsirilgen. Biraq ol Máskeýden tabylmady. Endi ol kadrlardyń tabylýy múmkin birneshe muraǵattar bar, ony aldaǵy zertteýler kórsetedi.
– Alashtaný, Alash úkimetin qurýshy qaıratkerlerdiń qatary sanaýly bolmaǵany belgili. Olarǵa qarjylaı qoldaý kórsetken myrza minez baılar, jomart jandar, mesenat bolǵan tulǵalar týraly derek az. Arhıvterde bul taqyrypqa qatysty da qundy dúnıeler bar ǵoı.
– Meniń Alashtaný boıynsha negizgi zertteý baǵytym – til bilimi, óıtkeni men lıngvıstpin. Sondyqtan munymen osy sala mamandary tikeleı aınalysqan durys dep sanaımyn. Árıne, Alashty qoldaǵan qaıratkerler kóp, ony «Qazaq» gazetin túpnusqadan ár sózin qadalyp oqyǵan adam da tabdy. Sosyn Orynbor muraǵatynda ol týraly qujattar bolýǵa tıis. Biraq Orynbordaǵy qazaqqa, túrki halyqtaryna qajet muraǵat qujattardy qaraý, qol jetkizý ońaı emes. Onyń bári senzýrada áli kúnge deıin. Men bul týraly derekter az dep oılamaımyn, osy taqyrypty zerttegen izdenýshiler, neni qalaı, qaı júıemen qaraýdy jaqsy bilmeıtin sııaqty. Bul úshin 1928 jyldan bastalǵan kámpeskige (kompeski) deıingi qazaq dalasyndaǵy baılardyń, belgili tulǵalardyń tizimin jasaý kerek. Olardyń tizimi ózimizdegi muraǵattarda da tur. Ekinshi kezekte solardyń ne istegenin, iz-deregin jeke-jeke qaraý kerek. Sonda bári aıqyn bolady.
– Qazaq tarıhynyń altyn qoryna qosylatyn qandaı qundy jádigerlerińiz bar?
– Meniń Alashtaný, Ahmettaný, HH ǵasyrdaǵy til bilimi salasynda izdenip, zertteýler jasap júrgenime 10-15 jyl ýaqyt boldy, bul aqsaqal ǵalymdardyń izdenisimen salystyrǵanda, az ýaqyt shyǵar, biraq óz qatarymmen alǵanda, birshama ýaqyt. Osy ýaqyt ishinde Alash murasyna qatysty kóptegen derekter men sırek kitaptardy, eski tekstologııalyq qoljazbalar men qazaq handarynyń hattaryn jınadym, qolymda elimizdegi sırek qorlar men Tashkent, Orynbor muraǵattary, sırek qorlardyń materıaldary bar. Muny áli de tolyqtyrý kerek, árıne. Keıde bul da kishigirim qorǵa aınalyp qalǵan sııaqty kórinedi ózime. Muny maqtaný úshin emes, jınaǵan materıaldar negizinde bolashaqta usynatyn zertteýler nátıjeleri kóp bolýǵa tıis ekenin ańǵartý úshin aıtyp otyrmyn. Qolymda Ahmet Baıtursynuly, Álıhan Bókeıhan, Mirjaqyp Dýlatuly, Eldes Omaruly, taǵy basqa birneshe Alash qaıratkerlerine baılanysty tyń materıaldar bar. Ony aldaǵy ýaqytta jarııalaımyn. Bolashaqta buǵan deıin jınaǵan, áli de jınaı beretin Ahmet Baıtursynulynyń túpnusqa eńbekteri negizinde ǵalymnyń tolyq akademııalyq jınaǵyn qurastyrǵym keledi. Ǵalym murasyn zertteý – óz aldyna. Muny perzenttik boryshym dep bilemin.
– Aldaǵy kúnde qandaı jospar túzip otyrsyzdar? Taǵy qaı eldiń muraǵatynda zertteý júrgizý múmkindigi týmaq?
– Buǵan deıin jınap kelgen materıaldar negizinde ózekti birneshe taqyrypta maqalalar jazýym kerek. Ahmettaný ǵylymy boıynsha zertteýlerdi tereńdete beremiz. Bul baǵytta áli talaı jaqsy zertteý nátıjelerin ǵylymı jurtshylyqqa usynamyn. Alda, 2024 jyly О́zbekstannyń Tashkent qalasyna osy granttyq zertteý aıasynda issapar bar. Odan da jaqsy nátıje kútińizder.
