Kollajdardy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ol qazaq eliniń keńes odaǵynan bólinip shyqqannan bastap, osy kúnge deıingi aralyǵyn qamtyǵan irgeli eńbek jazdy. Qazir ǵalym Qazaqstannyń Reseı jáne AQSh-pen strategııalyq saıasatyn syrttan baqylap, jiti zerttep júr. Onyń Amerıka basylymdarynda jarııalanǵan eldiń syrtqy tynys-tirshiligi týraly suhbaty halyqaralyq sarapshylar men tilshilerge biraz «azyq» boldy. Ásirese Reseı men Ýkraına arasynda qaqtyǵys bastalǵaly Qazaqstannyń kimge jaqtas bolatyny kóbin qyzyqtyrdy. Paýlına Djonstyń osy jyly bergen suhbatyna taldaý jasasaq...
Álem sarapshylary qańtar oqıǵasynan keıin Qazaqstan Reseıge táýeldi bolyp qalady degen pikirlerin alǵa tartty. Ǵalymǵa qoıylǵan alǵashqy suraq ta osy jóninde. «Qazaqstan Prezıdenti V.Pýtındi qoldaýǵa mindetti me?». Reseı-Ýkraına qaqtyǵysyna qatysty ustanymy týraly zertteýshi-ǵalym alǵashqyda Qazaqstan týraly teris pikirde bolǵanyn jasyrmady.
«Reseı áskerleri Qazaqstan aýmaǵynda shamamen bes-alty kúnge aıaldady, kópshiligimiz, sonyń ishinde men de bul Qazaqstannyń Reseıge táýeldiligin arttyrady dep oıladyq. Biraq sál qatelestik. Qazaqstan Úkimeti saqtyq tanytty. Ol Reseıdi qandaı da bir jolmen qoldaýda óte ustamdy boldy», dedi Paýlına Djons.
Ǵalymnyń pikirinshe, «Reseı ekonomıkalyq jáne saıası turǵydan kúrdeli kezeńde tur. Onyń qalpyna kelýine kóp ýaqyt ketedi. Máselen, Reseıden ketken bosqyndardyń kóbi joǵary bilimdi. Olar endi eline eshqashan oralmaıtyn shyǵar. Reseılik kásiporyndardyń qanshamasy Qazaqstanǵa jáne basqa elderge ketti, olar da múmkin qaıta kelmeıdi». Ári qaraı avtor: «Qazaqstan óńirde óte mańyzdy ról atqarady. Men únemi Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy Germanııaǵa uqsas el ekenin aıtamyn. Basqa elderge Qazaqstannyń Reseıden alystaýyna qarsy turý qıyn bolar edi. Buryn Reseıge aqsha tabýǵa barǵan Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne tipti О́zbekstannan kelgen eńbek mıgranttary qazir Qazaqstandy aınalshyqtap júr», dedi.
Qazaqstan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtaǵy rólin tıimdi paıdalanyp júr me? Paýlına Djons Qazaqstannyń ekonomıkalyq turǵydan múmkindigi zor ekenin aıtady. Alaıda ol EEO-ny synǵa aldy. «Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń negizinen saıası sıpaty basym, odan ekonomıkalyq paıda kóp emes. Shyndyǵynda, bul Keden odaǵy men erkin saýda kelisimi sııaqty qujattar bolýy kerek», deıdi ol.
Reseıge keletin bolsaq, ǵalym Qazaqstan men Reseı bir-birine táýeldi bolyp qala beredi degen pikirde. Máselen, Qytaıǵa jiberiletin kóptegen reseılik taýar Qazaqstan arqyly ótedi. Al Qazaqstan munaıynyń shamamen 80 paıyzy Kaspıı qubyr konsorsıýmy arqyly tasymaldanady, ol Eýropaǵa jáne basqa jerlerge jetý úshin Reseı arqyly ótedi. Reseıge negizinen saýda joldary qajet, al Qazaqstanǵa munaı eksporty qajet. Paýlına Djonstyń aıtýynsha, eki el saıası jaǵynan alshaqtaýy múmkin, biraq ekonomıkalyq qatynastardy saqtap qalýy qajet, óıtkeni ekeýi de osy saýda qatynastaryna táýeldi.
Shetel jýrnalısteri Qazaqstandaǵy orystildi turǵyndardyń Reseımen qarym-qatynasyna qandaı kózqarasta ekenin de surady. О́ıtkeni eldegi resmı tildiń ústemdik qurǵany kópshilikke belgili.
«1991 jyly keńes odaǵynan táýelsizdik alǵannan keıin Qazaqstannyń tıtýldyq ulty, ıaǵnı qazaqtar az bolǵan jalǵyz burynǵy keńestik respýblıka boldy. Halyqtyń basym bóligin orystar qurady. Biraq bul jaǵdaı birneshe sebepterge baılanysty kúrt ózgerdi. Reseılikter Reseıge qonys aýdardy, sondaı-aq Qazaqstanda týý kórsetkishi salystyrmaly túrde joǵary boldy. Mońǵolııadan kóptegen halyq Qazaqstanǵa qonys aýdardy. Demografııalyq ózgeris boldy. Buryn qazaqtar shamamen – 39, al orystar 45 paıyz bolatyn. Joǵarydaǵy ózgeristerden soń qazaqtar shamamen 75 paıyz, orystar 30 paıyzdy qurady.
Alaıda Soltústikte Reseımen shektesetin terrıtorııalarda orystardyń kóbi birneshe negizgi qalada turady. Qazaqstan kórshi memleketke óte qonaqjaı bola otyryp, Reseımen qarym-qatynasyn ornatty. Mysaly, bul eldiń orys jáne qazaq tilderin memlekettik dep tanıtyn strategııasy bar. Bir qyzyǵy, qaqtyǵystan keıin kelgen reseılik bosqyndar naýryz aıynda kele bastady, qazan aıynda tipti odan da kóp boldy. Osylaısha, júz myńdaǵan orys Qazaqstanǵa qashty jáne birinshi kezekte negizinen reseılik aýdandarǵa, sondaı-aq Astana men Almatyǵa aǵyldy», dedi Paýlına Djons.
Ǵalymnyń aıtýynsha, Prezıdent Q.Toqaev kópvektorlyq saıasatyn júrgize beredi. Qazirgi ýaqytta Qytaı eń úlken benefısıar bolyp sanalady, degenmen Qazaqstan Ońtústik Kavkaz, Túrkııa jáne Eýropa elderimen baılanysty nyǵaıtýǵa umtylady.
