Sonaý ıt arqasy qııanda jatsam da, «Ana tili» gazetiniń súleıi, jazǵanyn kúlli jurt tamsana oqıtyn Maratpen hat jazysyp turdym. Birde Mákeń: «Eı, bala, andaǵy Tarbaǵataı sen otyratyndaı oba emes, shamań kelse ush», depti. Qalaı usham, qaıda qonam, ol jaǵyn ashyp aıtpaǵan. Sóıtip, ushar baǵytymdy anyqtap alaıyn dep, Almatyǵa tarttym. «Ana tili» gazetiniń redaksııasyn taýyp bardym. Mákeń otyr. Ústeli jylan jalaǵandaı tap-taza, ústinde appaq qos paraq jatyr. Kabınetinen kitap ataýlyny kórmeısiz. Tegi barlyq aqpardy burynǵy qazaqtar tárizdi jadynda saqtaıdy-aý deımin...
Osy saparymda redaksııa qyzmetkerleri arasynan gazet tilshisi Raýshan Tólenqyzyn kórdim. Qyzmettesterine dastarqan jaıǵan eken, sodan dám tattyq. Raýshannyń jazǵan-syzǵandaryn buǵan deıin-aq oqyp-toqyp alǵanbyz. Kóbinde aqparat stılindegi dúnıeler, qysqa-nusqa jazady, sóz saptasy jatyq, baıandaý qısyny tobylǵy sapty qamshynyń órimindeı syptyǵyr, arasyna ıne ótpeıdi. Baıqaımyn qalam sıpatynda tektilik bar, jyly aıańmen jiktep-jiliktep jazady, sóz-sóılemi qazaqy «tilge jeńil, júrekke jyly, tep-tegis jumyr kelgen aınalasy». Ol kezde Raýshan taýdyń taǵy ańyndaı dalada júrgen biz paqyrǵa kádimgideı – úlgi.
«Ana tili» gazetinde qyzmet atqarǵan hám aýyzdyq basyp shapqan kezde báıgeniń aldyn bermeıtin kósemsózshi marqum Sabyrjan Shúkiruly bylaı depti: «Raýshan Tólenqyzy – shaǵyn aqparat janryn gazetke oınatyp berýimen ózindik qoltańbasyn qalyptastyrdy. Naqtyraq aıtar bolsam, resmı málimetti qazaqy tilmen oınatyp berý stılin qazaq baspasózine engizdi». Buǵan eshqandaı alyp-qosar joq, shyndyq osy.
Keıin bildim, Raýshan qazaq jýrnalıstıkasyna myna biz sııaqty kóldeneńnen qosylǵandar soıynan emes eken. Alǵashqy qadamyn 1980-jyldardyń basynda «Sosıalıstik Qazaqstan» jáne «Lenınshil jas» gazetterinde qatardaǵy korrektor bolyp bastapty. Iаǵnı sóz ben sóılemniń, útir men núkteniń, tól sóz ben tóleý sózdiń qoldanys aıasyn keremet biletini sodan eken. Báse deımin: Jazýy óte saýatty, tym jınaqy ári tııanaqty, sondaı ádepti, atam qazaq kóp aıtatyn «qyzdyń jıǵan júgindeı».
Áriptesi hám tanymal jýrnalıst Qalı Sársenbaı: «Raýshan Tólenqyzy – jýrnalıstıkaǵa ekpindep, elpildep emes, ádeppen keldi» degenindeı, bul kisi bylaıǵy ómirde, tipti jýrnalıstik alas-kúles «qan maıdannyń» ózinde Abaı atamyz aıtqandaı, «Júrekten qozǵaıdy, ádepten ozbaıdy». Jalpy, ádep degenimiz – adamgershiliktiń ustyny ekeni anyq. Osy ádep Raýshanǵa otbasylyq tálimnen daryǵany haq. Bul qasıeti bar bolmysynda menmundalap turady. Ony qalaı ańǵardyń deseńiz, 2006-2009 jyldary Raýshan Tólenqyzymen «Astana aqshamy» gazetinde birge qyzmet istedik. Bul kez – elorda boı kóterip, ulttyń álsiregen rýhyna jan bitip jatqan tus.
Raýshan buǵan deıin úlken mektepten ótip, kúldiń astynan fenıks qustaı túlep shyqqan, naǵyz buqaralyq basylym, HH ǵasyrdaǵy ulttyq gazettiń úlgisi «Ana tilinde» on jyldan asa eńbek etip, ǵasyr basyndaǵy alashtanym ıdeıasyn is júzinde tiriltken tulǵa, jasampaz redaktor Jarylqap Beısenbaıulynyń shyńdaýynan ótken bolatyn. Iаǵnı sýy qanǵan qanjardaı lypyp turǵan-tyn.
Esimde qalǵany, birde qalalyq Tilder basqarmasynyń bastyǵy Orazkúl Asanǵazy álemde shashyrap júrgen talantty qazaqtardy jınap, zor májilis ótkizdi. Oǵan Reseıden tuńǵysh Olımpıada chempıony Áljan Jarmuhamedov, Mońǵolııadan tuńǵysh Olımpıadaǵa qatysqan qazaq qyzy Aldanysh Ramazan jáne Máskeýden kıno rejısserlik oqý bitirgen sol kezdiń ózinde qytaı kınematografııasy salasynan oıyp oryn alǵan talantty rejısser Janar Saǵatqyzy qatarly tulǵalar bas qosty.
Áli kúnge tańmyn. Kún jambasqa aýyp ketken kez. Basqosý ótip jatqan zaldyń bir buryshynda Raýshan qolyna dıktofonyn ustap, Janarmen sóılesip otyrǵan. Tań atty. Jumysqa keldik. Raýshan gazettiń aıqarma qos betin jabatyn kólemdi suhbatty solq etkizip bas redaktor Amantaı Sháriptiń aldyna tastady. Ábekeń shap berip oqyp jatyr. Sońǵy betin japty. – Mine, suhbatty osylaı jasaý kerek, suraǵy qandaı júıeli, baıandaý stıline qarańyz: beıneli harakter de bar, tipti detektıvti sıýjetterdi keremet sátti qoldanǵan, bir túnde bundaı shedevr jasap shyǵý múmkin emes sııaqty, biraq Raýshan jasady, – dep telegeı teńiz tebirengeni esimde.
Kópshilik aıtady: «Raýshan qazaq baspasózinde suhbat janryn kemeldendirdi» dep. Ol ras. Kópshilik oılaıdy: suhbat degen ol suraq qoıyp, aıtqan jaýabyn jaza salý dep. Olaı emes. Árqıly mamandyq ıelerine (fılolog, soǵys ardageri, ánshi, músinshi, etnograf, jazýshy t.b.) suraq qoıý úshin de kemel bilimiń bolýǵa tıis. Áıtpese, suhbat janry saǵan jalyn ustatpaıdy. Qajet bolsa, qaq mańdaıdan teýip jiberedi. Rasyn aıtsam, osy suhbat janrynyń jalynan jasqanbaı ustaǵan jýrnalshy Raýshan. Sóıtip, óziniń jolyn, óziniń mektebin, óziniń stılin, óziniń tulǵasyn qalyptastyrdy. Jýyqta «Mádenıet» atty portalda shaǵyn maqala jaryq kóripti. Onda: «Raýshan Tólenqyzy – qazaq jýrnalıstıkasynda suhbat janrynyń vırtýozy» degen teńeý júrse, tanymal jýrnalıst-qalamger, qazirgi beldi senator Nurtóre Júsip: «Raýshannyń ult jýrnalıstıkasyna qosqan úlesi er-azamattardan kem emes. Ol suhbattasqanda adamnyń ishki álemine úńiledi, jan dúnıesin qozǵaıdy» dep baǵalaýy kil ondyqqa dál tıgen dóp paıym.
Raýshan Tólenqyzy «Astana aqshamy» gazetinde jumys atqarǵan jyldary basylym redaktory Amantaı Jarylqasynulynyń bastamasymen kózi tiri qaıratkerdiń bárinen suhbat alyp, ol jazbalardy gazet arqyly bolashaqqa amanattaý isi qolǵa aldyndy. Bundaı rýhanı-tarıhı jobany atqaryp shyǵý bizdiń keıipkerge júkteldi. Nátıjesin mynaý: «Aqseleý Seıdimbek: «Reseıdiń aqparattyq ekspansııasyna shyrmalǵan birden-bir el Qazaqstan» («Astana aqshamy», 2008), «Sáýle Qabdolova (Z.Qabdolovtyń jary): «Nardaı adam edi – qardaı erip kete bardy» («Astana aqshamy», 2008), «Ázilhan Nurshaıyqov: «Men – armansyz adammyn» («Astana aqshamy», 2008), «Ámına Mirjúsipqyzy (ótkir jýrnalshy Jumataı Sabyrjannyń jary): «Jigit edi tasqaıraqtaı shaǵylmaǵan» («Astana aqshamy», 2008), «Dáriger – ǵalym Muhambedııa Ahmet-tóre: «Tildi de «emdeý» kerek» («Astana aqshamy», 2008), «Berik Ádbiǵanı: «Maqsatymyz – ulttyq ımmýnıteti kóterý» («Astana aqshamy», 2008), «Ramazan Stamǵazıev: «Has ánshiniń mindeti – halyq súıgen ándi óltirmeý» («Astana aqshamy», 2009), «Qýanysh Jıenbaı: «Shyǵarmashylyq adamnyń rahatqa kenelgenin kórgen joqpyn» («Astana aqshamy», 2010), «Tursynbek Kákishev: «Syn ádebıetke abyroıly dúnıe ákelgende órkendeıdi» («Astana aqshamy», 2010), «Baǵybek Qundaqbaıuly: «Kimniń rejısseri talantty bolsa, sonyń teatry myqty» («Astana aqshamy», 2010 j.), «Baýyrjan Ibragımov: «Sahna saıqymazaqtardyń tóri emes» («Astana aqshamy», 2010), «Roza Baǵlanova: «Ándi aýyzben emes júrekpen aıtý kerek», «Qadyr Myrzaálı: «Jaqsy sózdiń bári naızaǵaı sııaqty. Jarq ete túsedi» («Astana aqshamy», 2011) jáne Keńes odaǵynyń eki dúrkin Batyry Talǵat Bıgeldınov týraly «Aspannan eki juldyz alyp túsken er qazaq» («Astana aqshamy», 2010) jáne basqa suhbattary qazir qazaq baspasóziniń qorynda jatyr. Kúnderdiń kúninde bul dúnıeler tarıhı derekkózine aınalary haq. О́ıtkeni fılolog-ǵalym Amantaı Shárip aıtqandaı, Raýshannyń joǵarydaǵy bir-birinen ótken syrly suhbattary biraz keıipkerdiń sońǵy suhbaty bolyp shyqty.
Raýshan Tólenqyzynyń el bile bermeıtin taǵy bir qyry – naǵyz qaımaǵy buzylmaǵan qazaqylyǵy. «Qońyr ómir, qońyr dala, qońyr ún, Qońyr kúımen ótip jatyr ómirim» dep aqyn J.Nájimedenov aıtqandaı, Raýshannyń tabıǵaty qarapaıym, bolmysy «qońyr» adam. Bundaı qońyr qasıet otbasynan, ata-ana tárbıesinen daryǵany anyq. Raýshan óz áriptesterinen, sońynan kele jatqan jýrnalshy qyz-jigitterden óz bolmysynda bar «qońyr» sıpatty izdeıdi. Ol – qandaı sıpat? Iаǵnı Raýshan ár qazaqtyń boıynan: tunyq oı, bula sezim, jyly júrek, kemel aqyl, oıly parasat, kórkem minez, márt bolmys, muqalmas jiger, qajymas qaırat izdeıdi. Osylardyń sál ushqynyn kórse, janary jaınap qýanady kep. Bul tekti tulǵalarǵa tán qasıet.
Sózimizdi túıindep aıtar bolsam, bıyl dataly alpys jasqa tolyp otyrǵan Raýshan Tólenqyzynyń «Qazaqstan pıonerinen» bastalǵan jýrnalıstik joly «Jas alash» (burynǵy «Lenınshil jas»), «Ana tili», «Qazaqparat» agenttigi, «Qazaqstan RTRK» AQ, «Astana» jýrnaly, «Astana aqshamy» sııaqty basylymdarda jalǵasty. Eren eńbeginiń arqasynda Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń syılyǵy jáne Prezıdenttiń grantyna ıe boldy. Eń bastysy, qazaq baspasózinde aıtarlyqtaı izi bar.
