Qytaıdyń atom energetıkasy nemese qısapsyz qýatty qaınar kózge aınaldyrǵan el

Jyl sanap ósip jatqan Jer tur­ǵyndary úshin jaryq pen jylý – óte ózekti másele. Shaqpaq soǵyp, shoq úrlegen yqylym zamandardan búginge deıingi aralyq energııa alýdyń evolıýsııalyq damý joly ispettes. Qorshaǵan ortadan qýat alý barǵan saıyn qıyndap, kún ótken saıyn kúrdelenip barady. Ǵalymdardyń jadynda pisip-jetilgen jańa tehnologııa da bir ornynda turaqtap turǵan joq. Alǵa basqan adamzat kóshimen birge ilgeri adymdap, órlep barady...

Sondaı memlekettiń sanatyna jatatyn el – sanǵasyrlyq tarıhy bar shy­ǵys­­taǵy alyp kórshimiz Qytaı Halyq Res­pýb­lıkasy. Dál osy el Qazaqstanda AES salýǵa tehnıkalyq-kommersııalyq usynys bergen 4 memlekettiń biri atanyp otyr. Jýyrda sol elge bir top jýrnalıstiń joly tústi. 

Atam zamannan atom zamanyna deıin...

Arǵy tarıhty aqtarǵan adamdy beı­bit atomnyń bastaýy Ekinshi dúnıe­jú­zilik soǵystan keıingi jyldarǵa qaraı jeteleıdi. Al bizdiń ata-babalarymyz atomnyń syryn áý bastan-aq ańǵarǵan bolsa kerek. Syr boıynda «Uıqysaı» degen saı bolǵan desedi kónekóz qarııalar. Bul saıdyń bir ereksheligi onyń ishine túsken tiri jan ataýlyny qalyń uıqy qysady eken. Syryna sol kúıi qanyǵa almaı ketken sıqyrly saıdan keıinnen ýrannyń mol qory tabylypty. Mańaılaǵannyń bárin maýjyratyp áketetin myrza saı keıinnen myqty bir óndiris oshaǵyna aınalsa kerek...

Atomnan alǵashqy energııa 1948 jyly alyndy. Dál osy jyly AQSh-ta sol energııadan elektr lampasy ja­ryq berdi. Al álemdegi alǵashqy AES-ti keńes odaǵy 1954 jyly salǵan, Ol Obnınsk AES-i bolatyn. Sol kezdegi onyń qýattylyǵy  5 MVt-ty ǵana quraıtyn edi. Sodan bergi jyl­dar ishinde atom da dástúrli ener­ge­tıkanyń bir túrine aınalyp úlger­di. Taza energetıkanyń bul túrimen búginde álemniń 32 eli aınalysady. Jer betinde óndirilgen energııanyń shamamen onnan bir bóligi osy salaǵa tıesili.

Atom energııasy jónindegi halyqara­lyq agenttik (AEHA) usynǵan derek bo­ıynsha qazir álemde belgilengen qýaty 370 170 MVt bolatyn 412 ıadrolyq reaktor jumys istep tur. Sondaı-aq belgi­len­gen qýaty 60 207 MVt bolatyn 58 ıadro­lyq reaktordyń qurylysy qyzý júr­gizilýde.

Al salynǵan stansanyń sany jóninen kóshtiń basyn álemdegi iri óndirýshi re­tinde AQSh memleketi bastaıdy. Bul eldegi atom energetıkasynyń úlesi 20 paıyzǵa jýyqtaıdy eken. Odan keıingi orynda eldegi energııanyń 70 paıyzǵa jýyǵyn osy saladan aıyryp otyrǵan Fransııa keledi. Al úzdik úshtikti ıadro-energetıkalyq baǵdarlamany barynsha jedel damytyp jatqan Qytaı Halyq Respýblıkasy túıindeıdi. Adymy alshań Qytaı eli aldaǵy bir on-on bes jylda salynǵan blok sanyn 100-ge jetkizýdi josparlap otyr. Sóıtip, AQSh pen Fran­sııany artta qaldyryp, top basyna kóte­rilýdi kózdeıdi.

Atyn atommen shyǵarǵan alpaýyt

El astanasy Beıjińge kelgendegi aldy­­men at basyn burǵan mekememiz – CNNC (Qytaı ulttyq atom korporasııasy). Bul – Qazaqstanda salynatyn atom stansasynyń qurylysyna qaty­sýǵa úmitker korporasııanyń biri. Kompanııa bas dırektorynyń orynbasary Chjan Hýnszıýnnyń aıtýynsha CNNC – atom energetıkasy salasynda jumys isteıtin eń iri qytaı­lyq kompanııa. Ýran ken oryndaryn geologııalyq zertteýden bas­tap, ony óndirý jáne baıytý, ıadrolyq otyn daıyndaý, atom elektr energııasyn óndirý, Qytaıda jáne basqa shet memleketterde atom elektr stansalaryn jobalaý jáne salý, ıadrolyq reaktorlar men túrli energetıkalyq jabdyqtardy ázir­­leý, ıadrolyq qaldyqtardy qaıta óń­deý jáne kádege jaratý, ıadrolyq fızıka salasyndaǵy ǵylymı zertteýler sııaq­ty tolyp jatqan sharýalarmen shu­ǵyl­danady. Kompanııa basshylyǵy Qytaı Memlekettik keńesine tikeleı esep be­re­di. Al shtab-páteri Beıjińde orna­las­qan.

Qytaı eli energetıkalyq keshendi, onyń ishinde ıadrolyq energııany paıdalaný arqyly ártaraptandyrýǵa jáne osy saladaǵy turaqtylyqty qamtamasyz etýge kúsh salady. 2035 jylǵa qaraı QHR AES-tegi elektr energııasyn óndirý úlesin jalpy energııa balansynyń 10% na deıin ulǵaıtýdy kózdeıdi. Aldaǵy ýaqytta ár jyl saıyn 6-8 energoblokti paıdalanýǵa berýdi josparlaǵan jaıy bar. Qazirgi ýaqytta Qytaıda 21 AES jumys istep tur. Olar belgilengen qýat 53 181 MVt bolatyn 55 energobloktan turady. Belgilengen qýaty 22 724 MVt bolatyn 22 jańa energoblok salynyp jatyr. Máselen, byltyr qytaılyq AES-ter 417,8 mıllıard kVt/saǵ elektr ener­gııasyn óndirdi. Daıyn qýat óz óner­kásibin damytýǵa jumsalady.

Qytaıdaǵy alǵashqy AES

Beıjińdegi belgilengen jumysta­ry­myzdy bitirip, ushaqpen shyraıly shahar Shanhaıdy betke aldyq. On­daǵy maqsat alǵashqy AES-ti óz kózimizben kórip, ju­mys barysymen egjeı-tegjeı tanysý edi. Aıtpaqshy, jolshybaı atom energetıkasyna arnalǵan mýzeıge arnaıy at basyn burdyq. Bastaǵan qaı nársesine de qunttylyqpen qaraıtyn qytaılyqtar bul jerde de aýyz toltyryp aıtarlyqtaı berekeli is tyndyrypty. Salynǵan búkil stansalarynyń kishireıtilgen maketinen bastap, álemdik atom energetıkasyndaǵy alar oryndaryna deıin keremet tablısa-dıagrammalarmen tátpishtep kórsetip, zal-zalǵa bólip qoıǵan. Aıtary mol alyp murajaıdy aralaı júrip, ulttyń boıyna bitken uqyptylyq pen ultjandylyq osyndaı sátterde kórinis tabady eken-aý dep oı túıdik.

Basyn birden ashyp alaıyq, QHR atom ener­getıkasy jóninen álemdegi jas mem­le­ket­ter­diń birinen sanalady. Alǵashqy reaktory 1991 jyly 15 jeltoq­san­da Chjeszıan provınsııasynyń Szıasın qa­la­lyq okrý­giniń Haııan okrýgindegi Shyǵys Qy­taı teńiziniń jaǵalaýynda orna­las­qan Sınshan atom elektr stansasynda paıdalanýǵa berildi. Oǵan 350 mVt-tyq CNP-300 atom reaktory paıdalanylypty. Ol búgingi kúnge deıin elektr qýatyn sátti óndirip, el ekonomıkasyna óziniń eleýli úlesin qosyp otyr.

Úmit artqan úshinshi býyn reaktory

Shanhaıdan shyǵyp, Sıamyn qalasyn artqa tastap, Fýszıan provınsııasyna qaraı bet túzedik. Ol jerde tyń tehnologııamen salynyp jatqan Chjenchjoý atom elektr stansasynyń qury­lys ju­mys­tarymen tanystyq. Bul Fýszıan provınsııasyndaǵy jańa stansa, onda qatarynan 6 Hýalýn-1 blogi salynyp jatyr. Qurylys basyna kelgende «Qazaqstan atom elektr stansııalary» JShS bas dırektorynyń orynbasary Rınat Oqasov óz tańdanysyn jasyra almady: «Mynaý endi maqtaýǵa turatyn dúnıe ǵoı. Osydan eki aı buryn kelgenimizde tap osy jerde qazylǵan qara jer ǵana jatqan bolatyn. Endi, mine, qarańyz, blok ornalasatyn aýmaq túgeldeı armatýra temirlermen shegendelip, betonyn quıýǵa ázir tur. Bul – baǵalaı bilgenge óte úlken eńbek. Jaraısyzdar!», degen edi.

Rasynda da, jańadan salynyp jatqan AES aýmaǵynda qaınaǵan qyzý eńbek. Sol jerdegi qytaılyq mamandardyń aıtýynsha munda 17 myńdaı adam eńbek etip jatyr eken. Onyń 12 myńy taza osy salanyń negizgi jumystarymen shuǵyldanady. Dıametri 60 metr bolatyn reaktor ornalasatyn blok qaýipsizdik úshin 2 beton jabyndysymen qaptalady eken. Onyń biriniń qalyńdyǵy – 1,8 metr bolsa, ekinshisiniki 1,5 metrdi quraıdy. Ishkisi ishtegi dúnıeni syrtqa shyǵarmaýǵa qaýqarly, syrtqysy – syrttan bolatyn qaýip-qaterden qorǵaýshy qabat. Tipti úlken ushaq kelip soqtyǵysqannyń ózinde qyńq demeıtin qalyńdyq.

О́zindik ǵajaıyp fılosofııasymen eko­nomıkasy qarqyndy damyp bara jat­­qan bul el qazirgi ýaqytta atom ener­­ge­tıkasynda da jetekshi orynǵa ıe bo­lý­ǵa kúsh salady. Osy jolda nebir ǵy­ly­mı-zertteý ınstıtýttaryn ashyp, qan­sha­ma ǵylymı ortalyq qurdy. Sonyń arqa­synda 2018 jyldyń mamyrynda HPR1000 reaktorlyq tehnologııa dúnıege keldi. Úkilep úmit artqan úshinshi býyn «Hýalýng» nemese «Qytaı aıdahary» dep atalady.

HPR1000 – Qytaıdaǵy ártúrli reak­tor­dyń úlken parkin jobalaý, salý jáne paıdalaný kezinde alynǵan dáleldengen tehnologııalardy qoldanatyn 1200 MVt-qa deıingi elektr qýaty bar jetildirilgen 3+ býyn reaktory. Qytaı dál osy maqtaýly reaktordy shet mem­leketterdegi tuńǵysh jobasy Pákis­tan­daǵy «Karachi» atom elektr stansasynda sátti paıdalandy.

Qytaı stansalary qanshalyqty qaýipsiz?

2011 jyly oryn alǵan Fýkýsıma apatynan keıin búkil álem AES-terdiń qaýipsizdigi máselesimen tike­leı aına­ly­syp ketti. Sonyń nátıje­sin­de belsendi jáne passıvti qaýipsizdik júıeleriniń jańa túrleri oılap tabyldy. Passıvti júıeler – tótenshe jaǵdaı týyndaǵan jaǵdaıda ıadrolyq reaktorlar adamnyń qatysýynsyz qaýipsiz jumys rejimine aýy­satyn (ózdiginen óshetin) júıeler. Qazirgi zamanǵy ıadrolyq reaktorlarda qaýipsizdik júıeleriniń quny jalpy joba qunynyń shamamen 40%-yn quraıtyn kórinedi. Fýkýsımadaǵy jaǵdaıǵa deıingi aldyńǵy 10% ben salys­tyrǵanda bul – úlken órleý. Adam­zattyń atom energetıkasynyń qaýipsiz­di­gin qamtamasyz etý jolyndaǵy taby­synyń ilgerilegendiginiń dáleli. Osyn­daı yqtııatty eńbektiń nátıjesi shyǵar, 2011 jyldan beri álemde birde-bir tótenshe jaǵdaı tirkelmegen eken. Barlyq AES-te bolyp jatqan tehnologııalyq buzylýshylyqtar men qalypty jumystan aýytqýlar ýaqtyly tirkeledi jáne shtat­tyq rejimde joıylady. Bul úderistiń barlyǵyn energetıka salasyndaǵy ulttyq ret­teýshiler de, dúnıejúzilik MAGATE sarap­shylary da muqııat baqylaýda ustap otyrady.

«Eger, rasymen de, bul istiń bolashaǵy bulyńǵyr bolatyn bolsa, adamzat balasyna aıtarlyqtaı zııanyn tıgizedi dep qaýiptensek, onda biz taıaý bolashaqta blok sanyn 100-ge jetkizemiz dep jantalaspas edik qoı», deıdi qytaılyq mamandar. «Qarap tursańyzdar bizdiń AES-te qyzmet etetin qyzmetkerlerdiń turǵynjaıy reaktordan 630 metr jerde ǵana ornalasqan. AES adamdar aıtyp júrgendeı zııandy bolsa, olar myna jerdiń mańaıynan da júrmegen bolar edi, Al olar kerisinshe, osy jerde ósip-ónip, elge abyroıly qyzmet etip keledi».

Aınalanyń amandyǵyna alańdaıdy

Búgingi tańda álemdik qaýymdastyq beıbit atomdy jasyl energetıka dep ta­nydy, óıtkeni ol óndiriletin ónimniń tó­men kómirtekti quramyn qamtamasyz etedi.

Qazirgi atom tehnologııalary AES aınalasyndaǵy ekolo­gııa­ǵa aıtarlyqtaı oń áser etedi. Ǵylymı zertteýler men tá­jirıbeler irgeles ormandar men sý aı­dyn­daryndaǵy ekojúıelerdiń aıtar­lyq­taı jaqsaryp, nyǵaıyp kele jatqanyn rastaıdy. Sonyń dáleli bolsyn dese kerek, AES-tiń túbinde turǵan sý aıdynynan aýlanǵan balyqty qonaqjaı qytaılyqtar qýyryp, aldymyzǵa as etip tartty.

Qorshaǵan ortany qatań baqylaý jáne onyń múmkindigi bıoártúrlilikti saq­taýǵa, tipti ony qaıta arttyrýǵa múm­kindik beredi. AES-ti jobalaý satysynda da ósim­dikter men janýarlardyń ártúrli túrin saqtaýǵa yqpal etetin tabıǵı ekojúıelerge áserin azaıtý úshin olar aımaqtarǵa bólinedi. Keıbir dástúrli energııa kózderinen aıyrmashylyǵy, atom elektr stansalary atmosferaǵa zııan­dy shyǵaryndylarynyń az bolýy, bul qorshaǵan aýdandardaǵy aýa sapasyn jaqsartýǵa oń yqpal etedi. Qazirgi reaktorlar joǵary tıimdilikke ıe, radıoak­tıv­ti qaldyqtar óndirisin azaıtady jáne osylaısha qorshaǵan orta­ǵa áserin tómen­de­tedi.

Bul turǵyda CNPE kompanııasy bas dırektorynyń orynbasary Mao Iаveıdiń bylaı degeni bar: «Mysaly, qýaty 1200 MVt-ty quraıtyn bir Hualong-1 AES-in alsaq, ol jylyna shamamen 10 mlrd kVt/s ekologııalyq taza elektr energııa­syn óndiredi. Bul energııa shamamen 1 mln-daı halqy bar ortasha damyǵan mekenniń elektr qýatyna degen óndiristik jáne turmystyq qajettiligin tolyq óteı alady. Ol degenimiz – 3,12 mln tonna kádimgi kómirdi tutynýdy qysqartý jáne 70 mln aǵashy bar ormannyń qalpyna kelýi degen sóz», deıdi ol.

Qazaqstanda AES salýdyń mańyzy

Al endi óz elimizge oralsaq, bizdegi beıbit atom máselesi, ıaǵnı Qazaqstanda AES jaıy sarapshylar men qoǵamnyń belsendi ókilderimen talqylanyp jatyr. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev atom elektr stansasyn salý nemese salmaý máselesi elimizdiń bolashaǵyna qatysty asa mańyzdy másele degen bolatyn. Jáne bul máseleniń jalpyulttyq referendým ótkizý arqyly sheshiletindigin atap ótken edi.

Bul úshin bizdiń elimizde barlyq qajetti jaǵdaı bar. Birshama jyldan beri Qazaqstanda Ulttyq ıadrolyq ortalyq pen ıadrolyq fızıka ınstıtýty tabysty jumys istep keledi. Olar 25 jyl boıy álemdegi alǵashqy BN-350 jyldam neıtrondy energetıkalyq reaktordy apatsyz pysyqtady. Elimizde 30 jyldan astam ýaqyttan beri 3 zertteý reaktory jumys istep tur. Onda óz mamandarymyzben qosa Japonııa, AQSh, Reseı, Majarstan, Fransııa jáne basqa da shetelderdiń bilikti mamandary birlese jumys istep, turaqty negizde zertteýler júrgizilip keledi. Sóıtip, otandyq tehnologııalar men ǵylymdy alǵa jyljytýǵa súbeli úles qosyp keledi.

Qazaqstannyń atom salasynda jumys­pen qamtylǵandardyń jalpy sany – 20 myńnan astam adam, onyń 15 myńy – negizgi óndiristik personal. Atom salasynda bilikti kadrlar daıarlaý boıynsha 2010 jyldan bastap qazirgi ýaqytqa deıin Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarynda 2 193 bakalavr, 909 magıstr jáne 135 doktor daıarlanyp shyqty. «Bolashaq» baǵ­dar­lamasy aıasynda 2010 jyldan bas­tap atom ónerkásibi, atom ıadrosy jáne bólshekter fızıkasy, tehnıkalyq fızıka (atom elektr stansalary men qon­dyrǵylary), ıadro­lyq ınjenerııa maman­dyq­tary bo­ıynsha 21 bakalavr, 12 magıstr jáne 1 maman daıarlandy. Ulttyq ıadrolyq ortalyq bazasynda jyl saıyn 120-dan astam stýdentke arnalǵan óndiristik tájirıbe turaqty túrde uıymdastyrylyp turady.

AES bolýdyń artyqshylyqtary

Endi ózge energııa kózderimen salys­tyrsaq, barlyq artyqshy­lyq­ta­rymen atom energetıkasy tıimdi bolyp shyǵyp otyr. AES jobalarynyń joǵary qunyna qaramastan, olardyń ortasha ótelý merzimi 15-20 jyl desedi mamandar. Bul rette atom elektr stansasynyń kepildik berilgen qyzmet etý merzimi keminde 60 jyldy quraıdy jáne ony jaǵdaıyna qaraı 20-40 jylǵa deıin taǵy da uzartýǵa múmkindik bolady eken. Demek salynǵan ınvestısııa qaıtarylǵannan keıin stansa 40 jyldan 80 jylǵa deıin aıtarlyqtaı tabys ákelýge tıis. Qytaılyq atomshylar tutynǵanynan artylǵanyn puldap, táp-táýir paıda da taýyp otyr. Olardyń aıtýynsha, salyný qunyn ótep shyqqan árbir blok jyl saıyn 1 mlrd AQSh dollary kóleminde paıda ákelýge jaramdy. Bul eldegi atom energetıkasynyń ekpindi damýyna áser etedi. Mysaly, AES jobasyndaǵy 1 jumys orny ekonomıkanyń aralas salalarynda 10-ǵa deıin jumys ornyn qurady. Stansalardyń aınalasynda, ádette, jańa qalalar salynady, jol jáne basqa da ınjenerlik ınfraqurylym damıdy, bul atom energetıkasynyń ekonomıkalyq damýǵa qosqan kópqyrly úlesiniń mánin taǵy da ashyp kórsetedi. Osylaısha, ártúrli sektordaǵy mýltıplıkatıvti áser­men biriktirilgen uzaqmerzimdi ekono­mı­kalyq paıda atom energetıkasyn eko­no­mıkanyń ilgerileýi men damýynyń ma­ńyzdy qozǵaltqyshyna aınaldyrady.

Atom energetıkasy – búginde elderdiń ekonomıkasyna, energetıkasyna jáne ǵylymyna áser etetin progrestiń qozǵaýshy kúshi. Ol energetıkalyq táýelsizdikti qam­ta­masyz etedi, ekologııalyq turaq­ty­lyq­qa yqpal etedi, tehnologııalyq prog­resti yn­talandyrady, ǵylymı zert­teý­ler­di qoldaıdy, bilim berýdi damytady, ener­ge­tıkalyq tıimdilikti arttyrady jáne ınfraqurylymdyq damýǵa yqpal etedi.

Jýyrda Qytaı eli álemde birinshi bolyp tórtinshi býyn «Shıdaovan» AES-iniń tusaýyn kesti. Osylaısha, tehnologııasy toqtaýsyz damyǵan QHR álem elderiniń aldyndaǵy bıik bedelin taǵy bir satyǵa joǵarylatty.

 

ASTANA –  ALMATY – BEIJIŃ – ShANHAI – SIаMYN  – BEIJIŃ – ALMATY – ASTANA