Tóle bıden jetken tábárik

El aýzynda Tóleniń danalyǵy men mámilegerligi týraly az aıtylmaıdy. Birde úsh júzdiń ataq­ty bıleri Arqaǵa jınalypty. Olar Tóle bı aıtqan mezgilden keshigip kelse kerek. Oǵan shamdanǵan qart bıler: «Tóle bı kelse ornymyzdan turmaıyq», dep ýádelesedi. Biraq Tóle bı kelgende oryndarynan turyp ketedi. Tek eki-úsh bı ǵana turmaıdy. Tóle bı kópshilikten keshikkeni úshin keshirim suraıdy. Eki-úsh bıdiń biri sózden utý úshin synaı suraq qoıady:

– Baq – degenimiz ne ?

Baılyq – degenimiz ne?

Bala – degenimiz ne?

Tóle bı ornyna otyrmaı, túregep turǵan boıda:

– Baq uzatylǵan qyz,

Baılyq erıtin muz,

Bala artta qalǵan iz.

О́mirdiń adamǵa jaqsy syıy –

Syılasqan siz benen biz, –

degende bılerdiń bári júregin ustap, qarttarǵa deıin oryndarynan turyp qyzmet jasaǵan eken, deıdi. Bul jerde baq pen baılyqtyń qus qusap qoldan sýsyp ushyp ketetinin, myna jal­ǵanda bir-birimizdi syılap ótsek, sol syılastyqqa jetetin nárse joq ekenin basyp aıtady, qasyndaǵylardy sol siz-biz desýge shaqyrady. Tóle bıdiń dóp aıtqan sózderi qasynda otyrǵan bılerdiń oıynan shyǵyp júregine jetedi.

Tóle bıdiń ónegeli ómiri men qyzmeti týraly fılologter, ta­rıhshylar, zańgerler az jaz­baǵan. Biz bul maqalamyzda Tóle bı urpaqtary qolynda saqtalǵan ta­rıhı tulǵanyń tutynǵan zattary týraly aıtpaqpyz. Ońtústik Qazaqstan oblysy Tólebı aýdany Kıelitas aýylyna baryp Tóle bıdiń altynshy urpaǵy Erkinbek Balyqbaıulynyń úıindegi zattarmen tanystyq. Olar bıdiń Qojamjar degen ulynan taraıdy. Qojamjardyń tórt uly bolypty, kenjesi – Ken­jebaıdan Balyqbaı, sońǵydan Er­kinbekter taraıdy. Balyq­baı­uly Erkinbek 1998 jyly qaı­tys bolǵan. Erkinbektiń qo­saǵy, Balyqbaıkelini Tájigúl apa biraz málimet berip, saqtalǵan dúnıelerdi kórsetti. Bul áýlet qal­ǵan zattardy kıeli sanap kóp­shilikke kórsete bermeıdi, sha­ńyraqty kıeli sanap arnaıy kelip túneýshiler de kezdesedi eken. Zııarat etýshilerdiń basym bóligi – nárestesi shetinegender, bala kótermegen áıelder, aýrýdan em izdegender.

Balyqbaı kelini Tájigúl apa
Tóle bı shekpeniniń jurnaǵyn ustap tur

Birinshi zat – Tóle bı shekpe­niniń jurnaǵy. Qyzyl tústi shek­pen qaldyǵynyń uzyndyǵy – 80 sm, eni – 40-56 sm, qalyńdyǵy – 1,5 mm. Bir kezderi Balyqbaıdyń ákesi Kenjebaıdyń báıbishesi kıeli shapandy sógip shalbar etip tigipti. Shapandy sókken kúnniń er­tesine qatty jańbyr jaýy­p, sol nóserden Kenjebaıdyń myń jylqysy qyrylyp qalady. Shek­penniń kıesi urǵanyn bilgen báıbishesi shalbardy qaıta só­gipti. Odan keıin bul zatty kıeli tut­qandar tábárik dep qıyp ala beripti. Tek sońǵy 20 jylda Tájigúl apa aq mataǵa orap san­dyqqa saqtap keledi. Shekpen qa­zaqta ádette túıe júninen to­qylatyn bolǵan. Shekpenniń usaq bóligi 2008 jyly 15 shildede Qazaqstannyń Túrkııadaǵy Bas konsýly Abýtalıp Ahmetovtiń arnaıy hat jazyp suraýymen Túrkııaǵa saraptamaǵa jiberilgen. Ystanbuldaǵy Institut Für marktö­kologie atty mekemeden kelgen jaýapta mata baıyrǵy kóne toqyma stanogynda ja­salǵany, ol taza júnnen (100 paıyz) turatyny, boıaýy orga­nıkalyq ekeni, shóp tamyrlarynan jasalǵany aıtylady. Shekpenniń kóne buıym ekenin saraptama kórsetip tur.

Ekinshi zat – Tóle bıdiń kıiz úıi esiginiń mańdaıshasy. Mań­daısha da qasterlenip úıdiń bir bólmesinde saqtalady eken. Ol aǵashtan jasalǵan, túsi qara. Mańdaıshanyń jalpy qalyńdyǵy – 5 sm. Beti jyltyr, bir bólikteri juqalaý etip oıylǵan, bir oryndary qalyńdaý etip jasalǵan. Ol ádettegi esik mańdaıshalary sııaqty sozyńqy tórtburysh pi­­shindi emes. Mańdaıshanyń jal­py uzyndyǵy – 1,1 metr. Mań­daıshanyń eki sheti dóńge­lene etip aıaq­talǵan. Orta beline qaraı kó­terińki. Osy jerdegi eni – 12,5 sm. Al eki shetindegi eni – 12 sm. Mańdaı­shanyń sol jaǵynda dóń­gelek temir bekitilgen, dóńgelek dıa­metri – 2,5 sm. Temir sheńber jalaý bekitýge arnalypty.

Tóle bı máıiti jýylǵannan soń betine jabylǵan seısep.
Ortada Erkinbekuly Omar (babanyń 7-urpaǵy)

Úshinshi zat – Tóle bı qaı­tys bolǵanda babanyń denesi jýylǵannan soń betine jabylǵan mata. Qyzyl maqpal mata betin kór­kemdep sary, kók, aq, sur tús­ti jiptermen ósimdik is­pet­ti órnekter salynǵan. Ja­mylǵy-seı­septiń qaldyǵynyń bir jaǵynyń uzyndyǵy – 1,70-1,55 metr, eni – 119 sm. Bul áýlette ba­balardan qalǵan dep sanalatyn taǵy bir zat – qoljazba Quran. Onyń muqabasy qaptalǵan teri betine qalyppen shyǵystyq órnek túsirilgen. Qaǵaz betine 15 qatar qara sııamen arab jazýy túsken.

Tóle bıdiń ónegeli ómirin óskeleń urpaqqa tanytý kerek. Eń aldymen Reseıdegi, Qy­taıdaǵy, О́zbekstandaǵy mura­ǵat­tardan Tóle bı týraly ba­ıyrǵy jazba derekterdegi máli­metterdi alyp, qujattar jına­ǵyn basyp shyǵarǵan durys. Tóle bıdiń sheshendik sózin, bılik sheshimderin jeke dara etip, ǵylymı negizde suryptap, elekten ótkizip basý qajet. Tóle bı ur­paqtary arasynda saqtalǵan zattardy jınaqtap sýretke tú­sirip, olardyń arasynda Tóle bı she­jiresin de jeke albom etip shyǵarǵan jón. Tóle bıge qatys­ty tarıhı qujattardy jınap, Túrkistan oblysyndaǵy Tóle bı aýdanynda arnaıy mýzeı salýdy, ony týrıstik nysanaǵa aınaldyrýdy oılastyrý qajet-aq.

Gúljanat BAISARIEVA,

Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri

Túrkistan oblysy