Keıingi jyldary Úkimet energetıka sektorymen tyǵyz baılanysta jumys isteýdi qolǵa aldy. О́ıtkeni qazirgi tańda elektr qýaty men jylý energııasyna degen suranys artyp, tutyný kólemi kún ótken saıyn ósip keledi. Alaıda elektr energııasyn óndirýshi kásiporyndar men jylý taratatyn ortalyqtardyń óndiristik qýatyn arttyryp, tutynýshylardy tolyq qanaǵattandyrýda birqatar túıtkildi máseleler tur. Birinshiden, energetıka salasy jetkiliksiz qarjylandyrýdyń saldarynan alǵa baspaı keledi. Ekinshiden, tozyǵy jetken jylý elektr ortalyqtary jańǵyrtýdy, jańartýdy qajet etedi. Úshinshiden, tarıf máselesi. Elektr jáne jylý qyzmeti úshin naryqtyq tarıf qalyptaspaı otyr. Al tarıf qunyn ósirý qarapaıym tutynýshynyń qaltasyna salmaq salady. Degenmen naryqqa saı tarıf belgilenbese, energetıka salasynda jańǵyrý bolmaıdy. Sonyń saldarynan energııa men jylý óndiretin ortalyqtar jumysynda isten shyǵý qaýpi týyndaıdy. Osy rette sala mamandary «ógizdi de óltirmeı, arbany da syndyrmaıtyn» usynystaryn ortaǵa saldy. Iаǵnı qarapaıym halyqqa qolaıly, energııa óndirýshilerge tıimdi ortaq tarıfti aıqyndap alýdy usynyp otyr.
«Ortalyq Azııa elektr energetıkalyq korporasııasy» AQ aksıoneri Sergeı Kannyń aıtýynsha, shynymen de muqtaj tutynýshylar tobyna qoldaý kórsetilýi kerek. Iаǵnı tutynýshylardyń áleýmettik qorǵalmaǵan sanatyn biz sýbsıdııalaýymyz qajet. Olardyń tarıfin kóterýde óte muqııat bolý kerek. Mundaı tájirıbe pandemııa kezinde Astana men Pavlodarda qoldanyldy. Atalǵan qalalarda muqtaj tutynýshylardyń shottaryna tıisti qarajat aýdaryldy. Biz osy sanattaǵy tutynýshy shyǵyndarynyń sýbsıdııalanýyna senimdimiz», deıdi Sergeı Kan.
Energııa men jylý óndirisindegi qordalanyp qalǵan máselelerdi sheshý tek qana osy sektordyń qatysýshylaryn ǵana emes, memlekettik quzyrly organdardy da alańdatyp otyr. Alańdaýǵa negiz de joq emes. Elimiz boıynsha jylý elektr ortalyqtarynyń tozyǵy jetken. Energetıka mınıstrliginiń málimetinshe 95 paıyzǵa deıin tozǵan, qaıta qalypqa keltirýge kelmeıtin stansalar bar. Aıtalyq, jumys istep turǵan 37 jylý elektr ortalyǵynyń 19-y qyzyl aımaqqa, 11-i sary, 7-i jasyl aımaqqa kirgen. JEO jabdyqtarynyń ortasha tozý deńgeıi 66%-dy quraıdy. Al Oral, Stepnogor, Taraz, Qyzylorda, Kentaý qalalaryndaǵy JEO jaǵdaıy, tipti, qıyn. Ondaǵy tozý kórsetkishi 80%-dan asyp ketken. Demek jylý maýsymynda tozyǵy jetken stansalarda shtattan tys jaǵdaıdyń bolmaýyna eshkim kepildik bermeıdi. «Qazaqstan elektr energetıkasy qaýymdastyǵynyń» tóraǵasy Talǵat Temirhanovtyń aıtýynsha, sektor mamandary atalǵan problemany sheshýde memlekettik organdarmen birlese áreket etý qolǵa alynǵan.
«Apattardy boldyrmaýdyń birden-bir joly – kásiporynǵa eń jaqsy qoljetimdi tehnologııalardy engizý. Sondaı-aq Tabıǵı monopolııalardy retteý komıtetimen kelissózderden keıin biz jalaqy negizinde tarıfti retteı aldyq. Sonyń nátıjesinde keıbir óńirlerde jalaqyny 40%-ǵa deıin kóterdik. Sonymen qatar Ulttyq ekonomıka mınıstrligimen de kelissózder júrgizip jatyrmyz. Alǵa basý bar. Degenmen vedomstvoaralyq úılestirý jaǵynan aqsap turǵandyǵyn sezemiz. Iаǵnı bir memlekettik organ bizge bir nárseni, ekinshi vedomstvo basqa nárseni aıtady», dedi Talǵat Temirhanov.
Bıyl jylý jáne elektrmen jabdyqtaý nysandaryn jóndeý jumystaryna 146 mlrd teńge jumsalǵan. Onyń 16 mlrd teńgesi energetıkalyq kásiporyndar tarapynan bólinse, 20 mlrd teńge Úkimet rezervinen baǵyttalǵan. Osy rette sala mamandary bul sektorǵa memlekettik qoldaý sharalaryn, sondaı-aq «Investısııa ornyna tarıf» jańartylǵan baǵdarlamasyn iske asyrý qajettigin aıtyp otyr.
«Investısııa ornyna tarıf» baǵdarlamasyna táýeldimiz. Baǵdarlama stansalardyń jabdyqtaryn jańǵyrtý men jóndeýge naqty múmkindik beredi. Basqa qarjy kózderi joq. Búgingi basty mindetimiz – ótken jyldary «Investısııa ornyna tarıf» baǵdarlamasynda jiberilgen qatelikterdi saralap, qorytyndy jasaýymyz kerek. Sonyń nátıjesinde jylý júıesin retke keltirip, ınfraqurylymdy tarıf negizinde jóndep, jańalaı alamyz», deıdi «Qazaqstannyń salalyq energetıkter kásipodaǵy» tóraǵasy Orazbek Bekbas.
Úkimet energetıka salasyndaǵy máselelerdi júıeli túrde sheshýdi kózdep otyr. Qazigi tańda salany damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy ázirlendi. Tujyrymdama aıasynda energetıkany damytý jobalaryna qatysatyn kásiporyndarǵa (keminde 20 paıyz) 7 paıyz mólsherlememen 20 jyldan aspaıtyn merzimge jeńildetilgen nesıe berý kózdelgen. Bul jylý ortalyqtaryn jańǵyrtýǵa jaqsy múmkindik týǵyzady.
Aıta ketý kerek, 2024 jyly «Jylý energetıkasy týraly» zań qabyldanady. Ol uzaqmerzimdi josparlardy júzege asyrýǵa jáne ortalyq pen jergilikti atqarýshy organdar men naryqqa qatysýshylardy ózara júıeleýge jol ashpaq. «Qazaqstan elektr energetıkasy qaýymdastyǵynyń» maqsaty da sol – tarıf saıasatyn, sektorǵa jeńildetilgen nesıeleýdi engizý jáne salany retteıtin biryńǵaı memlekettik júıeni anyqtap alý. Jınalys qorytyndysy boıynsha energetıkalyq qoǵamdastyq, Qazaqstannyń energetıka salasyn damytý jónindegi barlyq usynys bir jerge toqaılastyrdy.
