Foto: QZSI
Kezdesýge Qoldanbaly etnosaıası zertteýler ınstıtýtynyń, Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń, Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵynyń, «Alternatıva» ózekti zertteýler ortalyǵynyń, Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń, «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń, sondaı-aq «Ulttyq Ustaz onlaın akademııasy» ortalyǵynyń ókilderi qatysty.
QSZI dırektory Erkin Tuqymov alǵy sózinde: «Sońǵy onjyldyqta Qazaqstan Jalpy ishki ónimniń turaqty ósýin kórsetip jatyr, bul bazalyq qundylyqtardyń ózgerýine alyp keledi. Memlekettiń ekonomıkalyq progresi halyqtyń ómir súrý deńgeıine tikeleı áser etedi, sondyqtan el qoǵamynyń mádenı jáne bazalyq qundylyqtarynyń ózgerýi sózsiz. Adamdar dınamıkalyq qarqynmen qanshalyqty qalpyna keletinin tarazylady», dedi.
QSZI áleýmettik saýalnamalardyń nátıjesine toqtala otyryp, Erkin Tuqymov halyqtyń úsh tobyna jan-jaqty sıpattama jasady.
«Birinshi top – dástúrli, materıalıstik qundylyqtardy ustanýshylar. Ekinshisi – postmaterıalıstik qundylyqtardy ustanýshylar. Úshinshi, eń úlken top – aralas qundylyqtardy ustanýshylar», dep atap ótti QSZI dırektory.
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Elena Býrova qazirgi el qoǵamynyń dinı jáne zaıyrly qundylyqtary araqatynasynyń áleýmettik ólshemine toqtaldy.
«Áleýmettik zertteý kórsetkendeı, 90-shy jyldardan bastap qarqyndy damyp kele jatqan qoǵamdy dinge aınaldyrý úderisi dinı qaıta órleý kezeńin bastan ótkerdi. Bul kezde din ınstıtýt retinde qaıta jandanyp, dinı qundylyqtarǵa qaıta oraldy. Qazir dinı dástúrler men dinı tájirıbeler zaıyrly ınstıtýttarmen, dástúrlermen jáne tájirıbelermen básekeleske túse bastady. Qazaqstan halqynyń 19 paıyzy ómirlerin dinı qundylyqtarmen tyǵyz baılanysty quryp jatyr», dedi Elena Býrova.
QSZI bas ǵylymı qyzmetkeri Aıgúl Zabırova QSZI zertteýleriniń nátıjeleri boıynsha qundylyqtardyń alty negizgi trendiniń reıtıngin bólip kórsetti.
«Saýalnamaǵa qatysqan respondentter úshin, árıne, otbasy qundylyǵy basym – 98%. Ekinshi qundylyq – 91%-dy quraǵan dostar. Respondentter munyń mańyzdy resýrs ekenin túsindiredi. Úshinshi orynda 89% quraǵan bos ýaqyttyń qundylyǵy, biz ony tek zamanaýı dep sanaımyz. Tórtinshi orynda jumys – 88%-dan joǵary. Respondentterdiń 76%-dan astamy dindi qundylyq dep tanysa, 61%-dan astamy saıasatty ataǵan», dedi ol.
«Ulttyq Ustaz onlaın Akademııasynyń» jetekshisi Gúlmıra Qorǵanbaeva óz sózinde qazirgi mekteptiń qundylyqtardy qalyptastyrýdaǵy róli taqyrybyna toqtaldy.
«Zýmerler men alfalar býyny birinshi kezekte sappen júrmeıtinderin aıtady: men óz minezim bar jeke adammyn. Olar toptyq qabyldaýdy joqqa shyǵarady, jeke tulǵany tanýdy talap etedi jáne árkimniń pikirin tyńdaıdy. Olardyń ekinshi qundylyǵy – erkindik - profıldi, ýaqytty, muǵalimdi tańdaýdan kórinedi, bul qazir bilim berý júıesinde óte aıqyn baıqalady. Kópshilik úshin taǵy bir úlken qundylyq – kóshbasshylyq. Qazir árbir mektep kóshbasshylyqty ındıvıdýalızm, komandalyq rýh retinde tańdaıdy. Zet jáne Alfa urpaqtary úshin mindetti qundylyq - shyǵarmashylyq, basqa shynaıylyqty jasaý, ınnovasııa, maǵynasy bar jańa nárse jasaý», dedi.
Spıkerler óz sózinde qundylyqtardyń qalyptasýyna jáne qoǵamnyń qundylyqtar júıesindegi ózgeristerge áser etetin ártúrli faktorlardy atap ótti: ýrbanızasııa, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaı, demografııalyq jáne urpaqtar sabaqtastyǵyndaǵy ózgerister, sıfrlandyrý jáne t.b. Atap aıtqanda, qatysýshylar qazaq tiliniń ulttyq qundylyq retindegi mártebesin kóterýdegi shyǵarmashylyq salanyń mańyzdylyǵyn atap ótti.
Qorytyndylaı kele, kezdesýge qatysýshylar qoǵamnyń qundylyqtary boıynsha birlesken zertteýler júrgizýge jáne Qazaqstannyń jańa qundylyqtar paradıgmasyn anyqtaýda ǵylymı negizdelgen kózqarasty ázirleýge kelisti.
