– Berik Noǵaıuly, ótken jyly Prezıdent Bas prokýratýraǵa ınvestısııalardy qorǵaýdy qamtamasyz etýdi tapsyrdy. Bul bastama ınvestorlar tarapynan qoldaý tapqany da ras. Memleket basshysynyń tapsyrmasy qalaı oryndalyp jatyr?
– О́zderińizge málim, qazir el ekonomıkasyn damytý, ony monopolııadan aryltý, ınfraqurylymdy jańǵyrtý, bıznesti qoldaý jáne ınvestısııalar tartý baǵytynda biraz jumys atqarylyp keledi. Ásirese elimiz úshin ınvestısııa tartýdyń mańyzy zor. О́ıtkeni ınvestısııa – el ekonomıkasynyń temirqazyǵy, elimizdiń jahandyq deńgeıdegi básekege qabilettiligin arttyrýdyń kilti.
Memleket basshysy ınvestısııalardy yntalandyrý ulttyq basymdyqtardyń biri ekenin atap ótti. Táýelsizdik jyldary elimizge tartylǵan ınvestısııa kólemi 400 mıllıard dollardan asady. Tek 2022 jyly shetelden 28 mıllıard dollardy quraıtyn ınvestısııa kirdi. Bul – keıingi 10 jyl ishindegi rekord. El ekonomıkasyna álemniń iri ınvestorlaryn tartý múmkindigimiz mol. Memleket basshysynyń AQSh pen Germanııaǵa resmı saparynan keıin IT, medısına, kólik jáne metallýrgııa salalaryndaǵy iri álemdik kompanııalar qazaqstandyq naryqqa kelýge yntaly ekendikterin kórsetti. Sebebi bizde energetıka, tabıǵı resýrstar, aýyl sharýashylyǵy men kólik-logıstıkalyq júıelerdiń áleýeti mol.
Elimizge tartylǵan ınvestısııalar ekonomıkamyzǵa tamyr jaıýy úshin bar múmkindikti jasaýymyz qajet. Sol sebepti, memlekettik organdar ınvestısııalyq qyzmetti qoldaýǵa barynsha atsalysýǵa tıis. Bul baǵytta jasalǵan naqty jáne asa mańyzdy qadam retinde Memleket basshysynyń 2023 jylǵy 4 jeltoqsandaǵy «El ekonomıkasyna ınvestısııalar tartý jónindegi jumystyń tıimdiligin arttyrý jónindegi sharalar týraly» Jarlyǵyn atap ótýge bolady. Sebebi qujat tez sheshim qabyldaýdyń jańa júıesin engizdi.
Jarlyq negizinde ınvestısııalyq shtabtyń jumysy qaıta quryldy. Endigi jerde shtab qabyldaǵan sheshimder memlekettik organdar men ulttyq kompanııalar úshin mindetti bolyp sanalady. Bul ınvestısııalyq ortany jaqsartýdy edáýir jedeldetedi.
Prezıdent Bas prokýratýraǵa ınvestısııalyq jobalardy súıemeldeý men olardy qorǵaýdy júktedi. Basqasha aıtsaq, joǵary qadaǵalaý organynyń tarıhynda jańa sala paıda bolyp, prokýratýraǵa jańa mindet júkteldi. Osy arqyly qyzmetimizge ózgeris engizildi dep aıtýǵa da bolady.
Biz úshin júktelgen mindet anyq, ol – bıznesti júrgizý men ınvestısııa tartý úderisin barynsha ashyq, túsinikti jáne jeńil etý. Investorlardyń problemalaryn biz jónsiz bógetter men kedergilersiz tikeleı sheshýimiz kerek. Ol úshin biz eń aldymen Syrtqy ister mınıstrligimen baılanys ornattyq. Sebebi Investısııa komıteti osy mınıstrliktiń quramynda. Aldaǵy ýaqytta prokýrorlar komıtetpen tyǵyz jumys isteıdi.
Qazirgi tańda ınvestısııalardy tartýdy jáne ınvestısııalyq jobalardy keshendi súıemeldeýdi qamtamasyz etetin «Kazakh Invest» ulttyq kompanııasymen tyǵyz qarym-qatynas ornattyq. О́ńirlerde «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha front-ofıster ashylyp, ár prokýratýrada call-ortalyqtar iske qosyldy.
– Jalpy, ınvestısııalyq jobalardy súıemeldeý ne úshin qajet? Qazirgi tańda prokýrorlardyń óndirisinde qansha joba bar?
– Investısııalyq jobalardy súıemeldeýdiń basty maqsaty – olardy iske asyrýdyń barlyq satysynda ınvestorlarǵa quqyqtyq qoldaý kórsetý jáne qorǵaý. Onyń da birqatar satysy bar. Mysaly, obektiniń qurylysyn bastaý úshin memlekettik saraptama, sáýlet, ekologııalyq baqylaý jáne basqalaryn qosa alǵanda, túrli ınstansııadan 60-tan astam ruqsat talap etiledi. Injenerlik jelilerge qosylý – múlde bólek másele.
Búkil úderis bir jarym jylǵa deıin sozylýy múmkin. Keıde, tipti, ınvestordyń degenine qoly jetpeı, saǵy synyp jatady. Keıde keıbir memlekettik organ ınfraqurylymdardy paıdalanýǵa ruqsat bermese, ekinshisi, ınvestordyń jumysyn toqtatyp qoıady, al úshinshisi, buryn alǵan jerin qaıtaryp berýdi talap etetin jaǵdaılar da bolyp jatady.
Endi prokýrorlar ózderine júktelgen mindet aıasynda jumysqa kirisip, sheneýnikterdiń is-áreketterine quqyqtyq baǵa berýde. Máselen, Almatynyń О́ndiris aımaǵynda 26 ınvestor Energetıka jáne sýmen jabdyqtaý basqarmasynyń ruqsat bermeýine baılanysty bir jarym jyldan astam ýaqyt gazben jabdyqtalmaǵan. Teksere kele sheneýnikterdiń ár nárseni syltaýratqany anyqtalyp otyr. Kásipkerler qosylýǵa tıis gaz qubyry kommýnaldyq menshikten paıdalanýshyǵa – «QazTransgazaımaqqa» berilmegen. Al ákimdik gaz qubyrynyń menshik ıesi retinde qosylýyna kelisim berýge tıis edi. Másele prokýrorlar aralasqannan keıin sheshimin tapty. Qadaǵalaý aktisi engizilip, kináli laýazymdy adamdar jaýapqa tartyldy.
Al Aqmola oblysynda ıspan ınvestory 3 jyl boıy jer ala almaǵan soń, Qazaqstannan ketpek bolǵan. Prokýrorlardyń aralasýynan keıin 63 mlrd teńge quraıtyn joba jumysyn bastady. Jobany bizdiń qyzmetkerler qoǵamdyq tyńdaýlar satysynan bastap, jer ýchaskesin berýge deıin súıemeldedi.
Pavlodar qalasynda da fransýz ınvestorynyń problemasy sheshildi. Odan ákimdik sút ónimderin óndiretin zaýytty qaladan kóshirýdi zańsyz talap etken. Syltaý – qalanyń bas jospary ózgergen. Al kásipker bolsa zaýytqa bir jarym mıllıard teńge ınvestısııa salǵan. Jobalardy súıemeldeý kezinde prokýrorlar memlekettik organdardyń is-áreketterine baǵa berip qana qoımaıdy, sot sheshimderin de muqııat taldaıdy.
Máselen, Abaı oblysynda aýdandyq sot sement zaýytyn satyp alý týraly shartty zańsyz dep taný týraly sheshim shyǵarǵan. Ol sheshimge prokýratýra apellıasııalyq ótinishhat engizip, oblystyq sot kúshin joıdy. Sonyń arqasynda quny 25 mlrd teńge turatyn sıngapýrlyq ınvestordyń óndiris orny saqtaldy. Mundaı mysaldar jetkilikti.
Búginde prokýrorlar 7,5 mlrd dollar turatyn myńnan astam jobany súıemeldeýde. Joba quramynda Jalpyulttyq pýldyń 1011 jobasyna kiretin 32 sheteldiń jáne 40-tan astam iri otandyq ınvestor bar. Barlyq ınvestısııalyq joba zerdelenip, olarǵa jan-jaqty quqyqtyq baǵa berildi, 94 ınvestordyń quqyǵy qorǵaldy. Olardyń el ekonomıkasyna salǵan salymdarynyń jalpy quny 1,4 trln teńgeni quraıdy.
Áli de atqarylatyn jumys kóp, eń bastysy ınvestorlardy qorǵaýdyń tıisti mehanızmi iske qosylyp, qazir qarqyn alyp keledi. Qazir biz barynsha kúsh-jigerimizdi sala otyryp, qorǵaý tásilderin jetildirýdemiz, sonymen qatar jańa ádisterdi engizý jumystaryn qolǵa aldyq. Bul úderiske ınvestorlar da óz úlesin qosyp keledi.
Investısııalyq shtab olardyń usynysymen ınvestısııalyq jobalar boıynsha «prokýrorlyq súzgi» dep atalatyn jańa tásil engizdi. Endi memlekettik organdar men ulttyq kompanııalar ınvestorlarǵa qosymsha júk artatyn kez kelgen tyıym salý nemese shekteý sıpatyndaǵy sheshimderin aldymen prokýrorlarmen kelisedi.
Bul jerde ınvestordyń jumysyn toqtatý, lısenzııalar men basqa da ruqsat qujattaryn qaıtaryp alý, kelisimsharttardy buzý, salyqtyq tekserýler, ákimshilik is qozǵaý jáne basqa da sheshimderge qatysty aıtyp otyrmyz. Mysaly, óńirlerdiń birinde Kásipkerlik jáne ınvestısııalar basqarmasy temirbeton buıymdaryn shyǵaratyn óndiris ornynyń jumysyna kedergi keltiretin sheshim shyǵarǵan. Sheshimdi qabyldaýǵa prokýratýra tosqaýyl qoıdy.
Quzyretti organ aldymen ózderi bıýrokrattyq kedergiler jasap, qurylystyń keshigýine sebep bolǵan, al sońynda kelisimshartty uzartýdan jáne zaýytty paıdalanýǵa berýden bas tartýǵa tyrysqan. Prokýratýra aralasqannan keıin kelisimshart merzimi uzartylyp, ınvestor qurylysty jalǵastyrýǵa múmkindik aldy.
Bas prokýratýra Pavlodar oblysynda salyq organy fransýz ınvestoryna 99,8 mln teńge zańsyz salyq salmaq bolǵanyn anyqtady, oǵan jol bergen salyq qyzmetkeri tártiptik jazaǵa tartyldy.
Joǵaryda aıtyp ketken «prokýrorlyq súzgi» ınvestısııa salasyndaǵy ár sheshimniń zańdy bolýyn qamtamasyz etip, sheneýnikterdiń quqyqqa qaıshy áreketterine tosqaýyl qoıýda. Jalpy, ınvestısııalyq jobalardy súıemeldeý búgingi kúni prokýratýranyń tolyqqandy jáne keshendi qyzmetine aınaldy dep aıtýǵa bolady.
– Bıznesti qorǵaýdyń tásilderin qalyptastyrýda ınvestorlardyń ózderi de úles qosqanyn aıtyp óttińiz. Olarmen ózara is-qımyl qalaı uıymdastyrylǵan?
– Árıne, jumysta kezdesetin máselelerdi ınvestorlardyń ózderi de jaqsy biledi. Kóbine ınvestorlar bizdiń nazarymyzdy keıbir sheneýnikterdiń jumystaryna salǵyrt qarap, áýre-sarsańǵa salyp qoıatynyna aýdarady. Salanyń máselelerine taldaý jasap, sot praktıkasyn zerdeleı kele, Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeks aıasynda shyǵarylǵan sot sheshimderiniń jartysy kásipkerlerdiń paıdasyna sheshiletinin anyqtadyq. Kóp jaǵdaıda memlekettik apparat kásipkerlerdi negizsiz sotqa tartyp, jumystaryna kedergi keltiredi.
«Kazakh Invest»-pen birlesip jasalǵan jumys barysynda Aqmola oblysynda mal azyǵyn daıyndaıtyn zaýyt pen qus fabrıkasyn salý jónindegi jobany qolǵa alǵan ınvestordyń jumysyna bóget jasaý faktisi anyqtaldy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi jobany kelisý merzimin negizsiz sozbalańǵa salǵan. Prokýratýranyń aralasýynan keıin ınvestorǵa oń qorytyndy berildi, sonyń arqasynda joba júzege asyrylýda. Al mınıstrliktiń departament basshysy tártiptik jazaǵa tartyldy.
«Prokýrorlyq fıltrdiń» basty maqsaty – osyndaı zańsyz praktıkany tolyǵymen joıý. Jalpy, bıznes-qaýymdastyqpen tyǵyz baılanys – óte mańyzdy jáne ınvestısııalyq jobalardy súıemeldeý tájirıbesin jetildirý úshin taptyrmaıtyn múmkindik.
Prezıdent osy mindetti júktegen kezde ınvestorlarǵa tıimdi kómektesý úshin jumysymyzdyń naqty shegin belgileý men memlekettik organdarǵa yqpal etý deńgeıin anyqtaýdy qolǵa aldyq. Jumysymyzdyń barlyq aspektisin oı elegine sala otyryp, tıimdi sheshim qabyldadyq. Bizge iri ınvestorlar, konsaltıngtik fırmalar, sonyń ishinde aýdıt salasyndaǵy álemdik kóshbasshylar «úlken tórttiktiń» ókilderi («Deloitte», «Ernst & Young» jáne KPMG) kómektesti. Olar ınvestısııalyq jobalarǵa qatysty memlekettik organdar sheshimderin qabyldaý rásimderiniń uzaq ári kópsatyly ekenin aıtyp otyr.
Investorlarmen ózara baılanys úshin sıfrlyq platformalardyń mańyzy zor ekenin aıta ketkim keledi.Osy baǵyttaǵy jumysty jolǵa qoıý barysynda shetel tájirıbesin de zerdeledik. Qytaılyq áriptesterimizdiń «Zań ústemdigi – úzdik bıznes-orta» tujyrymdamasymen tanystyq. Kórshi eldiń bul tujyrymdamasy barlyq naryq sýbektisin birdeı qorǵaýǵa, ekonomıkany sapaly damytýǵa jáne zamanaýı memleket qurýǵa baǵyttalǵan.
Biz halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp, ınvestorlar usynǵan sharalardy engizdik. Onyń birqataryn jetkilikti túrde pysyqtaý úshin Úkimetke joldadyq. Byltyr ınvestorlyq jobany iske asyrýǵa qajet rásimderdi jedeldetý maqsatynda «jasyl dáliz» – «Fast Track» ınvestısııalyq jobalardy qoldaý júıesin engizýdi usyndyq. Qazirgi ýaqytta tıisti erejeler ázirlenip jatyr.
Bastapqy kezeńde «jasyl» sektorda «Fortune Global 500» tizimindegi álemdik brendter men joǵary tehnologııalyq kompanııalar bolady dep boljap otyrmyz. Eger kompanııa álemdik deńgeıde tanymal bolsa, onda ony barlyq rásimnen ótkizý qısynsyz ekeni sózsiz.
– Prokýratýra kásipkerlerdiń múddesin qorǵaýǵa biraq ýaqyttan beri nazar aýdaryp keledi. Al buryn engizilgen novellalar qanshalyqty tıimdi jumys isteıdi?
– О́tkenge kóz júgirtsek, 20-30 jyl burynǵy zańnama qoǵamdaǵy ózgeristerge beıimdelip úlgermedi, naqty anyqtalǵan baqylaý men retteý úderisteri men erejeleri bolmady. Keıbir sheneýnik bıznes ókilderimen qarym-qatynasta ózderin erekshe sanap, kez kelgen bıznes-obektige eskertýsiz kirip, ózin sol bıznestiń ıesi sııaqty ustaıtyn. Qazir jaǵdaı múldem basqa.
Keıingi jyldary aýqymdy zańnamalyq jumys júrgizildi. Joǵaryda aıtyp ketken sharalar – sonyń jalǵasy. Búginde bıznes-sýbektilerdi tekserýdiń barlyq nysany Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetinde arnaıy tirkeledi. Iаǵnı sol arqyly bıznesti tekserý prokýrorlar tarapynan baqylaýǵa alynyp, bızneske qysym birneshe ese azaıdy. Tek tirkeý satysynda 2 myńnan astam zańsyz tekserýge jol berilmedi.
Al endi qylmystyq úderiske kelsek, salaǵa úsh býyndy model engizý bıznesti qorǵaýdy da kúsheıtip otyr. Qazir tergeýshi barlyq negizgi sheshimderin prokýrormen kelisýge mindetti, áıtpese olar zańsyz bolyp sanalady.
Meniń nusqaýymmen bıznes ókilderine qatysty qylmystyq is qozǵaýdyń naqty qosymsha talaptary bekitildi. Bul sharalar tıimdiligin kórsetti. О́tken jyly kásipkerlerge qatysty qylmystyq ister sany 2022 jylmen salystyrǵanda eki esege – 913-ten 444-ke azaıdy. Al qylmys quramynyń bolmaýy nemese aqtaý negizderi boıynsha toqtatylǵan ister úsh esege – 470-ten 133-ke kemidi.
Jańa tásilder oıdaǵydaı synaqtan ótip, elimizde iskerlik klımattyń jaqsarýyna yqpal etti dep aıtýǵa negiz bar. О́tken jyly prokýrorlardyń arqasynda 130 myń kásipkerdiń quqyǵy qalpyna keltirildi. 14 myńnan astam zańsyz tyıym salý-shekteý sharasy, 21 myń salyq buıryǵy, 4,9 myń ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly istiń kúshi joıyldy, 13 myń atqarýshylyq is júrgizý toqtatyldy. Budan bólek 1,2 myńnan astam laýazymdy adam túrli jaýapqa tartyldy.
Qazirgi tańda kásipkerlikke kedergi jasaýǵa qatysty sotta 2 qylmystyq is qaralyp jatyr. Bul ister boıynsha prokýrorlar memlekettik aıyptaýdy qoldap otyr. Bıznesti qorǵaý jónindegi mobıldi toptar táýlik boıy jumys isteıdi. О́tken jyly olar kásipkerlerdiń 2 myńnan astam shaǵymyn qarady. Nátıjesinde, árbir besinshi shaǵym negizdi dep tanyldy.
Bıznesti qorǵaý – prokýrorlar ortalyqta da, jergilikti jerlerde de júzege asyratyn turaqty ári qajyrly jumys. Mundaı qyzmet jańa kásiporyndar men jumys oryndaryn ashyp, jumysshylardy laıyqty jalaqymen qamtamasyz etýde mańyzdy ekeni daýsyz. Osynyń barlyǵy azamattardyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan ádiletti Qazaqstan qurý úshin mańyzdy.
– Elimizdegi ınvestısııalyq ahýaldy odan ári kúsheıtý úshin qandaı múmkindikter bar?
– Qazir memleket kásipkerlikti retteý tásilderin qaıta qaraýdy qolǵa aldy. Úkimet memleket pen bıznes arasyndaǵy qarym-qatynasty ózgertetin jańa Salyq kodeksin ázirlep jatyr. Jańa retteý saıasaty engizildi, ol bızneske qoıylatyn tıimsiz talaptardy joıýǵa baǵyttalǵan. Osy saıasatty eskere otyryp, kásipkerlerge qoıylatyn Mindetti talaptar tizilimin qurý boıynsha jumys júrgizilip keledi. Barlyq normatıvtik talapty qamtıtyn tizilim bıznes-ortaǵa teris yqpal etetin talaptardy joıý ádisin qoldanýǵa múmkindik beredi.
Úkimet bıznes-qaýymdastyqpen birlesip, 10 myńnan astam artyq talapty anyqtady, 9 myńynyń kúshin joıdy. Memlekettik baqylaý jáne qadaǵalaý júıesine reforma júrgizilip jatyr. Maqsat – profılaktıkalyq is-sharalar men tekserýlerdi naqty faktilerge negizdeý.
Qazir Biryńǵaı sıfrlyq ınvestısııalyq platforma degen júıeni ázirlep jatyrmyz. Júıe elge ınvestısııa ákelýden bastap, ony paıdalanýǵa berýge deıingi barlyq úderisti naqty ýaqyt rejiminde baqylap otyrýǵa múmkindik beredi. Jaýapty adamdardy kórsete otyryp, jobanyń barlyq kezeńi, ásirese ruqsat qujattaryn alý, jer ýchaskesin berý jáne basqa da úderister sıfrlanady. Júıe quqyq buzý men kedergiler bolǵan jaǵdaıda Syrtqy ister mınıstrligi men prokýrorǵa sıgnal beredi. Qazir úderisterdi taldaý jáne baqylaý mehanıkalyq jolmen jasalady.
Elimizdiń aldynda turǵan maqsat – ekonomıkalyq ósimdi 6-7 paıyzǵa, 2029 jylǵa qaraı ekonomıka kólemin eki esege arttyrý. Memleket basshysy osy maqsattarǵa jetý úshin bıznesti júrgizý standarttaryn, qaǵıdalary men praktıkasyn Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy elderiniń deńgeıine jetkizýge arnalǵan aýqymdy reformalar qajet bolatynyn atap ótti. Barlyq memlekettik organnyń basshylary osy mindettiń mańyzyn túsinip, bolashaq ınvestısııalyq óristi qalyptastyrýǵa belsendi qatysady dep sanaımyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Baný ÁDILJAN,
«Egemen Qazaqstan»
