– Ajar Ǵınııatqyzy, medısınada alǵashqy kómektiń mańyzy óte zor. Osy rette mınıstrlik qandaı is-sharalardy júzege asyryp jatyr?
– Iá, durys aıtasyz. Medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek (MSAK) qyzmeti halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartý isinde jetekshi ról atqarady. Ásirese aýyl turǵyndary úshin medısınalyq kómektiń qoljetimdiligin arttyrý – mınıstrlik aldyna qoıǵan basym baǵyttardyń biri. Osy baǵytta atqarylǵan jumystarǵa kelsek, máselen, MSAK jelisin 3,7%-ǵa keńeıttik. Tıisinshe, elimizde ambýlatorııalyq-emhanalyq uıymdardyń sany artyp, 3 324-ke jetti. Byltyr aldyńǵy jylmen salystyrǵanda MSAK uıymdaryna qaralý sany 8,1%-ǵa, pasıentterdiń júginýi 118,8 mln-nan 128,4 mln-ǵa deıin ulǵaıdy, bul bastapqy deńgeıde qyzmetterdiń qoljetimdiligin jaqsartýdyń turaqty úrdisin kórsetedi.
О́tken jyly pasıentter ambýlatorııalyq deńgeıde 324 mln konsýltasııalyq-dıagnostıkalyq qyzmet aldy. Ortasha eseppen alǵanda 1 turǵynǵa shaqqanda 16-dan asa qyzmet alyndy desek, tıisinshe 1 mıllıonnan astam adam qymbat dıagnostıkalyq qyzmettermen (KT/MRT) qamtyldy.
Bastapqy deńgeıde skrınıngtik tekserýlerden 2,8 mln eresek adam ótti. Nátıjesinde, 388 myń adamnan dert anyqtalyp, 220 myń qaralýshy dıspanserlik esepke alyndy. Sonymen qatar 2023 jyly aýyl turǵyndary úshin keńeıtilgen skrınıng engizilgenin atap ótkenimiz abzal, sonyń sheńberinde búırek, asqazan-ishek joldary, tynys alý aǵzalary, qýyqasty bezi obyry aýrýlary erte anyqtala bastady.
Jyljymaly medısınalyq keshenderdiń qyzmetterin 1,7 mln aýyl turǵyny paıdalandy, olar 1,4 mln dárigerlik konsýltasııa aldy. Qashyqtyqtan kórsetiletin medısınalyq qyzmetterdiń sany 3 ese ósip, 2022 jylmen salystyrǵanda 582 myńnan 1,6 mln-ǵa deıin ulǵaıdy. Bul rette 13-ten 69-ǵa deıin telemedısınalyq qyzmet te ósti.
Búginde MSAK úzdik praktıkalar ortalyqtaryn ashý boıynsha jumystardy júzege asyryp jatyrmyz. Osy arqyly ozyq tehnologııalar engizilýde, jergilikti qoǵamdastyqtardyń densaýlyq saqtaý qurylymdarymen áriptestigi damýda, belsendi uzaq ómir súrý mektepteri, erler densaýlyǵy kabınetteri, sozylmaly aýrýlardyń profılaktıkasy mektepteri ashyldy. Búgingi tańda 20 úzdik praktıka ortalyǵy óz jumysyn bastady. Kelesi jyly osyndaı 27 úzdik praktıka ortalyǵyn ashý josparlanyp otyr.
О́ńirlerde «Aýyldyq densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» ulttyq jobasynyń sheńberinde eldi mekenderde 570 MSAK nysany qurylysy júrip jatyr. О́tken jyly 80 medısınalyq mekeme jóndeldi, 85 MSAK orny salyndy. 99-ynda qurylys belsendi júrip jatyr. Sonymen qatar ulttyq joba sheńberinde 32 klınıkalyq aýdandyq ortalyq aýrýhanany jańǵyrtý jáne tehnıkalyq jaraqtandyrý qolǵa alyndy. Onyń quramynda ınsýlt, kardıologııalyq ortalyqtar, ońaltý, hırýrgııa, reanımasııalyq jáne qarqyndy terapııa bólimshesi bar. Olardy mamanmen qamtamasyz etý úshin elimizdiń medısınalyq joǵary oqý oryndarynda 2 843 beıindi dáriger daıarlanyp jatyr.
– Qazir zamanǵa saı medısına da damý ústinde dep jatamyz. Oǵan qosa sheteldik tájirıbelerdi jıi aıtyp júrmiz. Sizdińshe, otandyq medısınanyń áleýeti qandaı? Jańashyldyq bar ma? MÁMS ne úshin qajet?
– Durys aıtasyz, jyl saıyn elimizdegi medısınalyq uıymdarda álemdik tájirıbede qoldanylatyn densaýlyq saqtaýdyń jańa tehnologııalary engiziledi. О́z pasıentterimiz úshin mamandandyrylǵan, onyń ishinde joǵary tehnologııalyq medısınalyq kómek alý jolynda múmkindikter órisi keńeıe bastady. MÁMS júıesin engizýdiń arqasynda saladaǵy kóptegen máseleler ońynan sheshimin tapty. Qymbat turatyn kúrdeli hırýrgııalyq aralasýlar barlyq saqtandyrylǵan azamattarǵa qoljetimdi bola túskeni jasyryn emes. О́tken jyly 20 myńnan asa pasıentke kardıohırýrgııa, neırohırýrgııa, travmatologııa, transplantologııa, onkologııa, reprodýktologııa jáne basqa da beıinder boıynsha medısınalyq qyzmetterdiń 82 túrimen joǵary tehnologııalyq medısınalyq kómek kórsetildi.
Qazaqstanda alǵash ret qalqansha beziniń qaterli isigi jáne tıreotoksıkoz kezinde radıonýklıdtik terapııa engizilip, eki jyldyń ishinde 1 myń 458 pasıent em aldy. 3D-protezdeýdi paıdalana otyryp, súıek onkopatologııasynda biregeı rekonstrýktıvti-plastıkalyq aralasýlardy qoldaný bastaldy. Osy negizde 10 operasııa júrgizildi.
Mınıstrliktiń aldaǵy tórt jyldaǵy basty mindetteriniń biri aıqyndaldy dep nyq senimmen aıta alamyz. Atap aıtsaq, 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan Onkologııalyq aýrýlarmen kúres jónindegi keshendi jospar bekitildi. Osy arqyly adam papılloma vırýsyna qarsy vaksınasııalaý, skrınıngterdi jańǵyrtý jáne keńeıtý, sáýlelik terapııaǵa jáne jańa isikke qarsy targentti preparattarǵa qoljetimdilikti arttyrý, protondy terapııany engizý boıynsha profılaktıkalyq is-sharalardy júzege asyrý mindetteriniń mańyzy artty.
Sonymen qatar radıofarmpreparattaryn qoldana otyryp, ártúrli qaterli isikti dıagnostıkalaý jumystary qarqyndy damý baǵytynda. Osy ýaqytqa deıin atalǵan preparat elimizde ekeý-aq bolsa, bıyl onyń sanyn 5-ke deıin arttyrý josparlanýda. Osylaısha, qaterli isikterdi erte anyqtap, naýqastardyń bes jyldyq ómir súrý úlesin arttyrýǵa múmkindik ashyldy.
Budan bólek Qazaqstan Ortalyq Azııa elderiniń arasynda alǵashqylardyń biri bolyp Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵynyń bazasynda stereotakcıkalyq radıohırýrgııaǵa «Altyn standart» Gamma-pyshaq apparaty engizildi. 2021 jyldan bastap mıdyń isikteri men tamyrly zaqymdanýlary bar naýqastarǵa, onyń ishinde sheteldik azamattarǵa 1 200-den asa ota jasaldy.
Sondaı-aq kardıohırýrgııa salasynda júrekke jasandy sol jaq qarynshasyn (LVAD) ımplantasııalaý boıynsha biregeı otalar júrgizildi. Osy ýaqytqa deıin 44 adamǵa hırýrgııalyq aralasýmen kómek kórsetilip, jańa ómir syıladyq desek te bolatyndaı.
Medısınanyń taǵy bir kúrdeli salasy – transplantologııa. Osy baǵyttaǵy jumystardy jetildirý jaıy da kún tártibinen túsken emes. 10 jyl ishinde Qazaqstanda 2,5 myńnan asa organ men tinderge transplantasııalaý júrgizildi, onyń ishinde ótken jyly ortalyqtarda 236 ota jasalǵan.
– Memleket basshysy Joldaýynda otandyq óndiristegi dári-dármekter men medısınalyq maqsattaǵy buıymdardyń úlesin 50%-ǵa deıin arttyrýdy tapsyrdy. Osy baǵytta qandaı jumystar atqaryp jatyrsyzdar? Dári-dármek saıasatyna da keńinen toqtalyp ótseńiz.
– Iá, bizdiń mınıstrlik Joldaýda kórsetilgen aýqymdy jumystardy júzege asyryp keledi. Memleket osy baǵytta medısınalyq ónimderdi tirkeý jáne aınalym tetikterin jetildirýdi jalǵastyra bermek. El Úkimeti ımportty almastyrý men otandyq farmasevtıkalyq óndiristi qaı kezde de qoldap keledi. Qazaqstan naryǵyna farmasevtıka salasynyń jahandyq oıynshylaryn tartý jáne jergilikti óndirýshilerdiń bazasynda kelisimsharttyq óndiristi uıymdastyrý, sondaı-aq tájirıbe almasý jáne tehnologııalar transferi boıynsha aýqymdy jumystar júrgizip jatyr.
2023 jyly pandemııaǵa deıingi kezeńmen salystyrǵanda pasıentterdi ambýlatorııalyq dári-dármekpen qamtamasyz etýge bólingen qarajat kólemi 2 esege deıin ósip, 237 mlrd teńgege jetti. Bul emdelýi TMKKK jáne MÁMS qarajaty esebinen júzege asyrylatyn aýrýlar tizbesin 2,5 ese tolyqtyrýǵa múmkindik berdi. Osy rette jazyp beriletin dárilik zat ataýlarynyń sany da 272-den 347-ge deıin ósip otyr.
Preparattardyń qoljetimdiligin qamtamasyz etý úshin medısınalyq uıymdardyń bazasynda 72 dárihana pýnkti jáne aýylda 161 jeke dárihana ashyldy. 20 medısınalyq uıymda tańbalaý engizildi jáne dárilik zattardy pasıentke deıin qadaǵalaýdyń tolyq sıkli iske qosyldy. Qazaqstanda búginde dárilik zattar men medısınalyq buıymdar shyǵaratyn 15 jańa kásiporyn ashyldy. Farmasevtıka sektorynda 159 otandyq taýar óndirýshi jumys isteıdi, olar 1 018 dárilik zattyń jáne 1 771 medısınalyq buıymnyń túrlerin shyǵarady.
Budan basqa, densaýlyq saqtaý men veterınarııaǵa arnalǵan 10 vaksına, 24 medısınalyq buıym, 6 dıagnostıkalyq qural jáne 1 parazıtke qarsy preparat óndirisi jolǵa qoıyldy. Farmasevtıka salasyna tartylǵan ınvestısııalar kólemi byltyr shamamen 50,2 mln dollardy qurady. Aldaǵy jyly «Elektrondyq qarjy ortalyǵy» AQ platformasynda medısınalyq uıymdardyń dárilik zattardy satyp alýdyń elektrondyq formatyna kóshýin júzege asyrý josparlanýda. Bul degenińiz dárilik preparattardy tańbalaýdy neǵurlym aýqymdy engizýge memleket deńgeıinde múmkindik týady degen sóz. Dárilik zattardy tutyný kólemi men qorlardy qadaǵalaýǵa jol ashylyp, saladaǵy josparlaý jáne basqarý úderisterin jaqsartýǵa múmkindik týady.
Pasıentter úshin paıdasy joq jalǵan dárilik zattar men sapasyz ónimderdiń aınalymnan shyǵarylýyna baılanysty baqylaý kúsheıip, kóleńkeli naryq kólemin azaıtýdyń esebinen densaýlyqqa, ómirge jáne qaýipsizdikke tónetin qaýip-qaterdi tómendetýge naqty qadam jasalady. Pfizer, GE Healthcare kompanııalarymen ınvestısııalyq kelisimderge qol qoıylady. Farmasevtıkalyq alpaýyttarmen, máselen, Roche kompanııasymen ornalastyrý týraly Kelisimniń sheńberinde bıyl 5 túpnusqa patenttelgen dárilik zattardy jetkizý kútilýde.
Onkologııalyq jáne onkogematologııalyq aýrýlary bar pasıentterge arnalǵan qazirgi zamanǵy nysanaly preparattarmen qamtý jáne spektrin keńeıtý kózdelgenin aıta ketken jón.
– Sońǵy jyldary densaýlyq saqtaý salasyndaǵy sıfrlyq ózgerý qaǵaz aınalymynan bas tartýǵa ǵana emes, sonymen qatar zamanaýı servıster negizinde medısınalyq kómek kórsetýdiń biryńǵaı elektrondyq ekojúıesin kezeń-kezeńimen qurýǵa múmkindik berdi. Bul týraly ne aıtar edińiz?
– Iá, bul baǵytta da atqarylǵan jumystar barshylyq. Mysaly, ambýlatorlyq qabyldaý úshin dárigerge onlaın jazylýǵa bolady, emdeýge jatqyzý, dárilik zattardy alý jáne eńbekke jaramsyzdyq paraqtaryn jazý tártibin qadaǵalaı alasyz. eGov Mobile mobıldik qosymshasynda qoljetimdi eDensaulyq servısiniń kómegimen paıdalanýshylar donorlyq, medısınalyq qarsy kórsetilimder, júkti áıelderdi esepke alý jáne dıspanserleý týraly keńeıtilgen aqparat ala alady. Bul servıs azamattarǵa tirkeýdi anyqtaǵan jaǵdaıda Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qoryna júginýge jáne pasıenttiń qyzmet kórsetýdegi ashyqtyǵy men qanaǵattanýshylyǵyn baǵalaýdy arttyrý úshin pasıenttiń bıometrııasyn, QR-kodyn jáne SMS-rastaýdy engizýge múmkindik beredi. Sondaı-aq dáriler men medısınalyq buıymdardyń biryńǵaı jikteýishin iske qosý, medısınalyq uıymdardyń arasynda klınıkalyq derektermen almasý qyzmeti, eńbekke jaramsyzdyq paraqtary men anyqtamalaryn berý úderisin ońtaılandyrý jáne medısınalyq qyzmetterge aqy tóleý úshin tólem júıelerin jetildirý kiredi. Bıyl «E-densaulyq» ıadrosy ÁMSQ medısınalyq kómegine aqy tóleýdiń biryńǵaı júıesi, elektrondyq medısınalyq kitapshalar, vaksınasııalaýdyń elektrondyq pasporty bóliginde iske qosylady. Sondaı-aq vaksınasııalaýǵa qarsy kórsetilimderi bar adamdardy esepke alý, QR arqyly aqyly dárilik zatty alý, klınıkalyq qyzmetterdiń nátıjelerin kórsetý avtomattandyrylatyn bolady.
– Sapaly medısınalyq kómek degende, álbette, aldymen maman máselesi menmundalaıdy. Aq halattylardyń biliktiligi qandaı?
– Kadrlardy daıarlaý jáne biliktiligin arttyrý júıesiniń tıimdiligin jetildirý úshin 2023-2024 oqý jylynan bastap mindetti rezıdentýramen jalpy oqý merzimi alty jyl úzdiksiz ıntegrasııalanǵan medısınalyq bilim berý baǵdarlamasy engizildi. Ony aıaqtaǵannan keıin bitirýshi maman dáriger biliktiligin jáne medısına magıstri dárejesin alady. Dárigerlerdiń qajettiligin qamtamasyz etý úshin, onyń ishinde asa tapshy mamandyqtar boıynsha 2023 jyly respýblıkalyq bıýdjettiń esebinen 6 myńǵa jýyq bilim granty bólindi, onyń ishinde 2,7 myńy – bakalavrıat jáne ınternatýra, 2,5 myńy – rezıdentýra, 325 – magıstratýra, 160 – doktorantýra.
Byltyr elimizdiń medısınalyq joǵary oqý oryndary 7 myńǵa jýyq dáriger daıarlap shyǵardy, orta medısına qyzmetkerleriniń sany 23 myńnan asty. 3 myńnan asa densaýlyq saqtaý mamandaryn bólý boıynsha jumysqa ornalastyryldy. Jergilikti bıýdjet qarajatynyń esebinen bıyl 16,5 myń dáriger, onyń ishinde shetelde 108 adam biliktiligin arttyrýdan óte aldy. Dárigerlerdiń quzyretin arttyrý maqsatynda jalpy uzaqtyǵy 1 aıdan 3 aıǵa deıingi aýyldyq, qalalyq, oblystyq jáne respýblıkalyq densaýlyq saqtaý uıymdarynda rezıdent dárigerlerge mindetti klınıkalyq daıarlaýdy engizý kózdelgen. Bul rette túlekterdi áleýmettik qoldaý sheńberinde 601 mamanǵa kóterme járdemaqy bólindi, 384 jas dáriger turǵyn úımen qamtamasyz etildi, 74 maman ózge de qoldaý sharalaryn aldy. Jalpy medısına salasynda 78 myńnan astam dáriger jáne 180 myńǵa jýyq orta medısına mamandary bar.
– Bir suhbatyńyzda «Qarjylandyrýdyń ósýi medısınalyq kómektiń kólemin ulǵaıtýǵa múmkindik berdi», dedińiz. Jalpy qarajat kólemi ózekti máselelerdi sheshýge jetkilikti me?
– Sońǵy úsh jyldyń ishinde elimizde medısınalyq kómekti qarjylandyrýdyń ósýi halyqqa kórsetiletin medısınalyq qyzmetterdiń kólemin aıtarlyqtaı arttyrýǵa múmkindik berdi. Bıylǵy qarjylandyrý 1,1 trln teńgeden 2,8 trln teńgege deıin artty. MÁMS júıesin engizý nátıjesinde IJО́-degi densaýlyq saqtaý shyǵystarynyń úlesi 2018 jylǵy 2,8%-dan 2022 jyly 3,7%-ǵa deıin ulǵaıdy. Memleket basshysy bul úlesti 2027 jylǵa qaraı IJО́-niń 5%-yna deıin ulǵaıtý maqsatyn qoıdy.
MÁMS qarajaty esebinen elimizdiń bir turǵynynyń densaýlyǵyna arnalǵan shyǵystardy 56 myń teńgeden 122 myń teńgege deıin ulǵaıtýǵa múmkindik týdy. Máselen, eger medısınalyq kómek bólinisinde qaraıtyn bolsaq, onda kúndizgi stasıonarlardy eki ese qarjylandyrýdyń arqasynda ótken jyly pasıentter memlekettik jáne jeke klınıkalarda 920 myńnan asa stasıonardy almastyratyn qyzmetti ala aldy. Joǵary tehnologııalyq medısınalyq kómekti qarjylandyrýdyń ósýi otandastarymyz úshin 2023 jyly kúrdeli qymbat otalardyń qoljetimdiligin 2,5 esege arttyrýǵa múmkindik berdi. Byltyr MÁMS-te saqtandyrylǵan azamattarǵa KT jáne MRT zertteýdiń joǵary dáldiktegi 1,5 mln ádisteri júrgizildi. Medısınalyq saqtandyrý qarajatynyń esebinen pasıentterge júrek-qan tamyrlary, nevrologııalyq, onkologııalyq aýrýlar men jaraqattar kezinde medısınalyq ońaltý qoljetimdi boldy, ol buryn is júzinde kórsetilmeıtin. MÁMS baǵdarlamasy boıynsha jumys isteıtin medısınalyq qyzmetti kórsetýshilerdiń sany eki ese ósti, qazirgi sany 2 000-ǵa jýyq, olardyń jartysyna jýyǵy – jeke uıymdar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Amangeldi Qııas,
«Egemen Qazaqstan»
