AQSh: Kóshi-qon daǵdarysy

Bosqyndardyń rekordtyq sany

О́tken jyldyń jeltoqsan aıynda Meksıka shekarasyn 300 myń adam kesip ótken, bul – bir aılyq kórsetkishtiń rekordyn jańartqan san. Qańtar aıynyń derekteri áli shyqpady, biraq shekaradan ótip jatqan bosqyndar azaımasy anyq, óıtkeni AQSh senaty jarııalaǵan «Shekaradaǵy qaýipsizdik týraly» zań jobasyn respýblıkashylar synǵa alyp, jobany talqylaýǵa kedergi keltirip otyr. VVS sarapshysy Alekseı Kalmykov qazirdiń ózinde 336 mıllıon adam turatyn AQSh-qa bir jyl ishinde shamamen 2,5 mıllıon mıgrant keledi degen boljam jasady.

Málimetterge súıensek, 2015 jyly Amerıka shekarasynan jarty mıllıon bosqyn ótken, al 2019 jyly bul san mıllıonǵa jetti. Bul kórsetkish 2020 jyly tómendep, 400 myńǵa jetken. Baıden bılik basyna kelgennen keıin erejelerdi jeńildetti. Budan soń kóshi-qon kúrt ósip, 2021 jyly kelimsekter sany 1,7 mıllıonǵa jetti. Baıden prezıdent bolǵaly Amerıkanyń Keden jáne shekara qyzmeti ońtústik shekaradan 6 mıllıonnan astam zańsyz mıgranttyń ótkenin málimdedi. Máselen, ótken jyly 800 myń bosqyn panalaýǵa ótinish bergen. Bul 2022 jylmen salystyrǵanda 63 paıyzǵa artyq.

Amerıkalyqtarda maza joq

Amerıka turǵyndarynan da maza qashty. VVS jarııalaǵan saýalnama nátıjesi kórsetkendeı, qańtar aıynda saýalnamaǵa qaty­sýshylardyń 17 paıyzy ım­mı­grasııany AQSh-tyń bas­ty máse­lesi dep kórsetken, jeltoq­sanda olardyń kórsetkishi 11 paıyzy bol­ǵan edi. Baıdenniń prezıdent retindegi qyzmetin 57%-y maqul­damaıdy, al 65%-y eldiń durys baǵytta kele jatqanyna senimsiz.

Bul jaǵdaıdy Tramp utym­dy paıdalanyp, prezıdenttik saılaýǵa bir jyl qalǵanda eldiń kóshi-qon kartasyn retteımin dep «shapqylap» júr. Ol halyqqa Meksıkaǵa ásker jiberýge ýáde berip, mıgranttardy Gıtlerdiń sózimen sıpattap, «eldi qıratady, ulttyń qanyn ýlaıdy» dep málimdedi. Onyń aıtýynsha, elge kelýshilerdiń basym bóligi «túrme men psıhıatrııalyq aýrýhanalardan shyqqan adamdar, qala berdi terrorıster».

Baıden men Tramp «aıtysy»

Birneshe aı daýlasyp júrip AQSh senatyndaǵy eki partııa «Shekaradaǵy qaýipsizdik týraly» zań jobasy týraly ortaq mámilege keldi. Qujatta Ýkraınaǵa – 60, Izraılge – 14 jáne shekarany nyǵaıtýǵa taǵy 20 mıllıard dollar kómek beriledi dep kórsetilgen. Alaıda О́kilder palatasyndaǵy respýblıkashylar qujatqa qar­sy shyǵyp, zań jobasynyń qabyl­danýyna kedergi bolyp otyr.

Respýblıkashylarǵa áleýmet­tik jeli arqyly«Aqymaqtyq ja­sa­mańyzdar!» degen Tramp kómek berý men shekara másele­lerin qaıtadan bólýdi talap etti. Al Aq úı buǵan qarsy ekenin aıtty.

Donald Tramp qazirgi kezde Djo Baıdenniń syrtqy saıasat pen kóshi-qon salasyndaǵy sát­sizdikteri ózine upaı ákeletinin jasyrmaıdy. Eger respýblıkashylar atalǵan zań jobasyna tosqaýyl qoısa, Ýkraına da, Meksıka shekarasy da qaıǵyly jaǵdaıǵa tap bolady. Al eger joba qabyldansa, Tramptyń ózi upaı joǵaltady.

«Bul zań jobasy demokrat­tarǵa keremet syılyq, biraq res­­pýb­lıkalyq partııaǵa qaýip tón­di­rip tur», dep jazdy Tramp ózi­niń «Truth social» jelisinde. Al Baıden «respýblıkashylarǵa shekara shyn máninde mańyzdy emes, olardyń bir ǵana maqsaty bar, ol – maǵan qarsy saıası upaı jınaý», dep jaýap berdi.

Amerıka asqan aǵaıyn kóp

Kóshi-qon daǵdarysy tek AQSh-ta emes, Eýropada da bir izge túspeı tur. Ásirese Eýropanyń oń­tús­tik shekarasyndaǵy jaǵdaı kúr­de­lene tústi – Jerorta teńi­zin Afrıka bosqyndary júzip ótip, shekaradan zańsyz ótip ja­tyr. BUU málimetteri boıynsha álemde 2019-2023 jyl araly­ǵynda bosqyndar sany bir jarym esege ósken. Negizgi sebep – soǵys jáne kedeılik.

AQSh-tyń Meksıka shekara­syn­­daǵy jaǵdaıǵa oralsaq, osy­dan on jyl buryn olar tek meksı­kalyqtardy qabyldady. Al qazir Latyn Amerıkasy elderinen, Afrıka, Aýǵanstan, Úndistan, Qytaı jáne Reseıden aǵylǵan zańsyz mıgranttardyń sany ósken. Tipti Meksıka arqyly Amerıkaǵa zańsyz kelgen otandastyrymyz da bar. Áleýmettik jelide olardyń djýnglı asyp, sý keship arǵy betke ótip bara jatqan foto, vıdeolary kóp tarap jatyr. Máselen, almatylyq Aqbota Nurlanova 15 jáne 5 jastaǵy balarymen ótken jyldyń sońynda AQSh-qa zańsyz jolmen jol tartqan. Olar Almatydan Domı­nıkan Respýblıkasyna ushyp, keıin Kosta-Rıkaǵa jetedi. Al ári qaraı Nıkaragýa, Gondý­ras, Gvatemala, Meksıka el­deri arqyly Amerıkaǵa jetken. Qazir olar Nıý-Iorktegi Brýk­lın okrýgine turaqtaǵan. Bala­lary­nyń biri mektepke, biri balabaqshaǵa barady, ózi jumysqa ornalasqan. Aıtýynsha, ol elden qarjy jaǵynan tarshylyq kórip, amalsyzdan osyndaı qadamǵa barǵan. Abyroı bolǵanda úsheýi de din aman. Al dittegen jerine jete almaı iz-túzsiz joǵalyp ketken adamdar qanshama?

Qazaqstan halqy Assambleıa­synyń múshesi, Qazaqstan uıǵyr jastary odaǵynyń tóraǵasy Rýstam Kaıryev ózge elge, ásirese adamdar kóp qyzyǵatyn AQSh-qa zańdy túrde barýǵa keńes beredi.

«Men zańdy jolmen júrýge keńes beremin, bul qıyn, biraq osyǵan arnalǵan kóptegen baǵ­darlama bar. Sol baǵdarlama­lar­dy zertteńiz. AQSh-tyń Memle­k­et­tik departamenti zańsyz mıg­ran­t­tarǵa qatysty máselege óte qa­tal qaraıdy. О́zimiz de AQSh-qa barǵanda shekarany zańsyz, Meksıka arqyly kesip ótken­dermen jolyqtyq. Olar muhıtty úrlemeli qaıyqpen júzip ótken. Olardyń aıtýynsha, kóp tanysy bul jerge djýnglı arqyly kelgen. Bul – ómirge óte qaýipti jol. Jat jerde nápaqa taýyp júrgen jerlesimiz óziniń joly bolǵanyn jáne bul táýekeldiń soǵan turarlyq emes ekenin aıtty. Amerıkaǵa aparar zańsyz joldar eki aı saıyn ózgeredi, muny kontrabandıster jasaıdy jáne jańa joldardan ne kútýge bolatyny belgisiz. Zańsyz barǵandar únemi jer aýdarylýdan qorqyp ómir súredi. Bul shynymen de solaı. Mysaly, 2022 jyly AQSh-ta zańsyz ómir súrgen otandasymyz elge 10 jyldan soń jer aýdaryldy. Ol jumysynan, úıinen jáne dostarynan aıyryldy», dep jazdy áleýmettik jelidegi paraqshasynda Rýstam Kaıryev.

Demokrattar narazylyq tanytty

Nıý-Iork meri Erık Adams mıgranttardy tasymaldaıtyn avtobýstardyń qalaǵa kirýin shektep, Baıdendi tótenshe jaǵdaı jarııalaýǵa shaqyrdy. О́ıtkeni bul qóshi-qon daǵdarysy Nıý-Iork­ke 2,7 mıllıard dollar shy­ǵyn ákeldi. Eger jaǵdaı ózger­mese, qala shyǵyny 2025 jyl­dyń sońyna qaraı 12 mıllıard dol­larǵa jetedi degen boljam bar.

2002-2013 jyldary Nıý-Iork meri bolǵan Maıkl Blýmberg ım­mıgrasııa júıesin túbegeıli óz­ger­týdi usyndy. «Bul júıe es­kirgen», dep jazdy ol «New York Times» basylymyna. Onyń aıtýynsha, qazirgi qoldanystaǵy júıe Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde jáne qyrǵı qabaq qaqty­ǵys jyldarynda, AQSh ólim men qýǵyn-súrginnen qashqandardyń barlyǵyn qarsy alǵan kezde qa­byl­danǵan. Sondaı-aq Maıkl Blým­berg 1981 jyldan beri qala sheneý­nikterine mindettelgen bar­lyq úısizderge baspana berý, mıg­rant­tardy dereý jumysqa ornalasý quqyǵynan bosatýdy usyndy.

Osylaısha, zańsyz mıgranttar Djo Baıdenniń bas aýrýy­na aınaldy. Donald Tramp bol­sa ýádeni úıip-tógip otyr. Ol «AQSh tarıhynda bolmaǵan «de­­por­­t­asııany» júzege asyramyn», deıdi. «Zańsyz mıgranttarsyz ame­rıkalyqtar shalqyp-tasyp qa­na emes, sonymen birge uzaq ómir súredi», dep málimdedi Tramp.