Sheteldik ınvestısııa aýqymyn qalaı arttyramyz?

Investorlar qandaı jeńildikke ıe bolady?

Syrtqy ister mınıstrliginiń (SIM) bizge bergen deregine sáıkes búginde quny 50 mln dollardan asatyn (jalpy quny 26 mlrd dollar bolatyn), shamamen 103 ınvestısııalyq jobany iske asyrýǵa monıtorıng júrgizilip jatyr. Olardyń qataryna AQSh, Qytaı, Reseı, Nıderland, Shveısarııa, Germanııa, Fransııa, Italııa, Túrkııa, BAÁ, Qatar elderiniń «Stadler Rail AG», «GE Healthcare», «PepsiCo», «Rhenus Logistics», «Knauf», «CITIC Group», «Exeed», «Geely», «EKO-Kýltýra» sııaqty tanymal kompanııalary kiredi.

«Birlese pysyqtalyp jatqan ınves­tı­sııalyq jobalar agroónerkásip kesheni, hımııa ónerkásibi, taý-ken metallýr­gııa kesheni, mashına jasaý, jańǵyrmaly ener­gııa kózi, kólik jáne ınfraqurylym, qury­lys materıaldary, týrızm jáne den­s­aýlyq saqtaý salalaryn qamtıdy. Eko­nomıkanyń basym baǵyttary boıynsha 50 mln dollardan asatyn ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrýda ınvestorlarmen arnaıy kelisimge qol qoıylyp, memleket tarapynan aıtarlyqtaı qoldaý kórsetiledi», dep málimdedi mınıstrlik.

Olarǵa myna jeńildikter usynylady:

• Zattaı granttar;
• Tehnologııalyq jabdyqtardy, jınaqtaýshy jáne qosalqy ból­shekterdi ımporttaý kezinde ke­den­dik bajdan;
• 10 jylǵa korporatıvtik tabys salyǵy men jer salyǵynan;
• 8 jylǵa múlik salyǵynan;
• 5 jylǵa deıin ımportqa qosylǵan qun salyǵynan bosatý;
• 25 jylǵa deıin zańnamanyń tu­raqtylyǵy qamtamasyz etiledi. 

SIM bazasynda «bir tereze» sheńberinde ınvestorlarǵa servıstik qoldaý kórsetiledi.

«Ol konsýltasııalyq qoldaýǵa, zańdyq súıemeldeýge, ınvestorlarǵa ınvestısııalyq preferensııa alýǵa ótinim daıyndaý, ınvestısııalyq kelisimshart jasasý kezinde járdemdesýge baǵyttalǵan. Investorlardyń sura­nystary men shaǵymdaryna ýaqtyly, jedel den qoıýdy qamtamasyz etý maqsatynda «Kazakh Invest» UK» AQ bazasynda ınvestorlar úshin 620-620 nómiri boıynsha úsh tilde biryńǵaı Call-center jumys isteıdi», delinedi jaýapta.

Qazirge deıin ınvestorlardyń problemalyq máselesin sheshýge salalyq sala «Kazakh Invest» UK» AQ-men birlesip: 

• 2 067 aýyzsha jáne jazbasha ótinishti qarady; 
• Call-center arqyly 1 338 qońyraý óńdeldi jáne ınvestısııalyq qyzmettiń túrli máselesi boıynsha, onyń ishinde túngi ýaqytta, demalys jáne mereke kúnderi kóptegen konsýltasııa usynyldy; 
• 2023 jyly «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy (AHQO) saraptamalyq ortalyǵynyń ınfraqurylymy bazasynda ınvestorlardyń 56 suranysy qaraldy; 
• Áleýetti jáne áreket etýshi ınvestorlar 74 jazbasha jáne aýyzsha konsýltasııa aldy;
• Investısııalyq preferensııaǵa qatysty 189 ótinish, sheteldik jáne jergilikti ınvestorlardan ınvestısııalyq kelisimshart jasasý boıynsha ótinishter qaraldy, osy ótinishter boıynsha 286 konsýltasııa berildi; 
• Vızalyq jáne kóshi-qon máseleleri boıynsha 286 keńes berildi;
• Investorlardan vızalyq jáne kóshi-qon máselesi boıynsha 69 ótinish kelip tústi jáne óńdeldi;
• 70 jobaǵa qoldaý kórsetilip jatyr. 

Bizben sóılesken «Kazakh Invest» basshylyǵy ınvestısııa somasy 50 mln dollardan asatyn jobalarǵa «Kazakh Invest» jáne AHQO bazasynda 2021 jyly qurylǵan «Task Force» arnaıy bólimshesiniń sheńberinde qoldaý kórsetiledi deıdi. Qazirgi ýaqytta quny 13 mlrd dollardan asatyn 70 jobaǵa qoldaý kórsetilip jatyr. 

«Aýylsharýashylyq ónimderinen bastap kómirsýtek shıkizatyn óńdeýge deıingi aralyqty qamtıtyn jobalardy iske asyrýdyń negizgi merzimi – 2024-2029 jyldar. 70 jobanyń 23-i boıyn­sha somasy 6,8 mlrd dollar kelisim jasasý qarastyrylyp otyr. Byltyr Fran­sııanyń «Total Energies», «Alstom» kompanııalarynyń jobasy boıynsha Úkimet 2 ınvestısııalyq kelisimge qol qoıdy. AQSh kapıtalynyń – «Pfizer», «GE Healthcare», «PepsiCo» jáne densaýlyq saqtaý salasyndaǵy «Chevron» qorynyń qatysýymen 4 ınvestısııalyq joba boıynsha kelisimge qol jetkizildi. Túrik ınvestorlarynyń qatysýymen 8 joba jáne reseılik ınvestorlardyń qatysýymen 4 joba bar. QHR-men jobalar belsendi pysyqtalyp jatyr, bastama jasaý satysynda. Bas prokýratýramen birge bıýrokratııalyq kedergilerdi joıýǵa baǵyttalǵan «jasyl dáliz» boıynsha jańa reglamenttiń qurylǵanyn atap ótý qajet», dedi olar óz jaýabynda.

Investordy qaı sala qyzyqtyrady? 

«Kazakh Invest»-tiń habarlaýynsha, 2005-2023 jyldar aralyǵynda elimizge 4 402,7 mlrd dollar ınvestısııa salynǵan. Ondaǵy salalar úlesi mynadaı:

2005-2022 jyldar arasynda taý-ken óndirý ónerkásibiniń jáne geologııalyq barlaý men izdestirýdi júrgizý jónindegi qyzmettiń úlesine 212,1 mlrd dollar nemese tikeleı sheteldik ınvestısııanyń (TShI) jalpy aǵynynyń 55,4%-y tıesili boldy. Ulttyq kompanııanyń túsindirýinshe, TShI qurylymyndaǵy shıkizattyq sektor úlesiniń basym bo­lýy­­na munaı-gaz jobalaryn iske qosý kezeńinde jobalardy ózimizdiń qarjylandyra almaǵanymyz sebep.

«Otandyq kompanııalardyń syrt­qy naryqta resýrsty qaryzǵa alý múmkindiginiń bolmaýyna baılanys­ty qarjylandyrýdyń jalǵyz joly tikeleı sheteldik ınvestısııa edi. О́ńdeýshi ónerkásip salasyna sheteldik ınvestısııa tartý maqsatynda biz ekonomıkanyń jetekshi sektory men salalaryn aı­qyndadyq. Olarǵa tamaq ónerkásibi, munaı-gaz jáne paıdaly qazbalardy tereń óńdeý (metallýrgııa, hımııa, munaı hımııasy), mashına jasaý jáne basqa da birqatar sala jatady», dep habarlady ulttyq kompanııa.

Keıingi jyldary ınvestısııalar qurylymyndaǵy sapalyq ózgeristerdi atap ótý qajet deıdi kompanııa. О́ıtkeni óńdeýshi ónerkásipke ınvestısııa 60%-ǵa ulǵaıdy. О́ńdeý ónerkásibiniń úlesi edáýir ulǵaıyp, 2020 jyly – 18,5%, 2021 jyly – 22,9%, 2022 jyly 20,0%-dy qurady.

«Koronavırýs pandemııasy eko­nomıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý qajettigin kórsetti, osyǵan baılanysty biz farmasevtıka, óńdeý jáne azyq-túlik salalaryna ınvestısııalar tartýǵa qosymsha kúsh salyp jatyrmyz. Sondaı-aq búginde basty nazar logıstıka, sıfrlyq jáne «jasyl» tehnologııalar sııaqty sheteldik ınves­torlar qyzyǵatyn salalarǵa aýdarylady», dedi «Kazakh Invest».

Sondaı-aq jańǵyrmaly energııa kózderi salasy da ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵyn týdyryp otyr.

«Qazaqstan 2015-2022 jyldarǵa arnalǵan jańǵyrmaly energetıka jobalaryna taza ınvestısııa tartý kólemi boıynsha 56,3 mlrd dollar kórsetkishimen álemniń damýshy ekonomıkalary arasynda 5-orynǵa ıe boldy. «ENI» (Italııa), «TotalEnergies» (Fransııa), «Svevind» (Germanııa), «China Power» (Qytaı), «Masdar» (BAÁ), «ACWA Power» (Saýd Arabııasy) jáne basqalary elimizde jańartylatyn energııa kózderin damytýǵa múddeli. Aýyl sharýashylyǵy men farmasevtıka da – bolashaǵy bar salalar. Ulttyq bank deregi boıynsha, 2023 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda aýyl, orman jáne balyq sharýashylyǵyna tikeleı sheteldik ınvestısııanyń jalpy aǵyny 31,5 mln dollardy qurady. Bul 2022 jyldyń osy kezeńindegi kórsetkishten 59%-ǵa joǵary. Bıyl Qazaqstanda «AstraZeneca» (Ulybrıtanııa), «Roche» (Shveısarııa) jáne «Pfizer» (AQSh) sııaqty iri kompanııalardyń farmasevtıkalyq ónim óndirisin oqshaýlaýǵa baılanysty máselesi sátti sheshildi», dep málimdedi kompanııa.               

Sıfrlyq ınvestısııalyq platformanyń mindeti

SIM habarlaýynsha, 2023 jylǵy 9 aıda TShI kólemi boıynsha TOP-10 bylaı qalyptasty:

«Jalpyulttyq pýldy qalyptastyrý jumysy jalǵasyp jatyr. Pýl sheńberinde 2023 jyly naqty paıdalanýǵa 1,78 trln teńgege 298 joba berildi, 26,2 myń jumys orny quryldy. Onyń ishinde sheteldiń qatysýmen jalpy somasy 1,1 mlrd dollar bolatyn 47 joba iske qosyldy. Bes myńnan astam jumys orny quryldy», delinedi mınıstrliktiń jaýabynda.

Sonymen qatar 2023 jyly Syrtqy ister mınıstrliginiń kómegimen ma­ńyzdy ınvestısııalyq jobalardy iske asyratyn ınvestorlar úshin erekshe jaǵdaılardy kózdeıtin Investısııalar týraly 4 kelisim jasaldy:

• «Qaraǵandy keshendi qorytpalar zaýyty» – 137 mln dollar;
• «QazAlpack» – 60 mln dollar (jeńil metaldardy oraý materıaldaryn óndirý, alıýmınıı bankalar);
• «Alstom» – 55 mln dollar (DEPO jelisiniń qurylysy);
• «Aqtas Enerdjı» JShS (Total Energies) – 1 400 mln dollar (jel elektr stansasyn damytý, salý jáne paıdalaný).

Mınıstrlik ókilderi «Egemen» tilshisimen sóılesý kezinde, jaqynda Ulttyq sıfrlyq ınvestısııalyq platforma qurylatynyn da jetkizdi. Platforma ınvestısııalardy tartý júıesiniń barlyq qatysýshysyn (memlekettik organdar, kvazımemlekettik sektor, qarjylyq ınstıtýttar jáne t.b.) ıntegrasııalaı otyryp, ınvestorlar men jobalardy keshendi súıemeldeý boıynsha aqparattyq júıe qurýdy kózdeıdi, sondaı-aq jobalardy iske asyrý barysynda týyndaıtyn barlyq máseleni onlaın rejimde baqylaýǵa múmkindik beredi.

Jobalar nelikten qymbattaıdy? 

Memleket basshysy ákimder ınvestısııa izdeýdiń ornyna, bıýdjet qarjysyna alaqan jaıatynyn aıtyp, ınvestısııa tartýda óńirlerdiń sylbyrlyǵyn synǵa alǵan edi. Sarapshylardyń aıtýynsha, jumystyń ónbeýine salalar men óńirlerdi damytýdyń jalpy strategııasynyń bolmaýy sebep.

Ulttyq bank málimeti boıynsha, 2022 jylmen salystyrǵanda 2023 jyldyń 9 aıynda TShI aǵynynyń aıtarlyqtaı azaıýy Abaı (-71 mln dollar), Ulytaý oblystarynda (1,6 mln dollar) jáne Shymkent qalasynda (62,8 dollar) baıqaldy. Jalpy, 2023 jyldyń 9 aıyn­da 19,7 mlrd dollar kóleminde tikeleı sheteldik ınvestısııa tartylǵan.

Tikeleı sheteldik ınvestısııa tartý boıynsha óńirlerdiń alǵashqy ondyǵy mynadaı:

Investısııa tartýǵa qatysty aıtylatyn taǵy bir syn – bizdiń jobalardyń sheteldik jobalarmen salystyrǵanda tym qymbatqa túsetini. Saýalǵa «Kazakh Invest» kompanııasy «kúrdeli shyǵyndar deń­geıiniń joǵary bolýy klımat jaǵ­daıy men qurylys standarttaryna baılanys­ty», dep jaýap berdi:

«Ekinshi sebep qurylys materıal­da­ry­nyń jetkiliksizdigi bolýy múmkin. Materıaldar men jabdyqtar kóbine ımporttalady. Osyǵan baılanysty quny da qymbat».

150 mlrd dollar tartýǵa 5 jyl ýaqyt bar 

Memleket 2029 jylǵa deıin 150 mlrd dollar sheteldik ınvestısııa tartyp, ekonomıka kólemin 450 mlrd dollarǵa jetkizgisi kelip otyr. Bul maqsat 5 jyl bederinde oryndala ma? Investısııa tartýda óndiristik sektordyń úlesi qan­sha­­lyqty bolmaq? 

«Kazakh Invest» habarlaýynsha, 2026 jylǵa deıingi ınvestısııalyq saıasattyń qoldanystaǵy tujyrymdamasy sheńberinde naqty nysanaly ındıkatorlar aıqyndaldy, oǵan sáıkes 2024 jyly 24,8 mlrd dollar somasyndaǵy TShI-di qamtamasyz etý josparlanyp otyr.

Sheteldik ınvestorlardyń sharýasyn tejeıtin kedergiler de bar. Qoryta aıtqanda, ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfraqurylymdy qamtamasyz etýdegi túıtkilder, shıkizatqa qoljetimdilik problemasy, birqatar óńirdegi gazdandyrýdyń olqylyǵy, elektr energııasynyń tapshylyǵy, qoıma úı-jaılarynyń bolmaýy – TShI tartýdaǵy basty kedergiler. 

Jańa saıasat osy túıinderdi tarqatýǵa tıis. 2023 jyldyń sáýirinen beri ınvestorlardyń 142 keısi sheshimin tapqan, al olardyń el ekonomıkasyna salǵan ınvestısııasynyń jalpy quny – 2,7 trln teńge. 

Memlekettiń ınvestısııalyq tar­tymdylyǵy, geosaıası jáne tran­zıttik turǵydan qolaılylyǵy artyp keledi. Elimiz óńirdegi ahýaldy óz paıdasyna beıimdeýge tyrysyp jatyr, oń ózgeristerdi halyqaralyq reıtıng agenttikteri de kórip, bilip otyr.

«Qazaqstan óziniń negizgi ınves­tısııalyq artyqshylyǵyn, atap aıt­qanda geografııalyq orna­lasýyn, na­ryqtarǵa qoljetimdiligin, tabıǵı resýrs qoryn, eń bas­tysy adamı kapıtaldy saqtaıdy», deıdi «Kazakh Invest». Iá, bul qundylyqtardy kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý, ony eldiń ıgiligine jarata bilý – sheteldik ınves­tısııa tartýdaǵy basty kózir ári basty ustanym bolsa ıgi.