Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Ýaqyt ótken saıyn zamana talabyna saı ónim túrin kóbeıtip, mázirin baıytyp, ilkimdi izdenispen kele jatqan kásiporynnyń tarıhy áriden bastalady. Sonaý 1965 jyly paıdalanýǵa berilgen. Odan beri birneshe márte jańǵyrýdy basynan keshirdi. Ataýy ózgergenimen, maqsat-muraty bastapqy arnany keńeıtip, barynsha baıytyp, tutynýshy talabyn zerdeleı zerttep, alǵa umtylýmen keledi. Ereksheligi sol, seriktestik tabıǵı taza ónim óndirý arqyly jasandylyqtan arylmaq.
О́tpeli kezeńde birshama qıyndyqty basynan keshti. Birqatar kásiporyn burynǵy qalyptasqan ekonomıkalyq baılanys úzilgennen keıin turalap qalǵany da bar. Sol kezde osy kásiporynnyń dırektory qyzmetin atqarǵan qalalyq máslıhattyń depýtaty Dýlat Jaqsylyqovtyń óndiris ornyn qarjylyq qyspaqtan aman alyp qalǵan eren eńbegin aıtý paryz. Qazir 318 adam eńbek etse, sol kezde de kóptegen qala turǵyny qalalyq sút zaýytynda jumys istep, otbasyn asyrady. Qalalyq máslıhatta áriptes bolǵandyqtan, jaǵdaıyn jaqsy biletin edik. Dýlat aǵa kásiporyndy saqtap qalýǵa bar kúsh-jigerin jumyldyrdy. Esesine, qıyn ýaqytta zaýyt jumysshylary jumyssyz qalǵan joq. Sóıtip júrip, mádenıet pen ónerge janashyr bolyp, qoldaý-kómegin kórsetti. Sóz arasynda ómirden erte ótken isker jannyń elge degen janashyrlyǵyn aıtpasaq, obal bolar edi. Sol kezdiń ózinde kásiporyn basshysynyń arman-muraty halyqty tabıǵı ónimmen qamtamasyz etý edi.
Oblys ortalyǵyndaǵy azyq-túlik dúkenderiniń sórelerinde jasandy ónim syńsyp tur. Alys-jaqyn shetelden jetkizilgenderi de bar. Árıne, deni untaq sút. Halyqtyń pikirinshe, dúken satýshylaryna untaqtan satylǵan sút tıimdi. Aılap tursa da irimeıdi. Al tabıǵı, taza sút uzaq merzimge shydamasa kerek. О́nimderiniń dúken sóresinde jatyp qalmaıtyndyǵyna bek senimdi kásiporyn tutynýshylar kóńilin tabıǵı ónimmen jaýlap keledi. Olar sút, aıran, sary maı, irimshik óndiredi. Oǵan qosa bul kúnde kózden bul-bul ushqan qurt, qospa tárizdi ulttyq ónimder de bar.
– Erterekte mal súmesimen kún kórgen malsaq qaýym sút ónimderin kádege jaratatyn, – deıdi Bátıma ájeı Yrysbekova. – Átteń sol dástúr úzilip qaldy. Qazir aýylǵa barsań qoldyń sary maıyn emge taba almaısyń. Ilki zamandaǵy qarynǵa salǵan maıdyń dámi qandaı edi? Qurttyń neshe túrin daıyndaıtyn. Syqpa qurt, malta, ejigeı deısiz be? Sońǵy jyldary Kókshetaýdyń sút zaýyty qazaqtyń ejelgi dastarqan dámin jańǵyrtyp, kópshiliktiń kóńilinen shyǵyp otyr.
2020 jyly seriktestik óz taýarlary arqyly jergilikti saýda álemine sony jańalyq ákeldi. Kásiporynnyń sút ónimderi jańa tehnologııalyq qurylǵy arqyly daıyndala bastady. Sapa da kúrt artty, saýdasy da júrip berdi.
– Qazir básekelestik óte kúshti, – deıdi seriktestik dırektory Ersaıyn Jaqsylyqov. – Kásiporynnyń múmkindigin arttyryp, zamana talabyna saı jetildirip otyrý shart. Bul taraptan qazir aıtarlyqtaı qıyndyq joq. Eń bastysy, shıkizatpen qamtamasyz etý. Kópshilikke belgili sút jaz aılarynda mol bolǵanymen, qysta kúrt azaıady. Sol sebepti Zerendi aýdanynda saýyn sıyr ustap, shıkizattyń úzilmeýin, jyldyń qaı maýsymynda bolsyn jetkilikti mólsherde jetkizilip turýyn qamtamasyz etýdi oılastyrýdamyz.
О́nim sapasy óz aldyna, sút zaýytynyń halyqtan sútti laıyqty baǵamen satyp alýy óńirdegi áleýmettik-turmystyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa septigin tıgizetin dúnıe. Bir áttegen-aıy shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldardaǵy malsaq qaýym dál osyndaı tabys ákeletin ıgilikti kóre almaı otyr. Ánebir jyldary qurylǵan kooperatıvterdiń jumysy aıaqsyz qaldy.
–Eger bir óńirde qanattasa qonǵan tórt-bes aýyldaǵy aǵarǵandy bir jerge jınap, tońazytqyshqa qoıyp, tańǵy saýynmen keshki saýyndy qosyp tasymaldasa, súttiń ózindik quny arzandar edi. О́ıtkeni tasymaldaý qarajaty únemdeledi ǵoı, – deıdi el aǵasy Serik Tasymov. – Sonda aýyldaǵy aǵaıyn beınetin kóp kórgen malynyń zeınetin de kórer edi.
Aqsaqaldyń ýáji óte oryndy. Taqyrypqa tikeleı qatysy bolmasa da aýylǵa qatysy bolǵan soń aıta ketetin bir másele osy. Eger osy sharýany myqtap qolǵa alsa, búgin saýda sórelerin jaılap ketken alys-jaqyn sheteldiń ónimderine tosqaýyl qoıylyp, básekelestik týyndar edi. О́z ónimimizdi ıgerý arqyly mal sharýashylyǵyna da tyń serpin berilmeı me?
Kásiporyndaǵy jańa jeli sút ónimderiniń túrin molaıtý arqyly el dastarqanyn baıyta tústi. Astanany azyq-túlikpen qamtý beldeýinde ornalasqandyqtan da sapaly ári dámdi sút ónimderi jalǵyz oblys ortalyǵynda ǵana emes, elordanyń saýda sórelerinde de satylyp jatyr. Qazir ádettegi sút, aıran, irimshik, sary maıǵa qosa, balqytylǵan syr, ıogýrttyń túr-túri, balmuzdaq tárizdi taǵamdar satylady. Osy arada Kóksheniń balmuzdaǵynyń ataǵy jer jaryp turǵandyǵyn erekshe aıtýǵa bolady. Býrabaı baýraıyndaǵy demalýshylar da, elorda turǵyndary da Kókshetaýdyń balmuzdaǵy dese, balǵa úımelegen aradaı qaýmalaıtyny bar. Munyń barlyǵy óz isine muqııat kásiporyn ujymynyń sapaǵa den qoıǵandyǵynan.
Bıyl muzdatylǵan jemis-jıdektiń eki túrin, ekzotıkalyq mango, marakýııa, mohıto óndirmek. Hosh ıisti, dámdi ónimder tutynýshylar tarapynan laıyqty baǵasyn alatyny sózsiz.
KО́KShETAÝ
