Aýylda turý jáne jumys isteý múmkindigin aqtaý – keshendi tásildi talap etetin kúrdeli mindet. Kóptegen jas bilim alýǵa, jumys isteýge jáne ómir súrýge qolaıly múmkindikter izdep aýyldan qalaǵa aǵylady. Sóıtip, elde árdaıym belsendi jumys isteı almaıtyn egde adamdar qalady. Osy tusta «Dıplommen – aýylǵa!» jobasy – densaýlyq saqtaý, bilim berý, áleýmettik qamsyzdandyrý, mádenıet, sport jáne agroónerkásiptik keshen salasyndaǵy bilikti mamandardy aýyldyq jerlerge tartýdaǵy alǵashqy qadamdardyń biri boldy. Baǵdarlama jastarǵa kóterme járdemaqy men turǵyn úı satyp alý nemese salý úshin bıýdjettik kredıt túrinde áleýmettik qoldaý sharalaryn usynýǵa arnalǵan. Al mamandar aýylda nemese aýdan ortalyǵynda keminde úsh jyl jumys isteýge tıis. Oqý bitirip, elde eńbek etkisi keletin túlekter úshin bul jaqsy múmkindik bolyp sanalǵanymen, tájirıbe 2020 jyldan bastap joba aıasynda jeńildikti kredıtteýdi paıdalanǵan mamandar sanynyń azaıyp kele jatqanyn baıqatyp otyr.
Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń (ERI) saraptaýynsha, byltyr olardyń sany 30%-ǵa qysqarǵan. Bul rette 2019 jyldan bastap birjolǵy kóterme járdemaqy somasynyń 1,4 esege, 252 500 teńgeden 345 000 teńgege deıin, sondaı-aq bıýdjettik nesıeniń eń joǵary somasynyń 1,4 esege, 2023 jyly 3 mln 784,5 myń teńgeden 5 mln 175 myń teńgege deıin ósýi «Dıplommen – aýylǵa!» jobasy sheńberinde beriletin áleýmettik járdemaqylar mólsheriniń emes, AEK mólsheriniń jyl saıyn ulǵaıýyna baılanysty bolǵan.
Sol sekildi turǵyn úı naryǵyndaǵy baǵanyń jyl saıynǵy ósýin eskere otyryp, byltyr mamandarǵa áleýmettik qoldaý sharalaryn usyný mólsherine qatysty keıbir ózgerister engizildi. Osy jyldan bastap aýdan ortalyqtaryna kelgen mamandar úshin bıýdjettik nesıe mólsheri 1 500 AEK-ten 2 500 AEK-ke deıin nemese 9,2 mln teńgege deıin, aýyldyq eldi mekender úshin kredıt somasynan jyldyq 0,01% mólsherinde syıaqy mólsherlemesimen 15 jylǵa 2 000 AEK-ke (7,3 mln teńge) deıin ulǵaıtyldy.
«Qalalarda turǵyn úı qunynyń qymbattaýy jáne odan ári ósýi boljanatyn jaǵdaıda jeke turǵyn úı satyp alý nemese salý múmkindigi dıplomy bar mamandardy aýylda turaqty turýǵa jáne jumys isteýge salmaqty túrde yntalandyrýǵa tıis edi», deıdi Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń sarapshysy Dınara Muqysheva.
Onyń pikirinshe, bıýdjettik nesıe mólsherin arttyrý jeńildetilgen nesıeleýdi paıdalanǵysy keletin mamandar sanynyń qysqarýyna tek ishinara yqpal etedi. Mysaly, «Dıplommen – aýylǵa!» jobasy jóninen joǵary kórsetkish baıqatyp otyrǵan Túrkistan oblysynda baǵdarlama boıynsha kóterme járdemaqy alǵan mamandar sanynyń bıýdjettik nesıe alǵan mamandar sanyna araqatynasy 3-ten 1-ge deıin. Iаǵnı oblys aýyldaryna baǵdarlama boıynsha kelgen árbir úshinshi maman ǵana jeńildikpen nesıe berý sheńberinde turǵyn úı satyp aldy. Osyǵan uqsas jaǵdaı jalpy respýblıka boıynsha baıqalady. Atap aıtqanda, keıingi úsh jylda aýyldyq eldi mekenderge kelgen mamandar azaıyp, baǵdarlama sheńberinde usynylatyn eki áleýmettik qoldaý sharalary arasyndaǵy alshaqtyq arta bastaǵan.
Saıyp kelgende, negizgi másele nesıeniń usynylatyn mólsheriniń jetkiliksizdigine ǵana emes, sonymen qatar halyqtyń kredıttelýine, teris nesıe tarıhyna, jyljymaıtyn múlik naryǵynda jaıly turǵyn úıdiń bolmaýyna, halyq shyǵysynyń artýy jaǵdaıynda aýyldyq jerlerde jalaqynyń tómendigine, baǵdarlama sheńberinde áleýmettik qoldaý alý múmkindikterinen beıhabar bolýǵa kelip tireledi. Máselen, aýylda bilim berý salasyndaǵy mamannyń jalaqysy byltyr 240,5 myń teńgeni qurady. Respýblıka boıynsha jan basyna shaqqandaǵy aqshalaı shyǵystar orta eseppen 260,8 myń teńgeni quraıtynyn, al aı saıynǵy tólem somasy «Dıplommen – aýylǵa!» jobasy boıynsha eń uzaq merzimge eń kóp somany qaryz alý shartymen byltyr shamamen 30 myń teńgeni, al osy jyly 40-50 myń teńge arasyndaǵy somany quraıtynyn nazarǵa alǵanda, sala mamanynyń jeńildikti sharttar boıynsha da baspana satyp alýǵa qarjylyq múmkindigi shekteýli. Joba sheńberinde bıýdjettik nesıe alǵan mamandar sanynyń qysqarýyna aýdannyń kóptegen eldi mekeninde satýǵa arnalǵan, onyń ishinde baǵdarlama ólshemderine sáıkes keletin baspananyń bolmaýy, abattandyrylmaǵan 70-jyldardaǵy úılerdiń maman qajettilikterine sáıkes kelmeýi áser etedi. Sondaı-aq jas mamandardyń jylystaýy men elden baspana alýǵa qulyqsyzdyq ortalyqtandyrylǵan jylýmen jabdyqtaýdyń bolmaýymen baılanysty.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dereginshe, respýblıka boıynsha aýyldyq jerlerdegi turǵyn úılerdiń jalpy aýdanynyń 1 sharshy metrin salýǵa jumsalǵan ortasha naqty shyǵyndar 127,4 myń teńgeni qurady. Alaıda birqatar óńirde, mysaly, Abaı (172,9 myń teńge), Jetisý (158,6 myń teńge), Aqmola (161 myń teńge), Almaty (166 myń teńge), Shyǵys Qazaqstan (175,6 myń teńge) oblystarynda qurylysqa jumsalatyn ortasha naqty shyǵyndar 1 sharshy metr respýblıkalyq mánderden ǵana emes, sonymen qatar qoldanystaǵy erejelerde qarastyrylǵan shyǵyndar somasynan da asyp túsedi. Buǵan qosa qurylys aıaqtalǵannan keıin aýylǵa kelgen jáne baǵdarlama sheńberinde qoldaý alǵan maman qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes turǵyn úıdiń paıdalanýǵa berilýin júzege asyrady. Iаǵnı bul da qarjylyq shyǵyndardy kózdeıdi. Osyǵan baılanysty qurylysqa bólingen soma elimizdiń birneshe óńirindegi aýyldyq eldi meken mamandary úshin jetkiliksiz bolýy múmkin.
«Dıplommen – aýylǵa!» jobasynyń iske asyrylý barysyn taldaýdy negizge ala otyryp, sarapshylar óńirlerdegi turǵyn úı qunyna qaraı bıýdjettik nesıe mólsherin saralaý múmkindigin qarastyrýdy usynady. Mamandarǵa jeńildetilgen ıpotekany resimdeýge múmkindik bermeıtin halyqtyń kredıttelýiniń joǵary deńgeıi men teris nesıe tarıhyn, is júzinde ártúrli ómirlik jaǵdaıdyń bolý yqtımaldyǵyn jáne qoldanýdyń ózgergishtigi turǵysynan erejelerdi jetildirý kerektigin eskergende, turǵyn úımen qamtamasyz etýdiń balama nusqasyn qarastyrý qajet. Sonymen qatar bıýdjettik kredıtti óteý qajettiliginiń bolmaýy aýyldyq eldi mekenge kelgen mamandardyń qoldaǵy tabysyn arttyrady.
Aýyldyq agroónerkásip, veterınarııa, mal sharýashylyǵy zamanaýı qural-jabdyqtarsyz, qarjy, aqparat jáne basqa da resýrstarsyz ilgeri basýy ekitalaı. Eldi mekenderge jumys isteýge jáne turýǵa keletin jáne tıisti qoldaý sharalaryn alýǵa quqyǵy bar mamandardyń tiziminde agronomdar, veterınarlar kórsetilmegen. Osy rette aýyl sharýashylyǵy óndirisin qajetti mamandarmen qamtamasyz etý úderisi tıimdirek júrýi úshin «Aýyl» partııasy jergilikti atqarýshy bılik bolashaq mamanǵa tapsyrys berýge tıis dep sanaıdy. Sonda joǵary oqý orny da bilim sapasyna jete mán beredi. Depýtattar jýyrda Úkimetke saýalynda «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy arqyly oqyǵan aýyl sharýashylyǵy mamandaryn turǵyn úımen tolyq qamtamasyz etý, olarǵa beriletin kótermeaqy kólemin 10 mln teńgege deıin ulǵaıtyp, erekshe qadaǵalaý, tapsyrys berýshi jergilikti bılik, tapsyrys qabyldaýshy oqý orny jáne bilim alýshy talapkermen úshjaqty kelisimshart jasaý, aýyl sharýashylyǵy ǵylymyn damytý maqsatynda aýyldan shyqqan túlekterge «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly oqý úshin jeńildikter qarastyrý jóninde usynystaryn joldady.
Túsiniksiz tusy sol, baǵdarlamanyń tıimdiligine taldaý shamamen 10 jyl buryn júrgizilgen. Sodan keıin jobaǵa kiretin mamandardyń tizimi óskenimen, jumys qaǵıdaty ózgerissiz qalǵan. Iаǵnı aýylda kadr bekitýdiń qalaı júrip jatqanyn baǵalaıtyn eshbir ındıkator joq. Aýylda agroqurylym kadrlaryn bekitý máselesi áli sheshilmeı jatqanyna qaraǵanda, maman tapshylyǵyn joıýdan góri qarajatty ıgerýge umtylys basym sekildi. Demek baǵdarlamany jańasha baǵalap, jetpeı jatqan tustaryna kóńil aýdaratyn kez áldeqashan jetkendeı.
