Qazaqtyń ata tegi týraly kitap qytaı tilinde shyqty

Jaqynda osy kitap qytaı tiline aýda­rylyp, Sıngapýr qalasyndaǵy «South Ocean Publishing House» baspasy­nan monografııa túrinde jaryq kórdi. Bul – qazaq tarıhynda qytaı tilinde shyqqan alǵashqy ǵylymı antropologııalyq kitap.

Sıngapýr baspasyn qy­zyqtyrǵany – kitap ǵylymı ádistemeler arqyly ja­zyl­ǵany óz aldyna, eń bastysy qazaq­tardyń fızıkalyq antropologııasy bo­ıynsha alty birdeı salasy (somatologııa, odontologııa, serologııa, dermatoglıfıka, kranıologııa, dám sezimi) boıynsha zertteýdiń aýyldan bastap, Altaıdan Mańǵys­taý­ǵa deıin qamtyǵandyǵy. Alyn­ǵan qo­rytyndylar Qazaqstannyń qola dáýiriniń paleoantropologııalyq materıaldarymen baılanystyryl­ǵan. О́ıtkeni mundaı keshendi zertteýlerdi Eýrazııa aımaǵyn­da eshkim júrgiz­be­gen. Sonyń arqasynda búgingi qa­zaqtar­dyń jáne ata-babalarynyń 4-5 myń bıologııalyq tarıhy tolyq salystyrylǵan. Qazaq jeriniń kóne zamandaǵy turǵyndary­­nyń bet-beınesi biregeı protoeýropeoıdter ekeni aıan bolyp otyr. Qazaqtardyń bul ata-babalary 3 myń jyl boıy eshkimmen aralaspaı, ózderi ǵana turǵan jáne etnotarıhı mádenıet­teri qalyptasqan. Qazaq jerine tek b.d.d. bizdiń dáýirimizge deıingi V ǵasyrdyń ekinshi jartysynda shyǵys taıpalary azdap ene bastaǵan. Olardyń beıne-júziniń erekshelik­teri jergi­likti halyqta 15% mońǵoloıd elementti quraǵan. Keıingi dáýirlerde mońǵol dáýi­­rin qosyp alyp qaraǵanda, jergi­likti halyqta azıattyq bet-beınesi 70%-ǵa jetken. Búgingi qa­zaq­tarda mońǵoloıd elementteri 70%-dy quraıdy. Qalǵan 30% qazaqtar­dyń ata-babalarynyń úle­sine tıedi. Sóıtip, búgingi qa­zaq­tar­dyń bet-beınesinde 4-5 myń jyl buryn ómir súr­gen ata-babalarynyń fı­zıka­lyq erek­shelikteri saqtalyp qal­ǵan. Bul jaıt qytaılardy tańǵaldyrǵan kórinedi.

Barlyq júrgizilgen ekspe­dı­sııa­lyq ǵylymı jumystar­dyń qorytyndysyna qaraǵanda, búgingi qazaqtar aımaqtarǵa, júzderge bólinbeıdi. Olar­dyń Eýrazııa aımaǵynda ózindik antropologııalyq jeke mártebesi bar ekenin dáleldeıdi. Sonyń arqasynda qazaqtar óz jeri men elinde qalyptasqan biregeı ult bolyp sanalady. Osynyń bar­­ly­ǵy kestelermen, sýrettermen, gra­fık­termen bezendirilgen, ǵyly­mı dáleldengen. Keltiril­gen anyq­tama­lar qytaılyq­tar­dy aıryqsha qyzyq­tyrady. Sondyqtan qazaq hal­qy­nyń bıologııalyq tarıhynyń antro­pologııalyq anyqtamalary basqa tilderde de shyǵady degen úmit­temiz.

Klara Hafızova,

qytaıtanýshy, tarıh ǵylymdarynyń doktory