Osydan birer jyl buryn saıabaq túbegeıli jańartyldy. Eskirgen, kútimsizdikke ushyraǵan aǵashtar otaldy. Alańy keńeıtildi. Balalar alańdary salyndy. Sýburqaq ornatyldy. Iаǵnı halyqtyń demalysyna barynsha qolaıly jaǵdaı jasaldy. Biraq eń bastysy bul da emes. Bul saıabaqty aralaǵan kisi Jeńiske qazaqtyń, el azamattarynyń qosqan úlesinen mol maǵlumat alyp shyǵady. Qalaı?
Buryn munda «Batyr qalalardyń» ataýlary jazylǵan bir-bir taqtaısha ornatylǵan tuǵyrlar turatyn. Qazir sol tuǵyrlarǵa basqasha taqtaıshalar qoıyldy. Árıne, mundaǵy jazýlar da ózgertildi. Mysaly, «Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa Qazaqstannan 1 mıllıon 200 myń adam qatysty, sonyń 601 myńy týǵan jerge qaıta oralǵan joq. Soǵys jyldary Qazaqstanda 12 atqyshtar, 4 atty ásker dıvızııasy, 7 atqyshtar brıgadasy men 5-ke jýyq jeke polk, batalondar jasaqtaldy» degen taqtaıshadaǵy jazýdy oqyǵan adam soǵysqa elimizdiń áskerı turǵydan qanshalyqty úles qosqanyna nazar aýdarady. «Maıdanda atylǵan on oqtyń toǵyzy Qazaqstannyń qorǵasynynan quıyldy. Jezqazǵan-Qarsaqbaıdyń mysy, Qońyrattyń molıbdeni, Jezdiniń marganesi maıdandy qarý-jaraq, oq-dárimen qamtamasyz etýde sheshýshi ról atqardy. Qanysh Imantaıuly Sátbaevtyń basshylyǵymen nebári 38 kúnde Jezdi marganes kenishi iske qosyldy» degen jazý Jeńiske qosqan úlesimizdi odan ári nyqtap, nyǵarlaı túsetini sózsiz. Birneshe taqtaıshalar elimizdiń ul-qyzdarynyń erlik joldarynan syr shertedi. Eger bir taqtaıshada «Qazaqstandyq general Ivan Vasılevıch Panfılovtyń 316-atqyshtar dıvızııasy erliktiń ǵalamat úlgisin tanytty. Máskeýdi qorǵaý kezindegi 28 panfılovshy-jaýyngerdiń erligi álemge ańyz bolyp tarady» dep jazylsa, kelesidegi jazýdan «Dańqty panfılovshy Baýyrjan Momyshuly týraly jazýshy Aleksandr Bek 1942-1944 jyldary «Arpalys» kitabyn jazdy. Kitaptyń alǵashqy úzindileri «Znamıa» jýrnalynda 1943 jyly jarııalandy. Jaýyngerler jaýmen shaıqasa júrip, bul kitapty qoldan-qolǵa tıgizbeı oqydy. Baýyrjan Momyshulyna Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy 1990 jyly qaıtys bolǵan soń ǵana berildi» degen joldardy oqısyz.
Al taǵy bir taqtaıshaǵa jazylǵan «Soǵystaǵy erligi úshin 520 qazaqstandyq, sonyń ishinde 100 qazaq jaýyngeri Keńes Odaǵynyń Batyry atandy. Talǵat Bıgeldınov, Sergeı Lýganskıı, Leonıd Beda, Ivan Pavlov bul ataqty eki márte ıelendi. Jezqazǵan-Ulytaý óńirinen 5 adamǵa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. Olar: Nıkolaı Kolbasov, Nıkolaı Grıgorev, Anatolıı Jıvov, Arkadıı Zenkovskıı, Fedor Ivanıshko» degen jazý elimizden jáne jergilikti jerden shyqqan batyrlar týraly derek kórsetýimen qundy.
Sonymen qatar «El basyna kún týǵan syndarly shaqta Otan qorǵaýdan qazaq qyzdary da tartynyp qalǵan joq. Olardyń arasynan Álııa Moldaǵulova, Mánshúk Mámetova Keńes Odaǵynyń Batyry atandy. Qazaqtyń tuńǵysh áskerı ushqysh qyzy Hıýaz Dospanova 300 ret áýe shaıqasyna qatysty. 2004 jyly Hıýaz Dospanovaǵa Qazaqstannyń «Halyq qaharmany» ataǵy berildi» degen arnaıy jazý qazaqtyń jigitteri ǵana emes, qyzdarynyń da batyrlyǵyn áıgilep tur.
Jeńisti Qasym Qaısenov, Rahymjan Qoshqarbaev syndy aǵalarsyz elestetý múmkin emes. Ol kisilerdiń erligi de saıabaqtaǵy taqtaıshalarǵa «Partızan barlaýshy Qasym Qaısenovti áriptesteri «Vasıa» dep ataıtyn. Barlaýshy bolǵandyqtan ol soǵysqa «Býlatov Vasılıı Mıhaılovıch» degen qujatpen jiberilgen. Erliktiń eren úlgisin tanytqan Qasym Qaısenov KSRO-nyń kóptegen orden, medaldarymen marapattaldy. 1995 jylǵy 9 mamyrda «Qazaqstannyń Halyq qaharmany» ataǵy berildi. Ýkraınanyń Karpat taýynyń ushar bıiginde onyń erligin dáripteıtin eskertkish ornatylǵan» jáne «Qazaq jaýyngeri Rahymjan Qoshqarbaev 1945 jylǵy 30 sáýirde, 14 saǵat 25 mınýtta Reıhstag tóbesine Jeńis jalaýyn qadady. 1999 jyly Rahymjan Qoshqarbaevqa «Qazaqstannyń Halyq qaharmany» ataǵy berildi» degen jazýlar arqyly bederlengen.
Soǵys ýaqytynda J.Jabaevtyń «Lenıngradtyq órenim» tolǵaýy qorshaýda qalǵan qalanyń turǵyndaryna, qalany jaýdan azat etý úshin arpalysyp jatqan jaýyngerlerge qandaı keremet rýh bergeni týraly talaı ret aıtylyp, jazyldy. Saıabaqtaǵy bir taqtaıshada «Qazaq aqyny Jambyl Jabaev 1941 jyly qyrkúıek aıynda «Lenıngradtyq órenim» óleńin jazdy. О́leń qala kóshelerine plakat bolyp ilindi, qalanyń árbir turǵynyna, jaýyngerlerge taratyldy. Qursaýda qalǵan lenıngradtyqtarǵa júz jastaǵy Jambyldyń arnaý jyry kúsh-qýat, qaırat-jiger berdi» dep jazylǵan. Sol arqyly aqynnyń ózine de, óleńine de laıyqty qurmet kórsetilgen.
Qazaq halqynyń maıdandaǵy kózsiz batyrlyǵyn dosy túgili dushpany moıyndaǵanyn ataqty jazýshy, pýblısıst Ilıa Erenbýrg 1942 jylǵy 18 qazandaǵy «Krasnaıa Zvezda» gazetindegi «Qazaqtar» dep atalatyn ocherkinde áıgilegen bolatyn. Sol ocherkten alynǵan «Maǵan bir frıs: «Bizdiń qarsylastarymyz eshteńeden taısalmaıtyn, qorqyp-úrkýdi bilmeıtin jaýyngerler bolyp shyqty. Olardy eshqandaı oq toqtata almady. Biz adamdar osynshama batyr, ójet bolady dep oılamaǵan edik. Sóıtsek, olar qazaqtar eken. Buryn mundaı halyqtyń bar ekenin bilmegen de edim», dedi» degen joldar da bir taqtaıshadan oryn alǵan.
«Jeńis marshaly» atanǵan Georgıı Konstantınovıch Jýkovtyń «Esimdegiler» kitabyndaǵy «1945 jylǵy 29 sáýirde Berlındegi Reıhstagtan keıingi mańyzdy nysan Ratýsha úshin keskilesken shaıqas boldy. Ratýshaǵa birinshi bolyp 225-atqyshtar dıvızııasynan leıtenant Kenjebaı Mádenovtiń vzvody endi» degen súıispenshilikpen jazǵan esteliginiń tarıhı derek retinde arnaıy bir taqtaıshaǵa jazylyp qoıylǵanyna qalaısha súısinbeske!
Mundaǵy taqtaıshalardan jergilikti aımaqtyń, óńirdiń de soǵysqa qosqan úlesi týraly jaqsy málimetter berilgeni baıqalady. Mysaly, «Soǵys ýaqytynda eren eńbektiń úlesin tanytqan Jezqazǵan-Qarsaqbaı kenshileri KSRO Memlekettik qorǵanys komıtetiniń Aýyspaly Qyzyl týyn 16 ret jeńip aldy. Bul tý keıin Jezqazǵan taý-ken kombınatyna máńgilik saqtaýǵa qaldyryldy» nemese «Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa Jezqazǵan-Ulytaý óńirinen 15 myńǵa jýyq adam qatysty, sonyń 10 myńnan astamy týǵan jerine qaıtyp oralmaǵan, 8 343-i iz-tússiz joǵalyp ketken. Sátbaev qalasynyń 2 myńǵa jýyq tyl ardageri Jeńiske jetýge óz úlesterin qosty. Jerlesterimiz Jaqsymbek Únshibaev, Vıktor Konstantınovıch Kýrıatov «Dańq» ordeniniń tolyq ıegerleri atandy. Bul azamattar – Sátbaev qalasynyń maqtanyshtary, olarǵa qalanyń «Qurmetti azamaty» ataǵy berilgen. Qaladaǵy eki kóshe qos batyrdyń esimderimen atalady» degen jazýlar ásirese, qalaǵa syrttan kelgen qonaqtar úshin óńirdiń, qalanyń tarıhynan sál de bolsa málimet alyp ketýine oń áserin tıgizetini anyq.
Soǵystyń oty óship, beıbitshiliktiń tańy atqaly seksen jylǵa jýyqtady. Búgingi hám erteńgi urpaq beıbit ómirdiń qadirin bilýge, uǵýǵa tıis. Bul rette jaýynger-pýblısıst Baýbek Bulqyshevtiń «Keıingi jastar, jas inilerim, sender baqytty jandarsyńdyr! Sender soǵys degendi bilmeı ótetin bolasyńdar. Biz jastyǵymyzdy senderdiń baqyttaryńnyń jolyna qurban ettik. Sender beıbit ómirde baqytty ǵumyr súretin bolasyńdar!» degen sózi aǵa urpaqtyń keıinge qaldyryp ketken ósıet-amanaty dep túsingen abzal. B.Bulqyshevtiń osy sózi de saıabaqtaǵy tuǵyrlarǵa ornatylǵan taqtaıshalardyń birinde jazýly tur.
Sátbaev qalasynda Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, aqyn Musa Tileýov esimdi aqsaqal turady. Aqyn aqsaqaldyń taqtaıshalardyń birine qashalyp jazylǵan:
«Azat kún, uly Jeńis kóksegeni,
Árqaısy bir-bir qurysh semser edi.
El úshin qurban bolǵan qyrshyndardyń,
Úrkerdeı bıikte tur eńseleri.
Amanat óshpes dańqy ulanyma,
Uly erlik, uly Jeńis uranymda.
Yntymaq, yrys qonyp ulysymdy,
Bóleı ber, beıbit kúnniń shýaǵyna», degen óleń joldary búgingi barshamyzdyń oı-nıetimiz, arman-tilegimiz ispetti.
Bul taqtaıshalar qalaı ornatyldy? Bastama qaıdan shyqty? Mine, osyndaı suraqty qalalyq Aqsaqaldar alqasynyń tóraǵasy, Sátbaev qalasynyń qurmetti azamaty О́tesh Ahmetovke qoıǵan edik.
– Soǵys sharpymaǵan el joq, kúızelmegen shańyraq joq. Sondyqtan osy saıabaq jańartylatyn kezde, qalalyq Aqsaqaldar alqasy men qaladaǵy mádenıet, óner adamdarynyń basyn biriktiretin «Shyndyq» qoǵamdyq birlestiginiń músheleri ózara aqyldasa otyryp, sol kezdegi qala basshylyǵyna saıabaqtyń tujyrymdamasyn ózgertý týraly usynys jasadyq. Usynys qoldaý tapty. Elimizdegi kez kelgen Jeńis saıabaǵy sol Jeńiske ózimizdiń qosqan úlesimizdi, erligimizdi kórsetip turý kerek. Bul oraıda bizdiń qaladaǵy Jeńis saıabaǵyn elimizdiń erligin erekshelegen saıabaq desek artyǵy bolmaıdy, – dedi aǵamyz.
Shynynda da, taqtaıshadaǵy jazýlar «Jeńis bizdiki!» dep turǵandaı.
Ulytaý oblysy,
Sátbaev qalasy
