– Maqsuthan Nuǵmanuly, jalpy quqyq qorǵaý salasyndaǵy ózgeristerden kúter úmit kóp. Bul bastama óńirde qalaı júzege asyp jatyr? Zań men tártiptiń ústemdigin qamtamasyz etý sharalary nátıje berdi me?
– Bizdiń aldymyzdaǵy qazirgi mindet – qoǵamnyń talap-tilegine qulaq asyp, shuǵyl áreket ete biletin polısııanyń servıstik modeliniń negizgi qaǵıdattaryn júzege asyrý. Jyl basyndaǵy jıynda Memleket basshysy kámeletke tolmaǵandardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselesine de aıryqsha nazar aýdaryp, polısııaǵa bilim berý basshylyǵymen birlese jumys atqarýdy mindettedi. Sondaı-aq esirtkiniń taralýyna tosqaýyl qoıyp, kıberqylmyspen jáne ınternet-alaıaqtyqpen kúres sharalaryn kúsheıtýge tapsyrma berdi. Biz Memleket basshysy alǵa qoıǵan osy mindetterdi sapaly oryndap, elimizde zań ústemdigi men ádildikti saqtaýda naqty nátıjelerge qol jetkizý úshin qajetti sharalardy qabyldaýymyz kerek.
Polısııa qyzmeti qazirgi kún talaptaryna jaýap berýi qajet. Zamanaýı quqyq qorǵaýshy osy kúngi jańa tehnologııalardyń qarqyndy damý kezeńine saı jumys istegeni jón. Osy rette departament kúndelikti qyzmetinde jańa tehnologııalardy keńinen qoldanýdy nazarda ustap otyr. Bizdiń polıseıler jol júrisi qaǵıdalaryn avtomatty tirkeý júıelerin, keýdege taǵatyn beınetirkegishterdi, beınebaqylaý kameralaryn belsendi qoldanady. Tergep-tekserý barysyn azamattar tolyq qadaǵalaýy úshin qylmystyq, ákimshilik úderister tolyq elektrondy formatta júrgizilip jatyr. О́tken jyly oblys ortalyǵynda 15 jerde polısııany shuǵyl shaqyrý úshin «Dabyl batyrmalary» iske qosyldy. Sonymen qatar quqyq buzýshylyqqa kýá bolǵan jaǵdaıda ol týraly foto jáne beıne habarlama joldaý úshin «102 SOS» arnaıy qosymshasy iske qosyldy.
– Osy kúni qala kóshelerinde beınebaqylaý kameralary kóbeıdi. Osy ózgeristerdiń quqyq buzýshylyqty tómendetýge septigi tıdi me?
– Qyzylorda qalasynda ornalasqan jyldamdyq ólshegish qurylǵylary bar ıntellektýaldyq kameralar «Qorǵaý» mobıldi baǵdarlamasyna qosyldy. Bul baǵdarlama kólikti jalǵan nómirmen basqaratyn júrgizýshilerdi, tehnıkalyq baıqaýdan ótpegen nemese saqtandyrýsyz júrgenderdi anyqtaıdy. Alda jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip, qylmys pen quqyq buzýshylyq kóp oryn alatyn jerlerde qosymsha 1400 beınekamera, 19 zııatkerlik qıylys, 58 stasıonarlyq jyldamdyq ólshegish quraldaryn qoıýdy josparlap otyrmyz. О́ıtkeni salany sıfrlandyrý – adamdardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń utymdy joly.
Budan bólek, qala ishindegi qoǵamdyq oryndar men kópqabatty úılerdiń aýlasyn polısııa qyzmetkerleri tek qyzmettik avtokóliktermen aralap qoımaı, kúndelikti 10 baǵyt boıynsha bólinip, jaıaý sholyp shyǵady. Osy jumystar nátıjesinde tirkelgen qylmystar 9 paıyzǵa tómendedi. Onyń ishinde urlyq, mal urlyǵy, tonaý, buzaqylyq sany azaıyp otyr. Sonymen qatar bótenniń múlkin urlaý, mal, páter urlyǵy, uıaly telefondy jymqyryp ketý, buzaqylyq qylmystaryn ashý kórsetkishi edáýir jaqsardy. Qabyldanǵan profılaktıkalyq sharalardan keıin qoǵamdyq orynda, kóshede, otbasynda jasalatyn qylmystar sırep, 10 myń turǵynǵa shaqqandaǵy quqyq buzýshylyq deńgeıi 6 paıyzǵa azaıdy. Ásirese bıyl páter urlyǵy 5,7 paıyzǵa tómendegenin erekshe aıta ketken jón. Jedel ýákilder men krımınalısterdiń jankeshti eńbeginiń arqasynda bizdiń oblysta tirkelgen páter urlyǵynyń 25 faktisin jasaǵan Túrkistan oblysynyń 26 jastaǵy turǵyny ustalyp, qamaýǵa alyndy. Jedel-izdestirý is-sharalary barysynda urlanǵan altyn buıymdar men ózge de zattar ıelerine qaıtaryldy. Osyndaı júıeli jumystar nátıjesinde Qyzylorda oblysy osy kúni respýblıka boıynsha eń qaýipsiz aımaq bolyp sanalady.
Azaıdy degenimizben mal urlyǵy áli de bolsa kezdesedi. Uqypsyzdyń maly uryǵa jem bolatynyn aıtyp, dabyl qaǵýdan kende emespiz. Kóp eldi mekende malyn óriske aıdaı salyp, alańsyz júre beretinder azaımaı otyr. Qaraýsyz túlik kúrejolǵa shyǵyp ketip, talaı apatqa sebep bolyp otyrǵanyn da aıtpaı kete almaımyz. Ákimshilik jaýapkershilik týraly buqaralyq aqparat quraldary men áleýmettik jeliler arqyly aqparattandyrylǵanyna qaramastan, turǵyndar osy bir ádetten tyıylar emes. Qazaly aýdanynan ustalǵan 23, 28 jáne 29 jastaǵy azamattar 11 bas túıeni jaıylymdyq jerden aıdap ketken. Olar qazir qamaýǵa alyndy.
– Osy kúni otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq ta qoǵamdy alańdatatyn ortaq máselege aınalyp otyr...
– Durys aıtasyz, qazirgi eń ózekti máseleniń biri osy. 102 arnasyna turǵyndardan otbasyndaǵy turmystyq qarym-qatynastar boıynsha 596 qońyraý túsip, sheshim qabyldandy. Quqyqqa qarsy áreket jasaǵan 342, densaýlyqqa qasaqana zııan keltirgen 106, áıeli men balasyna qol jumsaǵan 95 turǵyn jaýapkershilikke tartyldy. Sot sheshimimen 90 adam ákimshilik qamaýǵa alynsa, 143 quqyq buzýshyǵa erekshe talaptar belgilenip, 441 azamatqa qatysty qorǵaý nusqamasy shyǵarylyp otyr. Esepke alynǵan 102 qolaısyz otbasynyń ishinde áıeli men balalaryn uratyn, araqqa qumar azamattar da az emes.
Qylmys pen quqyq buzýshylyqtarǵa jol bermeýge baǵyttalǵan «Turmys», «Kvadrat», «Kórshi baqylaýy», «Ýchaske», «Zorlyq-zombylyqsyz qoǵam» profılaktıkalyq sharalary uıymdastyrylyp, nátıjesinde oblysta osy saladaǵy qylmystar 82 paıyzǵa azaıǵan.
Jalpy, bizdiń qoǵamda turmystyq zorlyq-zombylyqty úı ishinen syrtqa shyǵara bermeıtinin bilesiz. Osydan da biz buqaralyq aqparat quraldary jáne áleýmettik jeliler arqyly zorlyq-zombylyq faktileri týraly polısııaǵa dereý habarlaý qajettigi týraly maqsatty jumys júrgizip jatyrmyz.
Otbasynda týyndaıtyn taǵy bir ózekti problemanyń biri – jasóspirimder arasyndaǵy qylmys. Bıylǵy 3 aıda jasóspirimder jasaǵan 4 qylmys tirkelip, 2 mektep oqýshysy, 2 kolledj stýdenti qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy. Túnde úıinen jyraq ketip, oıyn-saýyq ortalyqtaryn zańdy ókilsiz aralap júrgen 1 486 jasóspirimniń ata-anasy ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Mindetterin oryndamaǵan 121 áke-sheshege ákimshilik hattama rásimdelip, 46 jasóspirim polısııa esebine alyndy.
Osyndaı jaǵdaılardyń aldyn alý úshin «Jasóspirim» is-sharasy men «Abaılańyz, balalar!» atty aksııalar ótkizilip, departament bilim berý oryndarynda 1313 leksııa jáne semınar júrgizdi. Jasalǵan taldaý qylmysqa qolaısyz jaǵdaılar jıi qaıtalanyp turatyn úıelmennen shyqqan jasóspirimder kóp baratynyn kórsetip otyr.
Osy rette qoǵam bolyp, ata-ana retinde birlesip, jas urpaq tárbıesine nemquraıdylyq tanytpaı, olardyń jan-jaqty damýyna kúsh salýymyz kerek. Balalardyń jolda júrý qaýipsizdigin de esten eki eli shyǵarýǵa bolmaıdy. Ár shańyraqta motosıkl, skýter, moped, samokattardyń qanshalyqty qaýipti ekeni jaıly jıi aıtylsa deımiz. Mysaly, skýter men motosıkl paıdalaný barysynda belgilengen tártipti saqtamaǵany úshin hattama toltyrylǵan 431 adamnyń 19-y jasóspirim ekeni anyqtalyp otyr.
– Qazirgi áleýmettik jeliniń kóp jumysty jeńildetkenine qýanamyz. Biraq ǵalamtordyń múmkindigin túrli maqsatta paıdalanatyndar kóbeıip otyrǵany da jasyryn emes qoı. Mysaly, alaıaqtyq, esirtki saýdasy degen sııaqty...
– Onyń ishinde esirtki satýshylar saýdasyn júrgizýge osy jasóspirimderdi kóbirek paıdalanady. Jeńil tabysqa maldanǵan sol balalardyń kóbi mundaı áreketter úshin jaýapkershilik arqalaıtynyn bile bermeıtini oılantady. 2021 jyldan bastap graffıtı jazýlaryn salý, habarlandyrýlar, QR kodtardy taratý men messendjerlerde esirtki týraly oń pikirler qaldyrǵany úshin qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylǵan. Al esirtki aınalymy úshin qylmystyq jaýapkershilik 16 jastan bastalady. Esirtki eshkimdi jaqsylyqqa jetkizbeıtinin umytpaýymyz kerek.
Sıntetıkalyq esirtki deıtin kesel shyqty. Nevrologııa ǵylymy adam psıhologııasyna sanaýly sekýndta qatty áser etetinin áldeqashan anyqtaǵan esirtkiniń bul túrimen kúresý ońaı bolmaı otyr. Olar negizinen ınternet arqyly satylady. Jyl basynan beri áleýmettik jelide monıtorıng júrgizip, «Kıber qadaǵalaý» aqparattyq júıesi arqyly sıntetıkalyq esirtkini jarnamalaıtyn 20 saıttyń jumysy toqtatyldy. Oblys aýmaǵynda 45 esirtki qylmysy anyqtalyp, zańsyz aınalymnan 9 kılogramm 795 gramm esirtki tárkilendi jáne 1 fıto-zerthana belgili boldy. Departament nashaqorlyqqa jáne esirtki bıznesine qarsy kúrestiń 2023–2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospary aıasynda jumys istep keledi.
Tehnologııanyń damýy ınternet alaıaqtary úshin de izdegenge suraǵan bolyp otyr. Osydan da búginde kıberqylmystar beleń alyp barady. Al «Kıberpol» arnaıy toby osyndaı qylmystardyń aldyn alýmen aınalysyp, óńirde ınternet-alaıaqtyqtyń 52 deregi tirkeldi. Izdeýde júrgen bir adam ustalyp, tergeý barysynda jábirlenýshilerge 1 mln 500 myń teńgeden astam materıaldyq zalal óteldi.
Internettiń múmkindigi sát saıyn ulǵaıyp, soǵan saı ony qylmystyq is-áreketterin júzege asyrý úshin paıdalanyp júrgen alaıaqtardyń ádis-tásilderi kún saıyn ózgerip otyrady.
Buqaralyq aqparat quraldary men áleýmettik jeliler arqyly halyqqa habardar etilgenimen de turǵyndardyń bank nemese quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkeri retinde qońyraý shalǵandarǵa senip, onlaın-nesıe rásimdeıtin alaıaqtar quryǵyna túsip qalýy azaımaı otyr. Memleket úshin tártipten asqan tirek joq. Al ol úshin búkil qoǵam jumylýy kerek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Murat JETPISBAI,
«Egemen Qazaqstan»
QYZYLORDA
