Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Investordy qoldaý – mańyzdy basymdyq
– Darhan Amangeldiuly, ótken jylǵy esebińizde óńir damýy qarqyndy ekenin aıttyńyz. Degenmen osy kórsetkishterdi keıingi birneshe jylmen salystyra aıtsańyz. Oblys mártebesi Túrkistanǵa ne berdi?
– О́zderińizge málim, oblystyń qurylǵanyna 6 jyl boldy. Túrkistandy rýhanı astana retinde damytý is-sharalary óńir ekonomıkasyna tyń serpin berdi. Negizgi makroekonomıkalyq kórsetkishter ósimi qalyptasty. Jalpy óńirlik ónim 6 jylda 2,5 ese ósip, byltyr 4,2 trln teńgege jetti. Bıyl 6 trln teńgege jetkizýdi kózdep otyrmyz.
Jalpy, ónerkásip óniminiń kólemi 2018 jylmen salystyrǵanda 2,3 ese artyp, ótken jyly alǵash ret 1 trln teńgeni qurady. Byltyr óńdeý ónerkásibinde josparlanǵan 20 ınvestısııalyq joba tolyq iske qosylyp, 594 jańa jumys orny ashyldy. Túrkistan túrki álemi kóz tikken qalaǵa aınaldy. Munda 250-den astam zamanaýı ǵımarat boı kóterdi. Turǵyn úıler, mádenıet, sport, bilim, medısına, ınfraqurylym nysandary el ıgiligine berildi.
Degenmen problema joq dep aıta almaımyz. О́ńirdiń ózindik kirisi áli de tómen. Jumyssyzdyq ta – basty problemanyń biri. Oblys negizinen respýblıkalyq transfertterge táýeldi. Qazba baılyq tabysymen óńirdi damytý qıyn. Taǵy bir másele, keıingi jyldary elimizden Koreıa Respýblıkasyna jumys isteýge barǵandar sany artqany belgili. Keıingi 5 jylda oblystan 484 myń turǵyn basqa óńirlerge qonys aýdarǵan. Onyń 56 paıyzy – jastar. Sondyqtan bizge ekonomıkany damytý baǵyttaryn ózgertýge kúsh salý mańyzdy. Burynǵy taptaýryn jolmen eldiń áleýetin kótere almaımyz. Túbegeıli ózgeris kerek. Qazir osyǵan basa mán berip otyrmyz. Maqsatymyz – oblystyń jalpy óńirlik ónim kólemin eki ese arttyrý. Ekonomıkany ártaraptandyryp, jumys oryndaryn ashýǵa, kiris kózderin ulǵaıtýǵa kúsh salamyz. О́ndiris, aýyl sharýashylyǵy, týrızm, mádenıet, kásipkerlik salalaryn damytýǵa basymdyq bere bastadyq. Taǵy bir másele, jańa zaýyttarǵa maman qajet. Oblysta eki iri oqý orny ǵana bar. Biz bilikti kadr daıarlap, jastardy óńirde turaqtandyrý úshin Ońtústik Koreıamen birlesip, Túrkistanda oqý ornyn ashamyz. Saryaǵash kolledjinde zamanaýı IT salasy mamanyn daıarlaımyz. Munyń bári óńirde jas kadrlar, kásiporyn sanyn arttyryp, jańa zaýyttar salynýyna serpin beredi.
– Memleket basshysy «Aımaqqa ınvestısııa tartý – ákimniń basty mindeti» deı kele, qomaqty qarjy salýǵa daıyn ınvestorlarǵa jaǵdaı jasaýdy tapsyrdy. Osy baǵyttaǵy jumystarǵa toqtalsańyz?
– Durys aıtasyz, biz ınvestısııa tartý jumysyn birinshi orynǵa qoıdyq. О́ńirde ınvestısııalyq shtab jumys isteıdi. Árbir ınvestormen jeke kezdesip, qoldap, ár jobanyń túpkilikti júzege asýyn jiti baqylap otyrmyz. Barlyq aýdan, qala ákimine naqty ındıkatorlar bekitildi. Olardy kásipkerlermen birge Qytaı, Aýstralııa, О́zbekstan elderiniń óndiristik aımaqtaryna issaparǵa jiberdik. Delegasııa álemge tanymal kásiporyn, zaýyttardy aralady. Alpaýyt kompanııalarmen kelisimder jasaldy.
Alty jylda oblys ekonomıkasyna tartylǵan ınvestısııa 3 ese artyp, 2023 jyly 972 mlrd teńgeni qurady. Negizgi kapıtalǵa baǵyttalǵan qarjynyń basym bóligi jeke ınvestısııaǵa tıesili. Byltyr josparlanǵan 56 ınvestjoba tolyq iske qosyldy. Ekonomıkaǵa tyń serpin beretin 145 joba pýly qalyptasty. Bul jobalar 17 myń jańa jumys ornyn ashyp, ózindik kiristi qosymsha 100 mlrd teńgege ulǵaıtýǵa múmkindik beredi.
Bul turǵyda ınvestorlarǵa qolaıly jaǵdaı jasaýǵa basa mán berip otyrmyz.
Birinshiden, óńirde 594 gektardy quraıtyn 10 ındýstrııalyq aımaq jáne 580 gektardan turatyn arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar bar. Onda 49 kásiporyn jumys isteıdi. Qosymsha 39 jobanyń qurylysy júrgizilip jatyr.
Ekinshiden, shaǵyn óndiristik park aýmaǵynda 42 ǵımarat salynyp jatyr. Birinshi kezeńde 14 ǵımarat qurylysy aıaqtaldy. Jalpy quny 30,7 mlrd teńge bolatyn 10 joba josparlansa, sonyń 7-eýi (24,2 mlrd teńge) iske qosyldy. Olardyń qatarynda tońazytqysh óndiretin «UBC group», áskerı shatyr men jıhaz óndiretin «Aqniet holding», jańbyrlatyp jáne tamshylatyp sýarý júıesin shyǵaratyn «BNK group» kompanııalary bar. О́ndiristik parktiń bıyl aıaqtalatyn ekinshi jáne úshinshi kezeńinde 70 mlrd teńgeden astam ınvestısııa qarjysyna óndiris oryndaryn ashý josparlanǵan. Osyndaı parkti aýdandarda da salýdy josparlap otyrmyz.
Memleket basshysynyń qomaqty qarjy salýǵa daıyn iri kompanııalarǵa «bir tereze» qaǵıdatymen jan-jaqty qoldaý kórsetý jónindegi tapsyrmasy aıryqsha nazarda. 2024–2027 jyldar aralyǵynda 2,1 trln teńgege 145 jobany iske asyrý josparlanǵan. Onyń ishinde «PGÝ Túrkistan» qýattylyǵy 926,5 MVt quraıtyn bý-gaz qondyrǵysy, «Standard Petroleum» munaı óńdeý zaýyty, «Qazatompromnyń» kúkirt qyshqylyn óndirý zaýyty, «Kazkrahmal» júgerini tereń óńdeý zaýyty bar. Máselen, «Beibars-Bottlers» aýyz sý jáne túrli tústi sýsyndar zaýytynda jylyna 85–100 mln lıtr ónim shyǵarý kózdelip otyr, 100-ge jýyq adam jumyspen qamtylady. Al «Global textile» zaýyty iske qosylǵannan keıin 10 myń tonna maqta talshyǵyn óndiredi. Sonymen qatar 2000 jumys orny ashylmaq. «Lihua xinjang group» tekstıl klasteri jobasynyń quny – 180 mlrd teńge. Maqta klasterin damytyp, ony óńdeý, jip ıirý, mata shyǵarý jáne maqta egý óndirisin júzege asyrady. 2500-deı jumys orny qurylady. Zaýyt ashyp qana qoımaı, odan shyǵatyn taýar men ónimdi ótkizýge de erekshe kóńil bólingen.
Investısııa tartý ońaı emes. Túrkistan qalasynda halyq sany, jumys kúshi az. Oǵan qosa, ınvestor ınfraqurylymǵa, bilim, medısına sapasyna mán beredi. Olar mamandaryn ákelýi úshin balalaryna shet tilinde bilim beretin básekeli mektep izdeıdi. Mundaı bilim uıalary óńirde joqqa tán. Sondyqtan ınvestor tartýda kórshi elderden eke ese kóp jumys isteýimiz kerek. Investısııa tartý, jumys oryndaryn ashý arqyly eldiń ál-aýqaty ǵana jaqsarmaıdy, halyqtyń sanasy, mádenıeti, turmysy kóteriledi. Sol arqyly elimizde saıası turaqtylyq bekı túsedi.
Sýdy únemdep, qordy molaıtýǵa kiristik
– Túrkistan – agroónerkásibi qarqyndy óńir. Memleket basshysy «Aýyl sharýashylyǵymen shuǵyldanatyndar sanyn meılinshe kóbeıtý kerek», dedi. Bul baǵytta qandaı jumystar iske asyp jatyr?
– Prezıdent 2023 jyly halyqqa Joldaýynda aýyl sharýashylyǵyndaǵy kókeıkesti máselelerge toqtalyp, osyǵan qatysty naqty tapsyrma berdi. Túrkistan óńiri úshin bul asa mańyzdy. Sebebi halyqtyń 80 paıyzy aýylda turady. Sondyqtan biz jańa tehnologııa engizý jumystaryn kúsheıttik. Nátıje de bar. Aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy ónim kólemi 2023 jyly 1,2 trln teńgeden asyp, respýblıkada kósh bastadyq. Egistikti ártaraptandyrý nátıjesinde rekordtyq 3,3 mln tonna kókónis, baqsha ónimi jınaldy.
Elimizdegi jylyjaıdyń 70%-y Túrkistan oblysyna tıesili. О́ńirde jylyjaıdyń jalpy kólemi 1640 gektarǵa jetip, 140 myń tonna ónim jınaldy. Respýblıka halqynyń 42%-y kókónispen qamtamasyz etildi. Júıeli jumys nátıjesinde arnaıy standart ázirlenip, 801 jylyjaı sertıfıkattaldy. Bul sharýashylyqtardy sýbsıdııalaýdyń jańa erejesi bekitilip, óndirýshiden tikeleı kómir satyp alý kelisildi.
Oblysta maqta ósirýmen shuǵyldanatyn 25 myń agroqurylymda 75 myń adam eńbek etedi. Jınalǵan 98 myń tonna maqta talshyǵynyń 82%-y eksportqa baǵdarlanǵan. Tıisinshe álemdik bırja baǵasyna táýeldiligi joǵary. Osyny eskere otyryp, maqta-toqyma klasterin qurý jobasy ázirlendi. Onda alqapty 25%-ǵa azaıtyp, egistikti ártaraptandyrý kózdelgen. Sondaı-aq sapaly tuqym sharýashylyǵyn damytý, sý únemdeý tehnologııasyn keńinen engizý jáne maqtany qaıta óńdeý úlesin 100%-ǵa jetkizý josparlanyp otyr. «Aýyl amanaty» jobasy 6 baǵytta iske asyryldy. Oǵan 19,8 mlrd teńge jeńildetilgen nesıe bólinip, 3256 joba qarjylandyryldy. Nátıjesinde 3517 jumys orny ashylyp, ataýly áleýmettik kómek alýshy sany qysqardy. 19 qaıta óńdeý kásiporny ashylyp, 75 kooperatıv quryldy.
О́ńirde 875 myń gektar egis alqaby bar, onyń 99%-yn paıdalanyp otyrmyz. Jerdi aýylsharýashylyq aınalymyna engizý múmkindigi meılinshe shekteýli. Sondyqtan eńbek ónimdiligin arttyrý úshin oblystyń klımattyq tıimdiligin paıdalana otyryp, sheteldiń ozyq tásilderi engizilip jatyr.
– Taǵy bir mańyzdy másele – sý tapshylyǵy. О́ńirde qurǵaqshylyq qaýpi asa joǵary ekeni, sondyqtan daqyldyń sýdy kóp qajet etetin túrin azaıtyp, tózimdi túrin kóbeıtý, sý únemdeıtin tehnologııany engizý qajettigi aıtyldy. Bul jumys qalaı atqarylyp jatyr?
– Iá, jyldan-jylǵa sý máselesi kúrdelenip keledi. Ony únemdeý, nysandardy retke keltirý isi oblys ekonomıkasyna tikeleı áser etedi. Aýyl sharýashylyǵy salasynda eski ádispen jumys isteýge bolmaıdy. «El ósedi, jer óspeıdi» demekshi, jer, sý tapshylyǵyna baılanysty aýyl sharýashylyǵy salasynda jańa mádenıetti qalyptastyrý kerek. Keńestik tásilden bas tartyp, jylyjaılar formatyna ótý mańyzdy. Damyǵan elderde aýyl sharýashylyǵymen halyqtyń 2 paıyzy, ortasha damýshy elderde 5–7 paıyzy ǵana aınalysyp, ónimmen tolyq qamtysa, bizdiń óńirde turǵyndardyń 25 paıyzy osy salada jumys isteıdi. Bul – táýekeli kóp qıyn sala. Aýyl sharýashylyǵyna tereń transformasııa jasalýǵa tıis.
О́ńirde sý shyǵynyn azaıtý tehnologııasy 32 298 gektarǵa engizilip, ol sýdy 2 ese únemdep, ónimdi 3 ese arttyrýǵa múmkindik berdi. Bıyl oblysta aýylsharýashylyq daqyldary 873 myń gektarǵa sebildi. Suranysqa baılanysty túsimi joǵary daqylǵa basymdyq berilip otyr. Atap aıtqanda, masaqty, malazyqtyq daqyldar, kókónis, kartop, baqsha daqyldary 3 myń gektarǵa artty. Al maqtany 11 myń gektarǵa, maıly daqyldardy 6 myń gektarǵa azaıtyp otyrmyz.
Bıyl tájirıbe retinde 3000 gektar alqapqa maqta jańa ádispen egildi. Bul tehnologııa sý, energııa, eńbek resýrsyn, mıneraldy tyńaıtqyshtardy únemdeı otyryp, gektarynan keminde 60 sentnerden ónim alýǵa múmkindik beredi. Túsim oblystyń ortasha kórsetkishinen 2,5 esege joǵary. Aldaǵy 5 jylda maqta 41,4 myń gektarǵa, kúrish 1,2 myń gektarǵa azaıyp, júgeri, burshaqty, malazyqtyq daqyldarǵa almastyrylady.
Sý únemdeý tehnologııasynyń tıimdiligi ósimdikke qorekti tikeleı berip, sý men tyńaıtqysh shyǵynyn aıtarlyqtaı azaıtyp, sharýa jumysyn jeńildetip, ónimdilikti 2-3 ese arttyrady. Tamshylatyp sýarýdyń taǵy bir artyqshylyǵy – sý oıly-qyrly alqaptyń kez kelgen jerine birdeı jetedi.
Únemdeý tetigin engizip qana qoımaı, oǵan qajet jabdyqty shyǵaratyn kásiporyn ashýdy da bastap kettik. Atap aıtqanda, bıyl «BNK Group LTD» JShS-nyń quny 4,1 mlrd teńgeni quraıtyn «Jylyna 1000 dana jańbyrlatyp sýarý mashınalaryn shyǵarý» zaýyty ashyldy. Osy kásiporynnyń 50 myń gektardy, «Turan sý» mekemesiniń jylyna 9 myń gektardy tamshylatyp sýarý júıesin óndiretin kásiporyndary maýsym aıynda iske qosylady. «Investısııalyq sýbsıdııa» baǵdarlamasy aıasynda sý únemdeý tehnologııasyn engizý shyǵynynyń 50%-yn óteý, jergilikti bıýdjet esebinen óteý úlesin qosymsha 30%-ǵa ulǵaıtý qarastyrylǵan.
Respýblıkadaǵy sýarmaly jerlerdiń tórtten biri oblysqa tıesili. Osyǵan baılanysty tasqyn kezeńderinde sý jınaýǵa múmkindik beretin birqatar sý nysandarynyń qurylysy bastalyp, paıdalanýǵa berildi. Atap aıtqanda, Túrkistan magıstraldy kanalynyń 59 shaqyrymy kúrdeli jóndeýden ótti. Sonyń nátıjesinde 60 mln tekshe metr sý únemdeldi. «Keńsaı – Qosqorǵan-2» sýqoımasy salynyp, 31 mln tekshe metr sý Túrkistan qalasy aýmaǵyna jetkizildi. Budan bólek «Báıdibek ata» sýqoımasy salynyp jatyr. 68 mln m³ sý syıatyn jobanyń quny – 15,9 mlrd teńge. Kelesi jyly «Boraldaı» sýqoımasy qurylysyn bastaý kózdelgen. 50 mln m³ sý syıatyn sý qoımaǵa 13,8 mlrd teńge qajet. Atalǵan jobalar qosymsha 113 mln tekshe metr sýdy jınaýǵa múmkindik beredi.
Infraqurylym jaqsaryp, týrıstik áleýet artady
– Bul aımaqtyń tabıǵaty, tarıhı oryndary, halyqtyń qyzmet kórsetý salasyndaǵy belsendiligi erekshe. Osynaý ıgilikterden Túrkistan jetkilikti tabys taýyp otyr ma? Osy rette týrızm salasynyń búgini men keleshegi týraly aıtyp ótseńiz.
– О́ńirde týrızmdi salmaqty tabys kózine aınaldyrýdyń múmkindigi mol ekeni ras. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Túrkistanǵa erekshe mártebe berý bastamasy jurtshylyqty qýantty. Jaqynda Premer-mınıstr «Túrkistan qalasynyń erekshe mártebesi týraly» zań jobasyn Májilis qaraýyna engizý týraly qaýlyǵa qol qoıdy. Osy zań mádenı murany saqtaý jáne jańǵyrtýǵa, dástúrli qolónerdi damytýǵa, Túrkistandy rýhanı-mádenı, tarıhı, týrıstik ortalyq retinde túrlendirýge serpin bermek.
Byltyr Túrkistandy túrki áleminiń 2024 jylǵy týrıstik astanasy dep jarııalaý usynysy qoldaý tapty. Bul sheshim – baýyrlas elderdiń týrızm baǵytyndaǵy baılanysyn nyǵaıtýǵa aıryqsha yqpal ete túsedi.
Oblysta týrısterge usynylatyn negizgi 3 baǵyt aıqyndalǵan: tarıhı-tanymdyq, ekologııalyq jáne emdik-saýyqtyrý týrızmi. 2023 jyly týrıst sany 560 myńnan asyp, 2022 jylmen salystyrǵanda 19%-ǵa artty. Byltyr bir kúndik kelýshiler sany 1 mln adamǵa jýyqtady. Byltyr týrıstik joldardy jaqsartý úshin 10,6 mlrd teńgege 7 joba atqaryldy. Bıyl 19 joba iske asady. Túrkistan qalasynda jeke ınvestısııa esebinen «Qolóner ortalyǵy» jobasy qolǵa alyndy. Budan bólek Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi mańyndaǵy «Kúltóbe» eski qalashyǵy abattandyrylady.
Oblys ortalyǵynda aýmaǵy 11,8 gektar jerge akvapark, vılla aımaqtary qamtylǵan bes juldyzdy qonaqúı salý jóninde kelissóz júrgizildi. Sondaı-aq sheteldikter qyzyǵýshylyǵyn eskerip, ulttyq oıyndarymyzdy jáne týrızmdi damytý maqsatynda 99,3 gektar aýmaqqa ıppodrom nysany salynady. Túrkistan áýejaıynyń ushý geografııasy da keńeıtilip jatyr. Qazir áýejaı 3 halyqaralyq (Ystanbul, Kýveıt, Abý-Dabı) jáne 6 ishki (Astana, Almaty, Aqtaý, Aqtóbe, Oral, Qostanaı) áýe baǵytyna qyzmet kórsetedi. Biz týrızmdi jumys ornyn ashatyn ári ekonomıkaǵa úles qosatyn sala retinde damyta beremiz.
– Endigi suraq bilim salasy ahýalyna qatysty. Túrkistan – halyq sany qarqyndy ósip kele jatqan óńir. Osy turǵyda aımaqta oqýshylardy mekteppen qamtýdyń ózekti ekenin bilemiz. Bul máseleni retteý qalaı júzege asyp jatyr?
– Oblys halqynyń 38%-y – balalar men kámeletke tolmaǵan jasóspirimder. О́ńirde jalpy 1052 mektepte 520 myń oqýshy bilim alady. 5 úshaýysymdy jáne 4 apatty mektep bar. Jańa bilim oshaqtary qurylysy úshaýysymdy jáne apatty mektep máselesin tolyq sheshedi. Byltyr óńirde 20 mektep paıdalanýǵa berildi. Bıýdjet esebinen úsh jylda 100-ge jýyq mektep salý josparlanǵan. Bıyl oblysta 43 bilim ordasy salynyp jatsa, onyń 29-y – «Jaıly mektep». Jalpy, 3 jylda 63 «Jaıly mektep» salý kózdelgen.
Ekinshiden, Prezıdent tapsyrmasymen «Qaýipsiz mektep» jobasy iske asty. 6 mlrd teńge bólinip, bilim uıalary qorshaýlary rettelip, kúzet máselesi sheshildi. 200 myńǵa jýyq bastaýysh synyp oqýshysy ystyq tamaqpen qamtyldy. О́ńirde 121 bilim uıasy kúrdeli jóndeýdi qajet etedi. Onyń 22-si kúrdeli jóndeýden ótse, 63-i aǵymdaǵy jóndeý arqyly retteletin boldy. Jalpy, bir jylda 108 bilim nysany jóndeledi. Bul – oblys tarıhynda bolmaǵan jaǵdaı. Osy máseleniń kóbin salaǵa bólingen qarjyny únemdeý arqyly sheship jatyrmyz.
– Túrkistan úshin taǵy bir mańyzdy sala – qurylys. Kórip otyrmyz, oblys ortalyǵynyń bet-beınesi ózgergen. Jańa ǵımarat qana emes, mekeme, kásiporyn kóbeıipti. Osyǵan oraı halyqty baspanamen qamtý máselesi ózekti bola túsetini belgili...
– Oblys qurylǵannan beri qurylys qarqyny 2,9 esege ósti. 176 kópqabatty úı salyndy, 40 myńǵa jýyq otbasy jańa páterge ıe boldy. 232 turǵyn úı kúrdeli jóndeýden ótti. Túrkistan qalasynda shamamen 80 myń turǵynǵa ınfraqurylym jasaqtalyp, turǵyn úı salyndy. Jańa shaǵyn aýdandar boı kóterip, talaı otbasynyń baspana máselesi sheshildi.
Bıyl bıýdjet esebinen 41, jeke ınvestorlar esebinen 24 kópqabatty úı salý josparlanǵan. Jeke qarjy esebinen salynatyn jer úıler jospary – 781,851 myń sharshy metr. Sonymen qatar 2024 jyly jalpy 145 000 sharshy metrdi quraıtyn 191 úı salý jospary bekitildi. Qazir 159 turǵyn úıdiń qurylysy bastalyp, jyl sońyna deıin tapsyrý josparlanǵan. О́ńirde turǵyn úı kezeginde turǵandar sany kóp. Biz bul baǵyttaǵy jumystardy jalǵastyramyz. Aýdan, qalalarda da jumys júredi.
О́ńirdiń ınfraqurylymyn jaqsartý baǵytynda da qurylys qarqyny joǵary. Tabıǵı gazben qamtý salasynda qurylysy 2012–2022 jyldar aralyǵynda júrgizilip, iske qosylmaǵan 38 problemalyq nysan bolǵan. Árbir nysan boıynsha tıisti jumys atqarylyp, nátıjesinde 91 myń halyq turatyn 35 eldi meken jáne 4 gaz tartý stansasy tabıǵı gazǵa qosyldy. Saryaǵash qalasynda 13 kópqabatty arendalyq turǵyn úı káriz júıesiniń bolmaýyna baılanysty birneshe jyldan beri bos turdy. Atalǵan másele modýldik káriz júıesin salý esebinen sheshildi. Nátıjesinde, 585 otbasy baspanaly boldy. 2018 jyly oblystyń ońtústik aımaǵyndaǵy 5 aýdanda 800 myń turǵyndy sapaly elektr qýatymen qamtamasyz etetin «Qyzylásker» qosalqy stansasynyń qurylysy bastalǵan. Onyń qurylysyn 2023 jyldyń jeltoqsan aıynda tolyq aıaqtap, halyq ıgiligine berdik.
Aımaqty damytý, halyqtyń ál-aýqatyn kóterý, aýyldardyń ınfraqurylymyn jaqsartý, kásiporyndar ashý baǵytyndaǵy júıeli jumystar jalǵasyn tabady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Qambar AHMET,
«Egemen Qazaqstan»
