Ekonomıkalyq aýyrtpalyqtar ýshyǵyp barady

Munaı baǵasynyń shamadan tys quldyraýy álemdegi qarjylyq qıyndyqtardy odan saıyn kúrdelendirip jibergeni barshaǵa málim. Ásirese, sońǵy eki-úsh aıda qalyptasqan jaǵdaılar talaıdy úreı men úmitsizdik shekpenin kııýge májbúr etip otyr. Munyń dálelderin ekonomıka salasynyń bilgirleri sanatyndaǵy kil myqtylardyń daǵdarysqa qatysty oı-tolǵamdardan quralǵan túrli saraptamalyq materıaldarynan jáne «ashyq aýyz» statıstıkanyń aldymyzǵa kún saıyn jaıyp salatyn sandaǵan málimetterinen kórýge bolady. Jalpy, qazirgi tańda qarjylyq taýqymet­terden týyndap otyrǵan jahandyq jańa túıtkilder búginge deıin álem nazaryn ózine aýdaryp kelgen ózekti problemalardy sol kúıinde ekinshi kezekke ysyryp tastaǵandaı. Buǵan ekonomıkalyq daǵdarystyń yzǵaryna tońyp, qalshyldaǵan birqatar alpaýyt elderde oryn alyp jatqan jaısyzdyqtar men paıda bolýy yqtımal qaýip-qaterlerdiń alǵyshart jasap berip otyrǵanyn joqqa shyǵara almaımyz. Shynynda, AQSh, Kanada, Ulybrıtanııa, Ispanııa jáne taǵy basqa da irgeli memleketterdiń ekonomıkasyndaǵy kinárattardan bastalǵan keleńsizdikterdiń aýqymy ulǵaıyp bara jatqany, ásirese, Grekııa men Italııanyń syn kótermes múshkil hali, sondaı-aq, jahandy jaılaǵan iri kompanııalardyń quldyraýy adamzattyń zeıinin ózine aýdaryp-aq tur. Endeshe, búgin biz de osy máselege, ıaǵnı birqatar elderdegi ekonomıkalyq hal-ahýalǵa nazar salyp kóreıik.

Qaryz. Ony qaıtarý paryz

Qarjy daǵdarysynyń alǵashqy ekpinine áýpirimdep júrip tótep bergen AQSh 2014 jyldy jaqsy nátı­jemen aıaqtap kele jatqan-dy. Ekonomıkalyq ósim artty, eldegi eńbek kúshi 240 myń adamǵa kóbeıdi, ıaǵnı jumyssyzdyq deń­geıi tómendep, osydan 7 jyl burynǵy jaǵdaımen (6,7%) teńes­ti. Biraq ótken jyldyń jeltoqsan aıynda munda kenetten jalaqy mólsheri azaıyp shyǵa keldi. Daǵ­­darystan qutylyp, endi es jııa­myz dep otyrǵan halyq taǵy da áleýmettik tarshylyqtarmen betpe-bet qaldy. Sarapshylar bul jaǵdaıdyń birneshe jylǵa sozylatynyn aıtady. Shynynda, munaı baǵasyndaǵy jaǵymsyz ózgeris beleń alyp turǵanda eldegi áleýmettik máseleler jaqyn mańda ońtaıly sheshimin tabady degenge eshkimdi sendire almaısyń. Al halyqtyń ál-aýqatyn burynǵydaı qalypqa túsirýge AQSh úkimeti qaýqarsyz. Qazir munaı barreliniń quny qul­dyrap barady. Ol áli de tómen­deı beredi degendeı pikirler óte kóp. Sarapshylardyń aıtýynsha, onyń endi qaıtadan 100 dollarǵa kóterilýi múmkin emes kórinedi. Bul AQSh-ty aýyr kezeń kútip turǵanyn ańǵartady. Endi osy sózimizdi tushymdy dáleldermen naqtylaı túseıik. Sońǵy kúnderi amerıkalyq birneshe saıasatker munaı naryǵyn­daǵy ahýaldyń el ekonomıkasyna keri áseri týraly óz boljamdaryn usyndy. Máselen, Ortalyq Azııa jáne Kavkaz ınstıtýtynyń (AQSh) zertteýshi dırektory Mamýka Seretelı eldegi 38 qatparly munaı ken ornynyń 37-si shyǵynnan kóz asha almaı otyrǵanyn, mu­naı baǵasy áli de tómendeı bere­tin bolsa, jyl ortasyna deıin ǵana saqtandyrylǵan, qymbat teńiz munaıyn óndiretin ondaǵy kom­panııalar óz jumysyn doǵara­tynyn jetkizdi. Taǵy bir erekshe toqtala keter jaıt, memleket qaryzǵa belshe­sinen batyp otyr. Strategııalyq jáne halyqaralyq zertteýler orta­lyǵynyń (AQSh) aǵa ǵylymı qyzmetkeri Edvard Choý málim etkendeı, memlekettik qaryz deńgeıi eldiń ishki jalpy óniminen 100 paıyzǵa joǵarylap ketken. Sondaı-aq, maman munyń álemdegi eń úlken kórsetkish ekenin aıta ke­lip, aldaǵy 2 jyldyń sheń­berinde elge resessııa aýyz salýy múmkin degen boljamyn alǵa tartady. AQSh-tyń Charles Koch Institute atty zertteý-oqytý ortalyǵynyń bıýdjet jáne áleýmettik baǵ­dar­lamalar boıynsha mamany Elı­son Akosta Freızer bolsa, el­diń ekonomıkalyq asa qaýipti jolmen kele jatqanyn, sondyqtan da aldaǵy jyldarda bıýdjet tapshylyǵy 2009 jyldaǵydaı deńgeıge jetetinin aıtyp, óz alańdaýshylyǵyn bildiripti. Ol 2009 jyly memlekettik shyǵyndar 3,5 trln. dollardy quraǵanda, bıýdjet tapshylyǵy 1,4 trln. dollarǵa kóterilgenin eske sala otyryp, qazir­gi tańda da osy jaǵdaıdyń qaıtalanýyna alǵysharttar bar ekenin meńzeıdi. E.Freızer bul alǵy­sharttardyń biri retinde 2014 jyly federaldy bıýdjettiń shyǵyny dál 2009 jyldaǵydaı 3,5 trln. dollardy quraǵanyn atap ótken. Negizinde, sarapshynyń «AQSh aldaǵy ýaqytta bıýdjet tapshylyǵynyń azabyn tartady» degen mazmunda oı túıýine osy kór­setkish ıtermelegen sekildi. 2014 jylǵy jeltoqsan aıy­nyń basynda shtattardyń buqa­ra­lyq aqparat quraldary eldiń memlekettik qaryzy 18 trln. dollarǵa, ıaǵnı 70 paıyzǵa óske­nin jarysa jazdy. Osydan-aq biz AQSh-tyń qıyn jaǵdaımen betpe-bet turǵanyn uǵamyz. Shyn máninde aıaqqa oratylyp, etekke jarmasqan qaryzynyń paıyzyn tóleý AQSh-tyń ekonomıkalyq ósimin tejeıtini, bıliktiń oı­la­maǵan jerden týyndaǵan qıyn­dyq­tardy retteý múmkindigin shek­teıtini anyq. Muny túsiný úshin ekonomıst-sarapshy bolýdyń qajeti de joq shyǵar. Keıingi ýaqytta atqarýshy bı­lik eldegi ekonomıkalyq súreń­siz jaǵdaılardy moıyndaı basta­ǵan sekildi. Sarapshylardyń sóz­derine qaraǵanda, óse túsken mem­lekettik qaryz ben onyń paıyz­dyq tólemderine jumsalyp jat­qan shyǵyndar úkimetti túrli áleý­mettik toptardy qamtamasyz etýge qatysty saıasatyn qaıta qaraý­ǵa májbúr etken. Sondaı-aq, bı­l­ik halyqqa qarjylaı qoldaýǵa qatysty qurǵaq ýáde berýin azaıtqan. Aıta keteıik, taıaýda AQSh-tyń NBC telearnasy men The Wall Street Journal gazeti el halqynyń basym bóligi úkimettiń qarjy daǵdarysyna qatysty resmı málimetterine senbeıtinin málimdegen-di. Budan bólek, arnaıy júrgizilgen saýaldamalar amerıkalyqtardyń 62 paıyzy óz elderindegi ekonomıkalyq júıeni ádiletsizdik jaılaǵan dep esepteıtinin kórsetip beripti. Qysqarta aıtsaq, baıaǵy dáýreni basynan kóshkendeı kúıge engen AQSh-tyń ál-aýqaty, kúsh-qýaty álsireı túsken. Daǵdarys alyp eldiń aıaǵyna tusaý salǵandaı.

Kanada bıýdjetiniń bir búıiri solqyldap tur

Kanada óziniń 2015-2016 jyl­darǵa arnalǵan bıýdjetin munaı baǵasynyń arzandap ketkenine baılanysty qabyldaı almaı otyr. О́tken aptanyń sońynda eldiń Qarjy mınıstri Djo Olıver osyǵan qatysty: «Men 2015 jyldyń sáýir aıyna deıin bıýd­jet jobasyn talqylaýǵa usyna almaımyn. Biz naqty bir sheshimge kelgenshe árbir máseleni muqııat tekserýimiz kerek», dep málimdedi. Jańa jyldyń alǵashqy aıy da aıaqtalýǵa taıap keledi. Al Kanada úkimeti osylaısha memlekettik bıýdjetti bekitýge asyǵar emes. Buǵan deıin premer-mınıstr Stıven Harper qoldanystaǵy bıýdjettiń tapshylyǵy 2,9 mlrd. Kanada dollaryn ($2,58 mlrd.) quraǵanyn aıta kelip, aldaǵy eki jylda mundaı kemshilik oryn almaıtynyn, molshylyq bolatynyn aıtqan-dy. Demek, úkimet basshysynyń osy sózine oraı, ıaǵnı qazyna tapshylyǵyn týyndatpaý úshin bılik tarapynan asyǵys, júrdim-bardymǵa salynyp sheshim qabyldaýǵa jol berilmeıdi. Jalpy, tıisti oryndardyń saq qımyldaýynan-aq eldi birshama qıyndyqtar kútip turǵanyn ańǵarýǵa bolady. Qazirdiń ózinde munda kún saıyn kúrdelenip kele jatqan mańyzdy máseleler jeterlik. Bulardy der kezinde ońtaılandyrý úshin tıisti sharalar qarastyrylmasa, Kanadada túrli áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıattar ýshyǵýy ábden múmkin. Qazirgi tańda «qara altynnyń» arzan­daýy kesirinen eldegi dás­tú­rli emes munaı óndirý kom­panııa­­lary bankrot jarııalaı bas­tady. О́ıtkeni, mundaı óndiris oshaq­taryna ınvestısııa salýǵa táýekel etetinder tabylar emes. Jaqynda Kanadanyń eń iri munaı óńdeýshi kompanııalarynyń biri – Suncor Energy 2015 jylǵa arnalǵan bıýd­jetin 1 mlrd. Kanada dollaryna qys­qart­ty. Budan bólek, qurylym 1 myń qyzmetkerin jumystan shyǵa­raty­­nyn jarııalady. Oǵan qosymsha, m­amandar sanyn kemitý enshiles me­ke­melerden basqa, kompanııanyń bas keńsesinde de júrgiziletini málim boldy. Bul máseleniń bergi jaǵy ǵana. Eger jaǵdaı odan ári kúrdelene tússe, qazirgi tańda kásiporynda jumys istep, nápaqasyn aıyryp júrgen 14 myńǵa jýyq adam dala­da qalýy ǵajap emes. Qubylmaly zamanǵa daýa bar ma? О́tken jyl­dyń qarashasynda ǵana kompanııa basshylyǵy: «Kásiporyn shyǵynyn óteýge 7,5 mlrd. dollar qaraldy», dep bórikterin aspanǵa atyp, jahanǵa jar salǵan-dy. Biraq asqaqtaǵan kóńildi jahandaǵy munaı baǵasynyń tómendeýi sý sepkendeı basyp tastady. Osy máselelerge qatysty Suncor Energy kompanııasynyń bas atqarýshy dırektory Stıv Ýılıams: «Jumsalatyn qarjy kólemi kásiporyn aktıvterinen basym bolýy kerek. Biz osyndaı ustanymdy basshylyqqa alyp, shyǵyndardy qysqartý týraly sheshim qabyldadyq. Sonymen birge, baǵa kórsetkishin únemi muqııat qadaǵalap otyratyn bola­myz. Qajet jaǵdaıda dereý tıisti sharalar qabyldaımyz. Álemdegi munaı quny joǵary qarqyn­men tómendep barady. Sarapshylardyń aldaǵy kúnderge jasaǵan bol­jamy kóńilge eshqandaı senim uıalatpaıdy. Olardyń oıynsha, mundaı keri qubylysqa munaı naryǵyndaǵy ónimderdiń shama­dan tys artýy áser etýde. Al eksport­taýshy elderdiń kóbi óndiris kóle­min shekteýge eshqandaı talpy­nys jasamaı otyr. Bul jaǵdaıǵa Qyt­aıdaǵy munaıdy tutyný kóle­mi­niń artýynan esh paıda joq», dedi. Jalpy, Suncor Energy kompa­nııasy Kanadanyń Alberta pro­vınsııasyndaǵy munaı qoryn óndirýmen shuǵyldanady. Atal­mysh ken oryndaryn ıgerý jumy­sy óte kúrdeli jáne úl­ken qıyndyqtarmen júzege asady. Mundaǵy jumystardy iske asyrý úshin iri kólemdegi qarjy qajet. Sarapshylardyń sózine sensek, Kanada bıýdjetiniń bir qabyrǵasyn jaýyp turǵan munaıly aımaqtaǵy iri óndiris ornyn qarjylandyrýdy qysqartý eldiń ekonomıkasyna aıtarlyqtaı salmaq salyp, tyǵyryqqa tireıtin kórinedi.

Sharýasy shatqaıaqtaǵan Shotlandııa

Eýropalyq odaq aýmaǵyndaǵy munaı men gaz qorynyń 60 paıyzyna ıelik etetin Shotlandııanyń engergetıkalyq resýrstar salasy demigip tur. Bul týraly jahandyq aqparat kózderindegi sońǵy máli­metterge kóz júgirtseńiz, naryqtaǵy munaı saýdasyna qatysty súreń­­siz­­dikter el ekonomıkasynyń eńse­s­in ezip turǵanyn tez ańǵara qoıasyz. Qazirgi tańda tıisti sharalar qabyldaýǵa shuǵyl kirisip ketken jergilikti bılik daǵdarysqa qarsy áreketterdi júzege asyrýǵa baılanysty arnaıy top qurý qajettigin kún tártibine shyǵardy. Bul jumys tobyna aımaqta týyn­daǵaly turǵan kúrdeli máselelerdi zerttep-zerdelep, ekonomıkalyq damýdy qamtamasyz etý, bıýdjet tapshylyǵynyń aldyn alý jáne azamattardy kásipkerlik pen ın­novasııaǵa yntalandyrý mindetteri júktelmek. Shotlandııany qyryna alǵaly turǵan qaýipterdiń betin qaıtarý – tek jergilikti bıliktiń ǵana emes, búkil Ulybrıtanııa koroldiginiń ortaq isi. О́ıtkeni, aımaq eko­no­mıka­syndaǵy túıtkilder, dáli­regi, energetıkalyq ındýstrııa sala­syndaǵy toqyraý onsyz da sharýasy shatqaıaqtap turǵan Birik­ken koroldikti eseńgiretip jibe­retini sózsiz. Sondyqtan, jaqynda Shotlandııanyń birinshi mınıstri Nıkola Sterdjen Brı­tanııa úkimetiniń basshylyǵyn týyn­dap otyrǵan máselege nazar aýdartý maqsatynda málimdeme jasady. Ol óz kezeginde: «Munaı jáne gaz ındýstrııasyna qatysty teris salyq saıasaty men shıkizat baǵasynyń tómendeýi jaqyn arada energetıka salasy qyzmetkerlerin qysqartýǵa ákelip soǵýy ábden múmkin. Bul jaǵdaıda qol qýsyryp qarap otyrýǵa bolmaıdy. Negizinen, Soltústik teńiz óńiri (munaıly aımaq) Shot­landııamen qatar, Birikken korol­dik ekonomıkasynyń damýyna da úlken úlesin qosyp kele jatqa­nyn umytpaýymyz kerek», dep saladan túsetin tabys ortaq bolsa, onda onyń aýyrpalyqtaryn da birlese kóterý kerek ekenin Brıtanııa úkimetine ashyq eskertti. Al Shotlandııanyń energetıka mınıstri Fergýs Ivıng birinshi mınıstrdiń pikirine qoldaý bildire otyryp: «Birikken koroldik úkimeti Shotlandııaǵa tyǵyryqtan shyǵýǵa kómektesýi tıis. Sol úshin de Sol­tústik teńiz munaı ónerkásibine salyq­ty tómendetkeni jón. Budan bólek, jumys júrip jatqan jańa munaı ken oryndaryna ınvestısııa tartý úshin qarjylaı qoldaý kórsetilýi qajet. Bul baǵyttaǵy is-áreketter tez qolǵa alynbasa, másele kúrdelenip ketedi», dedi. Osylaısha, Shotlandııanyń bılik oryndary bir tyqyrdyń taıanǵanyn anyq sezgendeı, tapyraqtap, óz betterinshe qam-qareketterin ja­saý­da. Máseleniń qalaı qaraı baǵyt alatynyn ázirge eshkim aıtyp bere almaıdy. Tek bir biletinimiz, eldegi 225 myń adam eńbek etetin, 2 myńdaı kompanııa jumys isteıtin Soltústik teńiz munaı ónerkásibi qarjy daǵdarysynyń aldynda «emtıhan» tapsyrǵaly tur. Odan qandaı «baǵa» alatynyn ýaqyt kórsetedi. Joldybaı BAZAR, «Egemen Qazaqstan».