Sóıtsek, Batysta (al biz Batys dese ishken asymyzdy jerge qoıatyn halyqpyz) jurt balalaryn arnaıy ornatylǵan kresloǵa otyrǵyzyp alyp júredi eken. Ras, olarda bul tártip ári ketse 6-7 jasqa deıingi balalarǵa ǵana qatysty. Odan eresekterine ereje nusqaýlyq turǵysynda ǵana qoldanylatyn kórinedi. Al, bizde she... bizde balany 1 jastan bastap 12 jasqa kelgenge deıin jańaǵy aıtylǵan avtokresloǵa tańyp tastaý kerek bolyp otyr. Bálkim, zań jobasyn ázirleýshiler bizdiń qazaq balalarynyń batystyqtarǵa qaraǵanda áljýazdaý ekenin sezip, sondyqtan «otaý ıesi» bolǵansha (qazaq balany «On úshte – otaý ıesi» dep ataǵan) oryndyqta óz betinshe otyra almaı, bylq-sylq etip qulaı beredi degen bolar. Bul sııaqty janashyrlyqtaryna rahmet.
Biraq, 11-12 jasar balany jańaǵy kresloǵa otyrǵyzǵan kezde onyń basy mashına tóbesine tirelip, baıǵus balanyń eki búktetilýine týra keledi eken. Áldebireýlerdiń erejede balanyń salmaǵyna qaraı ózgerister engizýge bolady dep jazylǵan deýi múmkin. Ol durys-aý. Biraq kóshe boıynda seni polıseı toqtatyp turǵanda balańnyń salmaǵyn qaıdan ólshep jatasyń?.. Al ólshep baryp dáleldemeseń, bizdiń tártip saqshylary aýyzeki sózge sene qoımaıdy. Biraq, bizdiń aıtpaǵymyz tipten de bul emes. Tártipti aldymen ózderi buzatyn tártip saqshylary men halyqtyń kóńilinen únemi shyǵa bermeıtin halyq qalaýlylarynan keshirim suraı otyryp bizdiń aıtpaǵymyz qıt etse bizge úlgi qyla beretin Batysta bir otbasynda ári ketse bir bala, keıde tipti onyń da bola bermeıtindigi. Al bizdiń qazaqtar – 2-3, keıbireýleri 4-5 bala tárbıelep ósirip otyr. Onyń ústine eldegi demografııalyq ahýaldy jaqsartý qajet degen talap taǵy bar.
О́ıtkeni, búgingi týǵan bala birinshiden, el azamattarynyń qartaıyp ketpeýine úles qossa, ekinshiden, ekonomıkany órkendetý úshin eńbek etpek. Al besikten belderi shyqpaı jatyp balalardyń árqaısysyna avtokreslo satyp alý qajet bolsa, ıaǵnı olardy kóshede qydyrtýdyń ózi problemaǵa aınalsa, bala týýdyń tejelip qalmasyna kim kepil. О́ıtkeni, 4 balasy bar ata-ananyń bir avtomashınaǵa sıysyp otyrýynyń ózi múmkin bolmaı qalady ǵoı. Buǵan deıin eń kishi balasyn sheshesi aldyna alyp otyra beretin. Endi olaı jasaýǵa bolmaıdy. Bizdiń halyq ta qansha ańqaý bolǵanymen, sońǵy jyldary azdap bolsa da naryq talaptaryna beıimdele bastady. Osydan kelip olardyń qoı, myna zamanda 1-2 balany asyrap alsaq ta jaman bolmas dep oılaýlary ábden múmkin.
Shynyn aıtý kerek, bul jańa zań halyqqa óte qolaısyz tıgenimen, kommersanttarǵa tamasha nápaqa boldy. Olar dúkenderde ótpeı turǵan avtokreslolary men «aptechkalaryn» (dári qobdısha) satyp bir baıyp qaldy. Eger avtokólikter kúndiz-túni shamdaryn jaǵyp júretin bolsa, olar aı saıyn bizden lampochkalar satyp alady dep taǵy da alaqandaryn ysqylaýda. Sondyqtan bolar bul zańdy qabyldaýǵa bıznesmenderdiń lobbıi túrtki boldy deýshiler de joq emes. Zań jobasyn ázirlegender men ony oılanbastan qabyldap qoıǵandar ózderiniń sál aǵattaý ketken isterin «qaýipsizdik úshin qajet» degen dálel aıtyp aqtap alýda. Biraq olar keshegi keri ketken keńestik kezeńde avtomobılder avtokreslo ornatpaı-aq, shamdardy jaqpaı-aq árili-berili aman-esen júrip jatatynyn umytyp ketkendeı. Biz muny aıtqanda órkenıetti elder engizip jatqan jańalyqtardan múlde bas tartaıyq dep otyrǵan joqpyz. Ánsheıin, jol-kólik oqıǵalarynyń jıileýi avtokólikterdiń kóbeıýinen emes, jol qozǵalysy erejeleriniń múlde saqtalmaýynan, júrgizýshi kýáligin túrli amaldarmen qolǵa túsirip alǵan jastardyń kósheler men kúrejoldarda qalaı bolsa solaı júrýinen jáne olarǵa «áı deıtin ájeniń, qoı deıtin qojanyń» joqtyǵynan degendi ǵana aıtqymyz keledi.
Al shamdardy jaǵyp, avtokreslo ornatý kerek degen jańalyq bir jaǵynan, kórdińder me, biz qaýipsizdik sharalaryn jasap jatyrmyz ǵoı dep aıtý úshin kerek bolsa, ekinshi jaǵynan, kommersanttarǵa tabys túsirý úshin kerek bolyp otyr. Bul jerde qaýipsizdiktiń tek syltaý ǵana ekeni ózinen-ózi kózge uryp-aq tur. Osy oraıda Batysqa qarap bas shulǵı bergenshe, ara-tura óz ultymyzdyń tabıǵatyn, ereksheligin, salt-dástúrin de eskere júrsek qalaı bolar edi degen oı keledi. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, bir ári ketse eki baladan artyq bala týmaıtyn, sondyqtan da kóbine-kóp úılerinde ıt pen mysyq ustaıtyn, ol azdaı bir jynystylardyń úılenýine ruqsat berip jatqan elderdiń istegenderin sol qalpynda qaıtalaı bermeı, olardyń ishinen tek óz halqymyzdyń mentalıtetine sáıkes keletinin ǵana tájirıbege engizgenimiz durys emes pe?
Máselen, 4-5 balasy bar (keıbireýlerde 7-8 bala da bolýy múmkin) otbasylar úshin olardyń árqaısysyna avtokreslo nemese basqadaı bir jabdyq satyp al dep talap etý qanshalyqty oryndy? Kerek deseńiz, oqýshylardyń kóbi (sonyń ishinde jastary 12-ge jetpegen bastaýysh synyp oqýshylary da) sabaqqa avtobýspen qatynaıdy. Sonda avtobýstarǵa da kreslo ornatý kerek pe? Aıtqandaı, biz «úırenip» jatqan órkenıetti elderde «Mektep avtobýsy» degen bar. Oqýshylardy olar mektepke sondaı arnaıy avtobýstarmen tasymaldaıdy. Eger shynymen de balalardyń qaýipsizdigin oılasaq, nege biz de solaı jasamaımyz.
Eldi alańdatyp otyrǵan ekinshi másele – 12 jyldyq oqý.
Men, árıne, pedagog emespin, biraq bala tárbıesinen, jalpy ómirden tájirıbesi bar adammyn. Osy turǵydan kelgende 6 jasynan bastap 1-synypqa baryp, 18 jasqa deıingi ǵumyryn (12 jyl oqý arqyly) mektep qabyrǵasynda oqýshy bolyp ótkizgen jasóspirim nendeı ushpaqqa jetedi? Al endi 6 jasar balanyń oqýdy oıdaǵydaı oqyp ketýge daıyn ekenin kim zerttep, kóz jetkizipti? Kezinde ózim de mektepte jumys istedim. Sol kezde 6 jas turmaq, odan áldeqaıda eresek balalardyń ózderiniń oqý baǵdarlamalaryn ıgere almaı júrgenderin talaı kórdim. Buǵanasy áli bekimegen balany mektep partasyna aparyp otyrǵyzýǵa bizderdi kim qystalap jatyr, taǵy da sol baıaǵy Batys pa?..
Batystyń jańa tehnologııasyn, jetilgen tehnıkasyn alýymyz oryndy. Mundaı úrdis bizde ǵana emes, dúnıejúzinde bar. Biraq bilim berý men tárbıe máselesinde olar úlgi bola ala ma? Olaı deýimizge sebep, bir kezdegi keńestik bilim berý júıesiniń álemde eń ozyqtardyń biri bolǵanyn eshkim de teriske shyǵara almaıdy. Demek, oǵan sonshama úrke qaraýǵa esh negiz joq. Ekinshiden, keıbir málimetterge qaraǵanda, 12 jyldyq bilim berýge kóshý mıllıardtaǵan qarjyny qajet etetin kórinedi. Olaı bolsa, ol shyǵyn ózin ózi aqtaı ala ma?
Osy aıtylǵandardan shyǵatyn qorytyndy bireý. Ol – qandaı qadamǵa da barmas buryn aldyn ala «jeti ret ólshep, bir ret kesýdiń qajettigi». Áıtpegen kúnde artynan opyq jep, keıin taǵy da qaıtadan ózgerister engizip jatpasymyzǵa kim kepil? Cóz sońynda osy eki máselege qatysty depýtattar M.Qazybekova men M.Baqtııarulynyń BAQ-tar arqyly aıtylyp jatqan usynys-pikirleriniń óte oryndy ekenin aıryqsha atap kórsetý qajet. Sondyqtan bolar, olardyń oılary kópshiliktiń kóńilindegisin de dóp basyp otyr. Solaı emes pe, qadirmendi oqyrman?
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan».
