Súıgen júrek saǵynyshy

(Aqyn Tóregeldi Tuıaqbaevtyń «Súımegender saǵynbaıdy» atty jyr kitaby týraly oı-tolǵam) «Súımegender saǵynbaıdy». Bir qaraǵanda aksıoma syndy sezilgenmen baıyptap, tereń úńile bastasań, sóz joq, sezim tereńine, oı tunyǵyna shym-shym batyp bara jatasyń. Shynynda da, saǵynyshsyz ómir súrý múmkin emes, saǵy­nyshsyz ómir súrý – sezimsizdikpen teń. Syrtqa sa­parǵa shyqsań, ertesine úı-ishińdi, bala-shaǵańdy, nemereleriń bolsa, tipti, tezirek oralýǵa asyǵasyń. Qus qurly joqsyń ba? Qustyń ózi uıasyndaǵy balapanǵa alań bolyp, aınalsoqtap júrip almaı ma? Ań da solaı. Al, adam­nyń saǵynyshy, onyń ishinde, Aqynnyń saǵynyshy, shynynda ǵajap qoı, ǵajap! Alpystyń asqar bıigine kóterilip otyrǵan Tóregeldi aqynnyń aıtary tipti bólek. Baıaǵy Tólegen Aıbergenov aıtyp, sanamyzǵa sińirgen saǵynyshtan ózgesheleý, ózindik qoltańba, ózindik oı, pikir, paıymy bar Tuıaqbaevqa tán támsil. Aldymen ol  óz óleńin qalyń dodaǵa balýan etip qosady. Demek, ol óleńin baptaǵan, aıalaǵan, shyńdaǵan, sodan keıin baryp, úlken báıgege qosyp otyr: Qumar – aqpan kúneske, Halýaǵa men qumarmyn. О́mir atty kúreske Balýan – óleń shyǵardym. Júrek syny dir etse, Shyǵady kep, alýan ún. Senip turmyn kúreste Jyǵady dep balýanym. Osylaısha, óz óleńin alaman báı­gege, dúbirli dodaǵa salyp, jeńisin ti­lep júretin Tóregeldi aqynnyń jyr jo­lyndaǵy júrek lúpiline, taǵatsyz talpynysyna beıqam qaraýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, onyń balýan bitimdi óle­ńiniń bolmysy bólek, tula boıyndaǵy bulshyq etteri bilemdeı, oınaqshyp tur. «Tóregeldiniń aqyndyq erek­sheligi nede?» – degen suraq týyndaýy ábden múmkin. Men endi ol týraly, onyń óleńderi týraly áńgime qozǵaǵannan keıin, talantty aqynnyń tamyryn tap basyp, baǵasyn aıta bilýim kerek qoı. Osy turǵydan alǵanda, Tóregeldi óleńderin úsh topqa bólýge bolady eken. Birinshiden, bozbala shaq, balaýsa kúnderdegi balǵyn jyrlar. Ekinshisi – jastyq shaq, taýdan aqqan bulaqtaı, jelkildegen quraqtaı, hosh ıisti shalǵyn jyrlar. Úshinshisi – kemel shaq, qıyp túser qashaýdaı, quryq tımegen asaýdaı, aq almastaı alǵyr jyrlar. Osynaý ómirine órnek bolǵan jyrlar toǵysynda, sóz basynda aıtqan erek­sheligine toqtar bolsaq, aqyn –sýret­ker ekendigine kóz jetkizdim. Se­bebi, Tóregeldi ýaqyttyń, belgili bir merzim-mezgildiń ýysynda qalyp qoı­maı, onyń qushaǵynan tez sytylyp shyǵyp, qysqa da nusqa óleń joldarynan oı juptap ketedi. Osyǵan qarap men Tóregel­diniń óleń­­degi ereksheligi – onyń tabıǵat jyr­­shysy bola bilýinde dep baǵalar edim. Máselen, ol kóktem týraly óleńinde: Ýaqytty toqtata almaı zyrlap ótken, Kóktemdi qarsy alýǵa qyrǵa ketkem. Úshburysh hat sııaqty tyrna kóktem, – dep ózinshe tyń teńeý tapsa, kúz týraly óleńinde: Tomsaryp turǵan salqyn baq, Egildi-aı kelip, egildi! Japyraq bitken jalpyldap, Kóz josa bolyp tógildi. Kúzgi japyraqty mólt etken kóz jasyna teńeýdi de, aqyndyq tapqyrlyq, sýretkerlik dep túsinem. Tóregeldiniń tabıǵat bolýy qur jalań sýret emes, onda ómir qozǵalysy bar. Demek, aqyn óziniń aıtar oıynyń kiltin taýyp, qulpyn ashty degen sóz. Tóregeldi Tuıaqbaev bul jyr kitabynan tabıǵat taqyrybyna qatysty talaı tyń teńeýler, kórkem kórinisterge kýá bolarymyz haq. Tóregeldi Tuıaqbaevtyń biz sóz etip otyrǵan «Súımegender saǵynbaıdy» degen bul kitaby negizinen tórt taraýdan turady eken. Taratyp aıtsaq, alǵashqy taraýy – «Kúbir-kúbir óleń jaza bastasam» dep atalady. Oǵan «óleń – óner taraýy» dep aıdar taǵyp, sol taqyrypqa laıyq óleńderin úkilep usynǵan. Alǵashqy taraýdan oqyrman qaýym «Jaǵalaýda júrgende jazylǵan jyr», «Qol dıirmen», «Qoǵa, shilik jáne basqalar týraly», «Shybyn óltirýshi shal», «Qyzyl shóp» dep atalatyn óleńderi tek taqyryp daralyǵynan ǵana emes, ishki ıirimderinen-aq izgi oılar ushqyny eles berip, oqýshy sezimin tolqytady. Ekinshi taraý, «Ǵumyr túbin te­reń qaza bastasam» dep alǵashqy bólimniń zańdy jalǵasyndaı áser etedi. Mundaǵy ómir-ǵumyr tolǵaýlary taraýdyń taqyrybyna júıelenip, oqýshyny belgili bir oı-sezimge jetelep otyrady. Áıtpese, mundaǵy «Quraqtyń ózendi joqtaýy», «Beıtarap jerler», «Salqyn tıgen», «Qulaǵan qudyq týraly», «Toqal tam», «Qara sháýgim», dep atalatyn óleńderi men toptamalary oqyrmandaryn beı-jaı qaldyrmaıdy, kóńil qushtarlyǵyn oıatady. «Muńǵa batsam, saǵynǵanym ol seni» bul kitaptaǵy úshinshi taraý. Bul toptama tutas kitaptyń atyna saı alǵan taqyryptyń altyn arqaýyna aınalǵan. Mundaǵy «Abaısyzda torǵa túsken balyqtaı», «Sazdaýyt saıdyń salasy», «Tabaldyryq», «Bazardaǵy kezdesý», «Burym» óleńderi Tóregeldiniń buryn jazǵan óleńderinen góri ózgeshe órnek tartqan, óreli oılarǵa kezek bergen jańa tynysyna kýá bolamyz. Al, sońǵy tórtinshi taraý, dastan­darǵa oryn bergen. Bul kitaptyń ataýyn aq­taıtyn «Súımegender saǵyn­baıdy eshqashan» degen dáýir-dastanymen, sondaı-aq, «Orman ańyzy» dramalyq ertegisimen, sondaı-aq, «Jan daýasy», «Bomj» poemalarymen óz núktesin tabady. Mundaǵy ár poema jeke-jeke taldaýdy qajet etedi. Ony kitap týraly oı aıtyp, pikir paıymdaıtyn ádebı syn-taldaýlar nazaryna qaldyryp, men tek osy kitapqa kirgen óleńder men top­tamalardyń ón boıyn kókteı etip, tek jekelegen jyrlaryna pikir paıymdadym. Sondaǵy uqqanym, Tóregeldi aqyn­nyń óz joly, óz maqsaty, óleńdegi órnegi, jyr jolynda anyq izi bar ekenine kóz jetkizdim. Áıtpese, Syrt­qy ister, Mádenıet, Aqparat mınıs­trlikterinde, tipti, qazirgi kez­diń ózin­de de, Premer-Mınıstr Keńse­siniń jaýapty qyzmetkeri bola júrip, óleńdegi óziniń órnegimen ornyn tap­qan Tóregeldi Tuıaqbaevtyń jyr jo­lyndaǵy jemisteri men jeńisterine razylyq bildirýdi paryz tuttyq. Osy bıigine deıin birneshe jyr jınaqtaryn shyǵaryp oqyrman yqylasyna bólengen Tóregeldi Tuıaqbaevtyń budan bylaı da tulpar tuıaǵy talmasyn, qyran qanaty sam­ǵasyn degen izgi tilek aıtqymyz keledi. Serik TURǴYNBEKULY. ASTANA.