Halyqqa tıimdi salyq júıesi kerek

Birinshiden, bırjalar arasynda retteýshi jáne salyqtyq arbıtraj bolmaýy kerek, óıt­keni bul keıbireýler úshin basqalarǵa qaraǵanda básekege qabiletti emes artyqshylyq týdyrady. Ekinshiden, Memleket basshysy bırjalardy biriktirý nusqalaryn pysyqtaýdy tap­syrdy, biraq retteýde kelisim bolsa, qandaı jaǵ­daıda birigýge bolatyny týraly jospar áli naq­ty­lanǵan joq. Úshinshiden, qor naryǵynda ınves­torlardyń negizgi tabysy dıvıdendterge emes, kompanııalar qunynyń ósýine negizdeledi. Son­dyqtan qun ósimine salyq salynbaýy ma­ńyzdy. Demek bul tustar naryq zańyna qaı­shy keledi. Al 5 paıyzdyq mólsherleme óte oryn­dy.

Bólshek saýda salyǵy boıynsha aınalymdy 500 mln teńgege deıin qysqartý jáne B2B segmenti úshin ulǵaıtylǵan bólshek salyqty engizý týraly bastamany da qoldaýǵa bolady. Bul júıe bıznestiń bólshektenýi jáne iri bıznestiń salyq tóleýden jaltarýyna jol bermeıdi. Jalpy, men B2B segmentindegi ShOB úshin jeńildikterdi alyp tastaýdy jáne olardy tek bólshek saýdaǵa qaldyrýdy qup kóremin. О́ıtkeni uzaqmerzimdi perspektıvada bıznestiń bólshektenýi bıýdjet kirisine ǵana áser etip qoımaıdy, sonymen qatar orta kompanııalardyń iri segmentke ótýine kedergi jasaıdy. Sol sebepti durys ózgerister bolyp, el bıýdjetiniń tapshylyǵy máselesin sheship, qalypty salyq júıesin qurý úshin kez kelgen durys bastamalardy qoldaý qajet.

Qazirgi salyq reformasy salyqtyq ákimshi­lendirýdi jetildirý arqyly túsimderdi arttyrýǵa baǵyttalǵan. Negizgi ózgerister kóleńkeli ekonomıkanyń kólemin azaıtýǵa jáne salyq salý bazasyn keńeıtýge arnalǵan. Salyqtyq ákimshilendirý jáne ol táýeldi bolatyn faktorlar – qazir baspasózde eń kóp talqylanatyn taqyryp. Bizde qazirgi reaktıvti, ıaǵnı salyqtyq tekserýler men aıyppuldar arqyly ákimshilik baǵytqa basymdyq beredi. Salyq organdarynyń sýbektıvti sheshimder qabyldaýǵa múmkindik beretin aıtarlyqtaı tetikteri bar. Calyqtyq ákimshilendirý tek tekserýlerdi ǵana emes, sonymen qatar basqa da mańyzdy aspektilerdi qamtıdy. Salyq neǵurlym qarapaıym jáne túsinikti bolsa, soǵurlym onyń mindettemelerin oryndaýdan jaltarý qıynyraq jáne ony basqarý nemese jınaý ońaıyraq bolady. О́ıtkeni olardyń árqaısysy kúrdeli esepteýler men qujattyq dáleldemelerdi talap etedi.

Salyq negizderin oqytýdy mektepten bas­taý, sondaı-aq salyq mindettemelerin oryndaý qa­jettigin túsinýge baǵyttalǵan túrli bilim berý is-sharasyn ótkizý mańyzdy. Proaktıvti bi­lim berý bolashaqta salyqtan jaltarýǵa ty­rysatyn adamdardyń sanyn aıtarlyqtaı azaıtady.

Bizde belgili bir salalarǵa, kompanııalarǵa jáne aýmaqtarǵa arnalǵan kóptegen salyq jeńildigi bar. Mundaı jeńildikter salyqty ońtaılandyrý tetikterin qurýǵa yntalandyrady. Bizde mundaı arbıtraj kóp, al jańa salyq kodeksinde odan da kóp. Jańa kodekste usynylyp otyrǵan jańalyqtardy negizge ala otyryp, birneshe mysal keltiremin: Mysa­ly, fıtnes-klýbtar jelisi bir zańdy tul­ǵa­da tirkelgen jáne olar jalpy salyq reji­mine jatady jáne barlyq salyqty tóleı­di. Jaqyn jerde fıtnes-klýb jelisi ashy­lyp jatyr, olardyń árqaısysy jeke zań­dy tulǵada tirkelgen jáne ár klýbqa bar­lyq jeńildigi bar arnaıy salyq rejimi qol­danylady. Nátıjesinde, bul birinshi kom­pa­nııanyń da bólinýin yntalandyrady, áıtpese básekelestikten jeńilip, bankrotqa ushyraıdy, óıtkeni salyq aýyrtpalyǵy ár alýan.

Salyq úderisterin avtomattandyrýǵa keler bolsaq, bul baǵytta júıe qurý mańyzdy jáne bizdiń elimiz bul máselede alǵa jyljydy. Mysaly, ESF júıesi – álemdegi eń ozyq úlgilerdiń biri. Muny avanstyq júıege kóshken kezde eksporttyq kompanııalarǵa yntalandyrý retinde paıdalanýymyzǵa bolady. Avtomattandyrý úlken derekterdi taldaýdy jaqsartý úshin de oń yqpalyn tıgizedi. Salyqtyq derekter tek salyq jınaý úshin derek kózi ǵana emes, sonymen qatar nesıe qabilettiligin baǵalaý, ekonomıkalyq bel­sendilikti taldaý, qarjylyq eseptilik úshin óte qundy resýrs retinde tanylǵan.

Jańa Salyq kodeksi aıasynda salyq jınaý tek salyqtyq baqylaý men avtomattandyrý sharalaryn kúsheıtý arqyly ǵana emes, sonymen qatar salyqtyq túsindirý ınstıtýtyn engizý arqyly da qamtamasyz etilýge tıis. Salanyń damýy salyq jeńildikteriniń esebinen emes, teń básekelestik ortanyń arqasynda júzege asady. Básekelestik neǵurlym kóp bolsa, soǵurlym kompanııalar básekege qabiletti bolady, ónimdilikti arttyrýǵa yntalana túsedi.

Ǵalym Qusaıynov,
sarapshy