Tapshylyqty sheshýge múmkindik beretin kiris kózderi ártaraptandyrylmaǵan, tipti muny sheshýge jańa Salyq kodeksiniń áleýeti jetpeıdi. Sebebi bizde másele sheshim qabyldaýǵa baılanysty. Talqylaý, synı taldaý joq. О́z basshysyna bulaı isteýge bolmaıdy dep aıta alatyn mamandar da az. Munyń keri áseri qoǵamdyq sanada da, ekonomıkada da damýǵa tejeý boldy. Bizge ulttyq ınvestorlar ınstıtýtyn qurýǵa jetkilikti ýaqytty tıimdi paıdalana almadyq. Bıznes memlekettiń sýbsıdııasyna táýeldi, sýbsıdııasyz eki qadam alǵa jyljı almaıdy. Ekonomıka sýbsıdııadan qutylǵan kezde ǵana bıznestiń de, naryqtyń da tynysy ashylady. Sýbsıdııaǵa táýeldilik pen orta tabys tuzaǵyna degen táýeldiliktiń arajigi birigip ketti.
Men bıznesti sýbsıdııalaýǵa qarsy ekenimdi osyǵan deıin talaı ret aıtqanmyn. Úkimet keı jerlerde burmalaý baryn, al keı jerlerde salanyń damymaǵanyn kórip otyr. Eger naqty ósimge qoljetkizgimiz kelse, jeńildetilgen baǵdarlamalardan bas tartýdy kezeń-kezeńimen júzege asyrýymyz qajet. Sol kezde ǵana sýbsıdııalaý eldiń ishki jalpy ónimin ósirýge jol ashady. Sýbsıdııalardy bólýdiń ashyq tetigi úshin bul úderisti túsinikti jáne ashyq etetin qaǵıdattar bolýy kerek: Jekelegen salalardy bir-birinen alalaýǵa, bólýge bolmaıdy. Eger shartty túrde alyp qarasaq, sýbsıdııa 7% bolsa, onda kompanııa úshin mólsherleme banktiń táýekeli men marjasyna baılanysty ózgeredi. Keıbir bankter 14%, keıbireýleri 12%, 16%-dy usynady. Sodan keıin túpkilikti mólsherleme 5-ten 9%-ǵa deıin ózgeredi. Bul qısyndyraq, óıtkeni kompanııalardyń táýekel profıli ártúrli. Sýbsıdııalardy qabyldaýdyń negizgi krıterııi qosymsha qun bolýy kerektigi jıi aıtylady. Bul qıyn emes.
Halyqaralyq tájirıbede sýbsıdııa alýǵa quqyǵy bar lokalızasııalanǵan taýar óndirýshilerdi tizilimge engizýdiń naqty sıfrlyq tetigi bar. Mundaı tetikti Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttiginiń sheńberinde daıyndaýǵa bolady. Eger shyryn óndirýshi qytaı konsentratyn, reseılik qantty jáne túrik oramdaryn paıdalansa, shyryn óndirisiniń mańyzdylyǵyna qaramastan, onyń lokalızasııasy el úshin tómen bolady, sondyqtan mundaı ónimge sýbsıdııa berýdiń maǵynasy joq. Osyǵan baılanysty, sýbsıdııa alýshynyń esepterdi tekserýge kirisýi, dırektorlar keńesin qurýy jáne belgili bir kezeńde, mysaly, ESG qaǵıdattaryn qoldana bastaýy mańyzdy. Bul bolashaqta durys korporatıvtik basqarýǵa ıe turaqty kásiporynǵa ıe bolýǵa múmkindik beredi. Eger kiris ósse nemese shyǵyn tómendese, onda kásipker tabys salyǵy men qosymsha qun salyǵy tólemderin kóbeıtedi. Eger jumys orny ósse, onda jalaqyǵa salynatyn salyq ósedi. Munyń bárin quzyrly oryndar arqyly tekserý óte ońaı.
Jyl saıyn sýbsıdııalardy 1%-ǵa azaıtyp, 5-7 jyldan keıin sýbsıdııalardan tolyq bas tartý kerek. Qazirgi model ekonomıkany jylyna 6% ósirýge múmkindik bermeıdi. Eger sýbsıdııalyq saıasatty qaıta qurmasaq, kompanııalar sýbsıdııa kútip, jańa jobalardy bastamaıdy, al sýbsıdııa alǵan kompanııalar naryqty monopolııalap, tutastaı alǵanda salalardyń damýyna kedergi keltiredi. Básekelestik jáne bárine ortaq zań ǵana ósimge múmkindik beredi. Al bizde kerisinshe bolyp keldi. ShOB segmentinde bireýler memlekettiń demeý qarjysyn kóbirek, endi biri azyraq alady. Bıznes sýbektilerine beriletin kómektiń qandaı shartpen beriletini – jeke taqyryp. Shyn máninde, bul qarjy bıznesti qarjylandyrýǵa emes, ınfraqurylymdy damytýǵa baǵyttalsa, áńgime basqasha bolar edi. Barlyǵy qandaı reformalar qajet ekenin shamamen túsinedi, biraq ókinishke qaraı, bul reformalardy iske qosýdyń tetigi áli joq.
Infraqurylymǵa ınvestısııany ulǵaıtyp, barlyq ekonomıkalyq agentterge teń múmkindik jasasaq sýbsıdııaǵa degen qajettiliktiń salmaǵy jeńildeıdi. Ekonomıkany saýyqtyrýmen aınalyspasaq, damýǵa kedergi keltiretin túıtkilderdiń túıini shıelenise bermek.
