Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Kerisinshe, bıýdjet shyǵysy jospardyń 95 paıyzyn oryndap qoıǵan. Muny formýlaǵa salsaq, kiris – 5,6 trln teńge, shyǵys – 10,7 trln teńge. Ulttyq qor transferti de 87 paıyzǵa oryndalypty. Endi jartyjyldyqqa qalǵany – 13 paıyz.
Túsinikti tilmen aıtqanda, 2024 jyly alýǵa bolatyn 4 trln teńge lımıttiń 3 trln teńgesin jumsap qoıdyq.
Bul tyǵyryqtan Ulttyq qor arqyly shyqpaq bolǵan áreketimiz nátıje bermegenge uqsaıdy. Aldaǵy 6 aıda úp etken jeldiń ózi Ulttyq qorǵa qol sozdyratyn áreketimizge shekteý qoıaıyn dep tur.
Bıýdjettiń aldaǵy jartyjyldyqtaǵy kiris-shyǵysy qaralyp, saralanyp jatyr. Keıingi bes jyldaǵy tapshylyǵy 11 trln teńgeden asyp ketkeni osyǵan deıin aıtyldy. Bıýdjetti tıimdi basqarý jáne onyń ólshemderin neǵurlym durys boljaý, ınflıasııaǵa tózimdiligin zerdeleý – Úkimettiń aldynda turǵan basty mindet. Sebebi alǵashqy jartyjyldyqta bastalǵan tapshylyq jyl aıaǵyna deıin jalǵasýy múmkin.
«AERC» Ekonomıkany qoldanbaly zertteýler ortalyǵy 2024 jyly memlekettik bıýdjet tapshylyǵy 6,69 trln teńge bolatynyn aıtyp otyr.
«2024 jylǵa arnalǵan memlekettik bıýdjet shyǵyndary 29,7 trln teńgege teń bolady dep boljanady. Shyǵyndar boıynsha boljam sáýirdegi sholýdan saqtalyp otyr» delingen esepte.
Memleket basshysy Atyraýda ótken Ulttyq quryltaıda da bıýdjet qarajatyn tıimdi paıdalaný máselesin taratyp aıtyp, qarjy eń qajet jobalarǵa, eń mańyzdy máselelerdi sheshýge jumsalýy qajettigin taǵy da eskertti.
Ekonomıkalyq sıpattaǵy sheshimin tappaǵan taǵy bir másele – bıýdjetti bólý tártibi, kiris pen shyǵys arasyndaǵy úlken teńgerimsizdik. Sarapshy Maǵbat Spanovtyń aıtýynsha, bizdegi tapshylyqqa ınflıasııa da sebep bolyp otyr.
«Shyǵystardyń ulǵaıýy memlekettik organdardyń barlyq bıýdjettik baptaryna tán: ótken jyldary joǵary ınflıasııany bastan ótkergendikten, shyǵynnyń barlyǵy ındeksteldi. Sonyń saldarynan bul shyǵyndardyń lımıti ósip jatyr. Alaıda ákimshiler bul qarajattyń qanshalyqty tıimdi paıdalanylyp, qandaı maqsatqa baǵyttalǵanyn taldamaıdy. Jańa bıýdjet jobasyn taldaýǵa kóp ýaqyt bolmady, degenmen jınaqtalǵan derekter boljamǵa múmkindik beredi. Bıýdjet kirisinde problema bar. Úkimet ony Ulttyq qor arqyly toltyrýdan ózge sheshim usynyp otyrǵan joq. Odan bólek, Ulttyq bank pen Úkimettiń makroekonomıkalyq boljamynda biraz aıyrmashylyq bar. Qarjy mınıstrligi kóp jyl buryn umyt bolǵan máselemen – qarjy tapshylyǵy máselesimen betpe-bet kelip otyr. Memleket bıýdjettik mindettemelerdi 572 mlrd teńgege oryndaı almady, al Densaýlyq saqtaý mınıstrligi aqshanyń negizgi bóligin (405 mlrd teńge) ala almady. Áleýmettik-ekonomıkalyq úderisterdi qolmen retteýdi, naryqtyń damýyn tejeıtin ákimshilik jáne bıýrokratııalyq kedergilerdi joıý kerek», deıdi sarapshy.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, Úkimet endigi basy artyq shyǵyndardan arylyp, bızneske erkindik berýi kerek. Memlekettik qoldaý sharalarynyń tıimdiligin baǵalaý týraly da pikir kóp. Oǵan tek sýbsıdııa emes, jeńildikpen nesıeleý, sondaı-aq kepildikter de kiredi. Alaıda mundaı baǵalaýdy áli eshkim júrgizgen joq. Memlekettik qoldaý alatyn kompanııalardan bul qoldaýdyń tıimdiligin, onyń ishinde kiris jáne jumyspen qamtýdyń ósýin kórsetýdi talap etý usynyldy. Biraq nátıjesiniń qandaı ekeni ázirge belgisiz. Biletinimiz – ekonomıkalyq damýǵa munaı dem berip otyr. О́zge kiris kózi keler jyldan bastap jumys isteı bastaıdy. Qazirgi bıýdjet tapshylyǵy – ony josparlaǵandardyń qateligi. Memlekettiń ekonomıkany tym qatty óbektep ketýi onyń naryq jolymen ósýine kedergi keltirmek.
«Bıznes jan-jaqqa qanat jaıýǵa, úlkeıýge qorqady. Memlekettiń demeý qarjysymen jumystaryn jalǵastyrý olarǵa tıimdi. Biz, kerisinshe turaqsyz kásiporyndardy yntalandyramyz. Al olar memlekettik qoldaýdan ajyraǵan kezde naryqtyq ekonomıkaǵa beıimdele almaı qalady. Kásiporyn sanyn arttyrýǵa baǵyttalǵan damý baǵdarlamalaryn qaıta qaraý qajet. Az shyǵynmen jáne taza tabyspen jumys istep kele jatqan kásiporyndardyń kirisin arttyrýǵa, sol arqyly salyq tóleýge jaǵdaı jasaý kerek», deıdi.
Aıtýynsha, kóleńkege ketip qalǵan bıznes – Úkimet úshin úlken syn. Salyq jeńildikteri de jaqsy nátıje berdi dep aıta almaımyz. Mundaı kúızelistermen ekonomıkalyq problemalardy elemeı qoıýǵa bolmaıdy.
«Ulttyq qordan shyǵystardy ulǵaıtý kontrsıkldik fıskaldyq saıasatqa qaıshy. Bul baǵyt munaı kirisine táýeldilik máselesin qıyndatady. Ulttyq qordyń transferti ekonomıkalyq ósimge jumys istep otyrǵan joq. Bul qarjy áleýmettik tólemder men tutynýǵa jumsalady. Memleket basshysy nátıje bermegen burynǵy baǵdarlamalardyń oryndalýyn toqtatý kerektigin osyǵan deıin eskertti», deıdi Maǵbat Spanov.
Qarjyger Rasýl Rysmambetovtiń aıtýynsha, Memleket basshysy 2021 jyly bıýdjet qarajatyn paıdalaný tıimdiligi týraly aıtqan bolatyn. Bıyl elimiz úshin synaq jyly bolmaq, óıtkeni ekonomıkada úlken teńgerimsizdik saqtalyp otyr. Ekonomıkalyq ósimdi 6%-ǵa jetkizý qıyn bolady. 4%-dyq mejeni baǵyndyrsaq ta jaman emes.
«Aımaqtardaǵy ákimder ekonomıkany damytyp, bızneske jaǵdaı jasap, jumys oryndaryn kóbeıtip, salyq jınaýdyń ornyna Astanadan qarjy suraı salǵandy qolaı kóredi. Sebebi Úkimet 2023 jyly júzdegen mıllıard teńgeni quraıtyn QQS qaıtarýdy toqtatty jáne keıbir kompanııalardan 2024 jylǵa qaldyryp otyrǵan tabys salyǵyn «aldyn ala» jınap aldy. 2024 jyldyń birinshi toqsanynda salyq jınaýdyń tómendep ketkenine osy faktor da áser etti. Basqasha aıtqanda, Úkimettiń ótken jylǵy salyq salasyndaǵy «noý-hoýlary» osy jyldyń bıýdjet kirisiniń tapshylyǵyna ákeldi. Bıyl jyl aıaǵyna deıin aldyn ala alyp qoıǵan qarjynyń ornyn qalaı toltyramyz degen másele Úkimetti mazalap otyr», deıdi sarapshy.
Bıýdjet kirisiniń tapshylyǵy Úkimetke jyl sońyna deıin kiris jaǵdaıyn túzetýdi mindetteıdi. Jalpy, qazynamyzdy Ulttyq qorǵa qol sozbaı qalaı toltyramyz degen másele aldaǵy eki-úsh jylda trendten túspeıtinin sezip otyrmyz. Ulttyq kompanııalardyń, ásirese «Samuryq-Qazyna» qoryndaǵy tenderlerdi biryńǵaı memlekettik satyp alý júıesine kóshirip, memlekettik satyp alý zańynyń qoldanylý aıasyna aýystyrý qajettigin sarapshylar jıi aıtady. Rasýl Rysmambetovtiń sózinshe, Úkimettiń bul baǵytaǵy sheshimderinde oń ózgerister bar. Úkimet bankterge salynatyn korporatıvti tabys salyǵyn 25 paıyzǵa deıin kóterýdi qup kórip otyr. 2025 jyldyń 1 qańtarynan bastap óndirilgen ýrandy óndirý salyǵy 6 paıyzdan 9 paıyzǵa deıin ósedi. Al 2026 jyldyń 1 qańtarynan bastap ýranǵa saralanǵan mólsherlemeler jyldyq óndiris kólemine jáne ýrannyń ortasha alynǵan baǵasyna baılanysty engiziledi. Demek bıýdjettiń kiris bóligin ártaraptandyryp, shyǵysyn azaıtatyn jobalar endi qolǵa alyna bastady deýge bolady.
ALMATY
