– Erlan Nuralyuly, ótken aptada «Turanǵa jolbarys oraldy» dep súıinshiledik. Osy istiń mán-jaıy týraly keńirek tarqatsańyz. Nelikten Nıderland elinen ákelindi? Endi bulardy óńirge beıimdeý qalaı júrgiziledi?
– Elimizde birneshe jyldan beri jolbarystardy jersindirý baǵdarlamasy júzege asyp jatqanyn bilesiz. Dúnıejúzilik jabaıy tabıǵat qorymen (WWF) tyǵyz yntymaqtastyqtyń arqasynda eki Amýr jolbarysy «Ile-Balqash» memlekettik tabıǵı rezervatyna Nıderlandtaǵy «Svıatogo lva» jabaıy janýarlardy saqtaý ortalyǵynan (Stichting Leeuw) jetkizildi. Bul oqıǵa – ekojúıeni qalpyna keltirý jáne joǵalǵan bıoalýandyqty qaıta túletý baǵytyndaǵy mańyzdy qadam. Baǵdarlamany Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar álemi komıteti Dúnıejúzilik jabaıy tabıǵat qory (WWF) jáne Birikken Ulttar Uıymynyń Damý baǵdarlamasy (BUU DB) qoldaýymen júzege asyryp jatyr. Bizge jetkizilgen Bogdana men Kýma atty Amýr jolbarystary «Ile-Balqash» rezervatyndaǵy WWF-tyń arnaıy qurylǵan qorshaýly ortalyǵynda baǵylyp, keıin olardyń shónjigin tabıǵatqa jiberý josparlanǵan. Bul qadam jolbarysty tarıhı mekeninde ósirip, kóbeıtýge múmkindik beredi.
Bıyl jazda elimiz ben Nıderland arasynda osyǵan qatysty kelisim jasaldy. Ýaǵdalastyq boıynsha atalǵan el bizge 2 jolbarysty tegin berip, jetkizýge kelisken. Olardyń tuqymy keıin tabıǵatqa erkin jiberilýge tıis. Dál osy mámileniń alǵashqy kezeńi sátti júzege asyp otyr.
– Synaq alańy retinde Ile-Balqash óńirin tańdaýdyń sebebi nede? Bul mańda jolbarys mekendeýine qolaıly jaǵdaı qalyptastyrý úshin qandaı is-sharalar atqaryldy?
– Jolbarysty qaıta kóbeıtý jobasy jeńil-jelpi is emes. Bul – birneshe kezeńde uzaq jyl boıy júzege asatyn baǵdarlama. Sondyqtan barlyq másele jan-jaqty saralanyp, zerttelip qolǵa alynýǵa tıis. Bul óńir kezdeısoq tańdalǵan joq. 2011 jyly Qazaqstan, Reseı, Shveısarııa elderiniń birlesken ekspedısııasy jumysynyń nátıjesinde Ortalyq Azııada Turan jolbarysyn qalpyna keltirýge eń qolaıly oryn retinde Balqash kóliniń ońtústik jaǵalaýy, Ile ózeni saǵasynyń mańy men onyń shyǵys jaǵy tańdaldy. О́ıtkeni bul óńir – buryn jolbarys mekendegen, onyń ósip-ónýine qolaıly aımaq. Ileniń tóńiregindegi ormandy alqaptardy, ózenniń Balqashqa quıatyn tusyn Turan jolbarysy mekendegen. Sońǵy jolbarys bul mańda 1948 jyly baıqalǵan.
Ortalyq Azııa elderi arasynda jalǵyz saqtalǵan sýly-batpaqty alqap Ile ózeniniń atyraby bolǵandyqtan, elimiz ben halyqaralyq ǵalymdardyń tynymsyz eńbeginiń arqasynda biregeı baǵdarlama ázirlendi. 415 myń gektardy alyp jatqan aýmaqta 2018 jyly Ile-Balqash rezervaty quryldy. Rezervat aýmaǵynda jolbarysty jersindirý maqsatynda kóptegen is-shara atqarylyp jatyr. Atap ótsek, jolbarystyń azyqtyq bazasy retinde tuıaqty janýarlardy (toǵaı buǵysy, qulan) jersindirý jáne jergilikti mekendeıtin ańdardyń sanyn kóbeıtý jumystary júrgizildi.
– Syrt elden jetkizilgen ańdy jersindirý kezinde onyń azyǵynyń saıly bolýy mańyzdy. Osy másele qalaı rettelmek? Jolbarystar qoregin aýlap jeı me, joq qoldan jem jeıtin, úıretilgen ań ba?
– Jolbarystardy ázirshe rezervattaǵy shaǵyn qorshaýǵa ornalastyrdyq. Sol jerde jańa tabıǵı ortaǵa beıimdelgenshe ustaımyz. Keıinirek, birneshe aptadan soń keńirek qorshaýǵa jiberemiz. Bul – qamaýda ustalǵan ań. Sondyqtan bekitilgen rasıonmen, úı janýarlarynyń etimen qorektendiriledi.
– Derekterde Turan jolbarysynyń adamǵa shabýyldaǵany, joıylýyna sebeptiń biri de osy ekeni aıtylady. Osy oraıda turǵyndar qaýipsizdigi máselesi qalaı qadaǵalanady?
– Árıne, jolbarystyń jyrtqysh ań ekeni belgili. Sol sebepti ańshylar qaraýylyna jıi ilingeni de ras. Degenmen joıylýdyń negizgi sebebi – maqta alqaptaryn keńeıtemiz degen jeleýmen qunarly jerlerdiń jyrtylýy. Adamzattyń bul áreketi jolbarys azyq etken jabaıy ań túrleriniń bul jerlerden joǵalyp ketýine ákeldi.
Al qaýipsizdik máselesine kelsek, bastapqyda jolbarystar qorshaý ishinde oqshaý ustalady. Al keıinirek tabıǵı ortaǵa jiberer kezde spýtnıktik qarǵybaýlar ornatylady. Arnaıy qurylǵan memlekettik ınspektorlar toby olardy baqylaýda ustap otyrady. Rezervat aýmaǵy bastapqy deńgeı, ortasha deńgeı, qaýipti deńgeı deıtin 3 aýmaqqa bólinedi. Osynyń negizinde GPS qarǵybaýy arqyly jolbarystyń júrip-turýy arnaıy monıtor arqyly baqylaýda ustalady.
– Bul baǵdarlama jergilikti ekojúıeniń qalpyna kelýine, rezervatqa jaqyn eldi mekenderdiń ekonomıkalyq damýyna yqpal etedi delinedi. Osyǵan keńirek toqtalsańyz.
– Baǵdarlamanyń bir baǵytynda sol tóńirektegi aýyl jurtshylyǵyn aqparattandyrý jáne ekonomıkalyq damytý jumysy da bar. Sonyń ishinde jergilikti turǵyndarǵa qoldaý kórsetý, sondaı-aq qorshaǵan ortaǵa zııan keltirmeıtin ózge de tabys kózderin damytýǵa múmkindik usyný da qamtylǵan. Osylaısha, WWF qoldaýymen sońǵy birneshe jylda kóptegen shaǵyn grant berildi. Jergilikti qoǵamdastyqtardy damytý qory quryldy. Turmysy tómen otbasylardyń baqsha daqyldaryn ósirýine qoldaý kórsetildi. Sondaı-aq «Saıabaqtar sherýi» halyqaralyq ekologııalyq aksııasy, tabıǵatty qorǵaý merekeleri, mektepterdegi sabaqtar, kórneki úgit-nasıhat jáne t.b. sııaqty túrli ekologııalyq aǵartý is-sharalary ótkiziledi.
– Turan jolbarysy, aty aıtyp turǵandaı, Ortalyq Azııa elderiniń aýmaǵyn en jaılady. Elimiz osy óńirde birinshi bolyp osy ań túrin qalpyna keltirmek. Bul jobaǵa kórshi elderden qyzyǵýshylyq bar ma?
– Ázirshe kórshilerimiz tarapynan jobany ózderine qarasty aýmaqtarda iske asyrýǵa qatysty tájirıbe almasý nemese basqada baǵyttarda jumys júrgizý jóninde usynys bolǵan joq.
Alaıda elimizdegi jolbarysty jersindirý baǵdarlamasyna álemniń túrli eli oń baǵasyn beretinine senim arta otyryp, keleshekte Ortalyq Azııa elderi de bul iske atsalysýǵa yntalanady dep oılaımyz.
– Bul joba ekologııalyq týrızmdi damytýǵa úles qosady desedi. Buǵan qatysty qandaı josparlaryńyz bar?
– Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, bul joly ákelingen jolbarystar tek qorshaýda ustalady. О́ıtkeni olar tabıǵatta erkin ómir súrýge beıimdelmegen. Kýma men Bogdana tóldegennen keıin Qaroı kentindegi Ile-Balqash rezervatynyń kelý ortalyǵynda jańa qorshaýlarǵa kóshiriledi. Osy bastaǵan isimiz tabysty bolǵan jaǵdaıda jolbarystardyń osynda týǵan shónjikteri halyqaralyq standarttar men hattamalarǵa sáıkes arnaıy daıyndyqtan ótedi. Sodan keıin, bir jarym-eki jasqa tolǵannan keıin, tabıǵat aıasyna shyǵarýǵa daıyn bolady.
Jolbarystyń paıda bolýy aýdanda ekologııalyq týrızmniń damýyna yqpal eteri sózsiz. Bul birinshi kezekte osy óńir jurtshylyǵyna týrızmnen qosymsha tabys tabýǵa múmkindik beredi. Qazirdiń ózinde baǵdarlama aıasynda jergilikti turǵyndar arasynda ekologııalyq týrızmdi uıymdastyrýǵa qatysty kýrstar ótkizilip jatyr. Qonaqúıler ashýǵa granttar bólindi. Gıdterdi oqytý kýrstary uıymdastyrylady. Jastarǵa aǵylshyn tilin úıretýge erekshe kóńil bólinedi. О́ıtkeni baǵdarlama aıasynda álemniń túrli elinen týrıster keledi dep boljap otyrmyz.
– Mınıstrliktiń málimetinshe, aldaǵy ýaqytta Reseıden taǵy birneshe Amýr jolbarysy ákelinedi eken. Sonda qazaq jerine jersinetin bul ań túrin bolashaqta «Amýr jolbarysy» deımiz be, joq «Turan jolbarysy qaıta oraldy» dep aıtýǵa qaqymyz bar ma?
– Zertteý nátıjesinde Turan jolbarysynyń Amýr jolbarysynan sonshalyqty aıyrmashylyǵy joq ekeni dáleldendi. 70-jyldary joıylyp ketken Kaspıı jolbarysynyń genomy taldanǵanda, onyń Amýr jolbarysymen praktıkalyq turǵydan bir tuqymǵa jatatyny anyqtaldy. Bul elimizde osy ań túriniń popýlıasııasyn qalpyna keltirýge múmkindik beredi. Aldaǵy ýaqytta Reseıden taǵy 3-4 jolbarys ákelý josparlanyp otyr.
2015 jyldyń maýsymynda jarııalanǵan zertteý nátıjesinde barlyq kontınentaldy jolbarystar bir tuqymǵa, ıaǵnı «Panthera tigris tigris»-ke jatatyny anyqtaldy. Osy jolbarys túri 2021 jyly Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» engizildi.
«Amýr» jáne «Turan» ataýlaryn qazirgi ýaqytta ǵalymdar men Halyqaralyq tabıǵatty qorǵaý odaǵy (HTQO) ekologııalyq formalar nemese geografııalyq popýlıasııalar retinde qarastyrady. Jekelegen ań túri dep sanamaıdy.
Sondyqtan elimizde jersindirilgen Amýr popýlıasııasynyń jolbarystary júıeli túrde osy jerde tuqym jaıyp, ósip-óngen jaǵdaıda, aýmaqtyq belgi boıynsha olardy Turan popýlıasııasynyń jolbarystary dep ataýǵa, «Turan jolbarysy tarıhı mekenine qaıta oraldy» dep aıtýǵa bolady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Qambar AHMET,
«Egemen Qazaqstan»
