Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Konvensııa maqsaty
Eýropa keńesiniń Ulttyq azshylyqtardy qorǵaý týraly negizdemelik konvensııasy 1994 jyly 10 qarashada Strasbýrgte ótken Eýropa keńesiniń Mınıstrler komıtetiniń (EKMK) sessııasynda qabyldanǵan. 1996 jyldyń 28 aqpanynda qol qoıylyp, 1998 jyldyń maýsym aıynda ratıfıkasııalandy.
Konvensııanyń kirispesinde múshe memleketter qujattyń erejelerin «ulttyq zańnama jáne tıisti memlekettik saıasat» negizinde oryndaýǵa mindetti ekeni aıtylǵan. Negizdemelik qujat bola otyryp, konvensııa kemsitýshilikten qorǵap, teńdikti, mádenıetti, dindi, til men dástúrdi saqtaýǵa kómektesedi, sóz bostandyǵy, ekonomıkalyq, mádenı jáne áleýmettik qoǵamǵa aralasýdy qamtıdy. Sondaı-aq til men bilimge qatysty erkindik, kúshtep assımılıasııalaýǵa tyıym salýdy kózdeıdi. Alaıda sarapshylar etnostyq azshylyqtyń naqty tujyrymdalǵan quqyqtary men bostandyqtary joq degendi alǵa tartady. Sondyqtan el úkimetteriniń konvensııa aıasyndaǵy mindettemeleri shekteýli. Sonymen qatar qujat «ulttyq azshylyqtarǵa» anyqtama bermeıdi. Osy ýaqytqa deıin Eýropa keńesiniń Mınıstrler komıteti barlyq múshe memlekettiń buǵan qatysty anyqtamasyn tujyrymdaı almaı keledi. Máselen, Aýstrııa, Danııa, Estonııa, Latvııa, Germanııa, Polsha, Slovenııa, Shvesııa sekildi birneshe el konvensııaǵa qol qoıý jáne ratıfıkasııalaý kezinde osy termın týraly óz túsinikterin bildirdi. Kóbi azamattyǵy joq mıgranttar azshylyq etnosqa jatpaıtynyn aıtqan.
Máselen, Shveısarııanyń Federaldyq Syrtqy ister departamentiniń (FDFA) resmı saıtyndaǵy osy týraly málimette de «Eýropa keńesiniń Ulttyq azshylyqty qorǵaý týraly negizdemelik konvensııasy ulttyq azshylyqtyń naqty sıpatyn anyqtamaıdy» delingen.
«Memleketter óz aýmaǵynda qandaı azshylyqty qorǵaǵysy keletini – óz erkinde. Shveısarııanyń negizdemelik konvensııany ratıfıkasııalaǵandaǵy túsindirme málimdemesine sáıkes, Shveısarııanyń ulttyq azshylyǵy: eldegi eń sany az ulttar; Shveısarııa azamattary; Shveısarııamen uzaq, berik jáne turaqty baılanystary bar jáne ózderiniń biregeıligin ortaq múddege baılanystyrǵan adamdar. Ásirese bul mádenıetin, dástúrlerin, dini nemese tiline qatysty», dep jazylǵan.
Sondaı-aq qazirgi kezde Shveısarııanyń ulttyq azshylyǵy retinde ulttyq tilde sóıleıtin azshylyq, shveısarııalyq evreı qaýymdastyǵynyń músheleri jáne kóshpeli nemese kóshpeli emes ıenısh jáne sıntı/manýsh qaýymdastyqtarynyń ókilderi tanylǵan.
Atalǵan qujatqa qosylǵan memleketter bes jyl saıyn Eýropa keńesiniń Mınıstrler komıtetine konvensııanyń oryndalýy týraly baıandamalar usynýǵa mindettelgen. Oǵan 1998 jyly qurylǵan sarapshylardyń konsýltatıvtik komıteti kómektesedi. Olar barlyq múddeli eldiń ulttyq azshylyqqa qatysty túrli salalarda konvensııa standarttarynyń oryndalýyna mindetti. Onyń quramyna EKMK taǵaıyndaıtyn 18 táýelsiz sarapshy kiredi.
Memleketter ustanymy
Konvensııa quramynda 39 el bar. Oǵan keńeske múshe elder ǵana emes, ózge de memleketter ene alady. Alaıda Eýropa keńesiniń 46 eli konvensııaǵa tolyqtaı qosylmaǵan. Máselen, Fransııa, Monako, Andorra jáne Túrkııa qujatqa qol qoıǵan joq. Al Belgııa, Grekııa, Islandııa jáne Lıýksembýrg qol qoıǵanymen, áli ratıfıkasııalanbaǵan.
Fransııa konvensııaǵa qol qoımaýyn, elde qorǵaýǵa jatatyn qandaı da bir etnostyq azshylyqtyń bolmaýymen túsindiredi. Eldiń barlyq turǵyny fransýzdarmen mádenı túrde birigýi qajet dep sanaıdy. Túrkııa da konvensııaǵa osyndaı sebeppen qol qoımaǵan.
Al byltyr Reseı konvensııa quramynan shyǵyp ketti. Reseı Prezıdenti janyndaǵy Ultaralyq keńes tóralqasynyń múshesi Aleksandr Brod BAQ-qa bergen málimdemesinde «Reseı ulttyq azshylyqty qorǵaý jónindegi konvensııadan shyqqanymen, osy saladaǵy halyqaralyq uıymdarmen yntymaqtastyǵyn toqtatpaıdy. BUU, EQYU, IýNESKO, TMD jáne ShYU-men kelisimder bar. Bizdiń elimizde sany azyna qaramastan, barlyq halyqtyń etnomádenı quqyqtary men bostandyqtary teń jáne memlekettik ulttyq saıasat normalaryna sáıkes júzege asyrylady», degen edi.
Statıstıkaǵa súıensek, 2021 jyly ótken halyq sanaǵy boıynsha Reseıde 40-qa jýyq baıyrǵy azshylyq ult bar. «Olardy qoldaý is-sharalary toqtatylmaıdy, ulttyq azshylyqtyń quqyqtaryna Konstıtýsııada kórsetilgendeı esh shekteý qoıylmaıdy», delingen Reseı Úkimeti taratqan málimette.
Reseıdegi az ulttardyń biri – qazaqtar. Dese de olar iri dıasporany quraıdy. Sany jaǵynan evreı, býrıat, osetın, kabardın, ıakýttardan kóp. 2021 jyldaǵy sanaq boıynsha Reseıde 600 myńǵa jýyq qazaq bar. Alaıda BAQ-ta jarııalanǵan statıstıkaǵa súıensek, onda 1,5 mln etnostyq qazaq turady. Olardyń basym bóligi Altaı ólkesi, Astrahan, Orynbor, Samar, Qorǵan, Shelebi, Omby, Sarytaý, Volgograd, Novosibir, Túmen oblystary men Tatarstan, Qalmaqııada qonystanǵan. Ásirese Astrahan, Orynbor oblystarynda, Sibir federaldy aımaǵynda, Máskeý men Sankt-Peterbor qalalarynda qazaq otbasylary tyǵyz ornalasqan. Shekaralyq óńirlerde turatyn qazaqtar aýyl sharýashylyǵymen aınalyssa, qalalardaǵy qazaqtar joǵary bilimdi, túrli salalarda qyzmet etedi.
