Tarıh tańbalanǵan keshen

Ult jady ulylaryn umytpaý­ǵa tıis. Osy oraı­da aldymyzda orasan zor min­detter bar. Jaq­sy-jaısańdarymyzdyń jarqyn isterin jańǵyrtyp otyrýymyz kerek. О́ıt­keni ótken tarıh qaıtalaýdy súıedi. Jeti yqylymnan jetken baıaǵy babalarynyń baı murasyn sanasyna sińirmegen, erligi men órliginen úlgi almaǵan oǵlandardyń otanshyl bolýy neǵaıbil. Endeshe, estııar balamyzdan eńkeıgen qarııamyzǵa deıin ulttyq múddeden artyq uly murat bolmaıtynyn uǵar ýaqyt jetken sııaqty.

Ult upaıyn túgendeýge úlken úles qosyp júrgen parasatty hám patrıot aza­mat­tar bizde, árıne, joq emes. Sol sańlaq­­tardyń sapynda Torǵaıdyń topqa tatyr perzenti, rýhanı jobalarǵa qar­jy­laı dem berip, mereıli mesenat atan­­ǵan búginginiń atymtaı-jomarty, kánigi kásipker, jer-kókti sharlaǵan jıhan­kez, «Tilep» qaıyrymdylyq qory­nyń prezıdenti, «Altyn adam» atalymynyń eki dúrkin jeńimpazy Sapar Ysqaqov ta júrgenin atap ótkenimiz abzal. 

Kókeıindegi kóp maqsatyna jetý jolynda tabandylyq tanytýdan tanbaıtyn aǵamyzdyń buǵan deıin tyndyr­ǵan tyńǵylyqty jumystaryn sanaýǵa saý­saq jetpeıdi. Eń bastysy, onysyn esh­qa­shan buldaǵan emes. Otarshyldyq ozbyrlyǵyn kóp kórip, keńestik saıasat­tyń kesirinen rýhanı jadap-júdeı jaz­daǵan halqynyń kem-ketigin toltyrýdan, búlingen dúnıelerimizdi bútindeýden basqa oıy joq.

Jasynyń ulǵaıǵanyna qaramastan, jatpaı-turmaı jaqsy ıdeıalaryn qalyń eli qazaǵynyń ıgiligine aınaldyrýdan jalyqpaıtyn jampoz keıingi jyldary keremet bir jobany qolǵa alǵan edi. Qazir sonyń qamymen kúndiz-túni shap­qylap júrgen jaıy bar. Buıyrsa, bul sharýanyń da basy qaıyrylyp qalǵandaı.

Seksenniń seńgirinen asqan sergek jannyń endigi oıy – óziniń týǵan ólkesi Qostanaı oblysynyń Amangeldi aýdanynda salyp jatqan kópbeıindi týrıstik keshendi der kezinde aıaqtaý. Byltyr qysta sol ǵajaıyp qurylys alańynyń alǵashqy nysandaryn kózimizben kórip, kóńil kónshitip qaıtqanymyz este. Oı, onda ne joq deısiz? Jer júziniń arhıtektýralyq jaýharlary Torǵaıdyń jeti gektar jerine kóship kelgendeı. Álemniń ár shalǵaıyndaǵy 150-ge tarta memleketti aralaǵan Sapekeń ózine unaǵan mádenı ordalardyń úzdik úlgi­lerine kóz sýaryp qana qoımaı, solar­dyń kóshirmesin eline ákep ornatýdy oılastyrǵan eken. Týrıstik habtaǵy ǵımarattardyń aty da eriksiz eleń etkizedi. Máselen, pań Parıjdegi Eıfel munarasy, Úndistandaǵy teńdes­siz Táj-Mahal, Meksıkadaǵy Maıa taıpa­synyń maqtanyshy Chıche Isa ǵımaraty, Granadadaǵy «Al-gambra» saraıy, Sırııa­daǵy «Palmıra» amfıteatry jáne taǵy basqa tańǵajaıyp sáýlet týyn­dylary osynda kókten túskendeı ornaı qalmaq.

Qazirdiń ózinde qabyrǵasy qalanǵan qalashyqtyń syrtqy kórinisi kelgen-ketken kópshilikti súısintip úlgerdi. Budan eki jyl buryn «Memorıal» kesenesi paıdalanýǵa berildi. Panteonǵa para-par dersiń. Munda Torǵaı topyraǵynda týǵan Shaqshaq Jánibek, Qoshqar, Iman, Tólek Jáýke batyrlardyń, Ybyraı Altynsarın, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Ahmet Birimjanov,  Amangeldi Imanov, Álibı Jangeldın, Keıki Kókembaıuly, Ábdiǵappar Jan­bosynuly syndy tarıhı tulǵalardyń  esim-soılary taǵzym taqtasyna jazylyp, astyna olardyń máńgilik mekenderinen ákelingen topyraq salynǵan.

Endi, mine, taǵy eki birdeı eskertkishtiń ashylýyna kýá boldyq. 

* * *

Búginde sultan Beıbarysty bilmeıtin qazaq kemde-kem. Ras, Deshti Qypshaq dalasynda dúnıege kelip, taǵdyr tálkegimen qul­dyqqa satylyp ketken, keıin kúlli My­syrdy bılegen tarıhı tulǵa týraly Mo­rıs Sımashkonyń «Jýsan ıisi» hıkaıatyn oqydyq. Belgili kınorejısser Bolat Man­surov túsirgen kórkem fılmdi kór­dik. Memlekettik syılyqtyń laýrea­ty Saýytbek Abdrahmanov qazaqshaǵa aýdar­­ǵan «Áz-Zákir Beıbarys sultannyń ǵu­myr­­namasy» atty arabtyń halyq romanymen de tanystyq. Báribir biletinimiz az.

Bıyl Mámlúkterdiń dúnıejúzine málim kórnekti kóseminiń 800 jyldyǵy atap ótilip jatyr. Osynaý oraıly tusta sanat­ker Sapar Ysqaqov baıyrǵy Batpaq­qaranyń tósinde Beıbarys babamyzdyń at ústindegi aıbyndy eskertkishin ornatty.

Eskertkishtiń ashylý saltanatynda Sapar aǵa aǵynan jarylyp bir áńgime aıtty: «Osydan on shaqty jyl buryn Saýd Arabııasyna bardym. Kishi qajylyq jasaǵannan soń sondaǵy elshi­ligimizge soqtym. Sodan dıplomat jigitter Er-Rııad qalasynyń mańynda túıe bazary baryn tilge tıek etti. Nege ekenin qaıdam, qaraptan-qarap álgi saý­da ornyn kórgim keldi. Edel-jedel jetsek te, úlgere almadyq. Bazar jabylyp qalypty. Endi qaıttik? Kenet shyǵaberiste qoraǵa qa­malǵan on túıe kózimizge tústi. «Qoı, kınoǵa túsirip alaıyq, bir keregi bolar...» degen oımen mal ıesinen ruqsat suradyq. Úıdiń irgesindegi kóleńkede otyrǵan úlken kisi ruqsatyn berdi. Oıdaǵymyz oryndalyp, qaıtýǵa yńǵaılanǵanda jańaǵy aqsaqal jón suraǵany:

– Qaraqtarym, qaıdan keldińder?

– Qazaqstannan!

– ?...

Sonymen qoıshy, aqyry Qazaqstan­nyń qaıda ekenin túsindire almadym. Qytaı­dyń soltústiginde, Reseıdiń oń­tús­ti­ginde dedim... Terrıtorııasy jaǵy­nan álemde 9-oryn alady dedim... Kenet aqylym endi kirgendeı qýanyp kettim de: «Biz Beıbarys sultan týǵan eldenbiz!», dep aıqaılap jiberdim. Sondaǵy ana qarııanyń jaınaǵan júzin kórseńiz... «Ba­ǵanadan beri sóıdemeısińder me? Endi meniń qadirli qonaǵymsyzdar. Qazir ana túıelerdiń birin soıdyrtam. Dám tatyp ketińder. Beıbarys bizdiń elde erekshe qurmetke ıe. Senderdi qur jibere almaımyn» dep quraq ushty. Aıtpaqshy, soıǵaly turǵan túıesiniń quny – 5 mln dollar eken. Al kerek bolsa... Sháı ústinde júz túıeńiz bar eken. Árqaısysy 5 mln bolsa, qyp-qyzyl baısyz ǵoı dedim ázil-shynyn aralastyryp. «Bizde dúnıe baılyǵynan góri rýhanı baılyq joǵary baǵalanady» dedi sonda qarııa ár sózin shegeleı sóılep. Qandaı aqyldy sóz. Beıbarys babama bir qurmet jasaý kerektigi týraly oı maǵan alǵan sol joly kelgen edi.

Májilis depýtaty Berik Beısenǵalıev Mámlúkter memleketiniń negizin qalaý­shy­lardyń biri retinde Beıbarys baba­myzdyń aıryqsha eńbek sińirgenine basa nazar aýdardy. Elin mońǵol shap­qyn­shylyǵynan qorǵaǵanyna, Krest joryǵyna qatysýshylarǵa qatty soqqy bergenine toqtaldy.

О́z kezeginde salmaqty pikir sabaqtaǵan memleket jáne qoǵam qaıratkeri Darhan Myńbaı uly tulǵalarymyzdy aýyzsha maqtap qana qoımaı, osylaısha laıyqty ulyqtaý qajettigine ekpin túsire aıtty. Dáleldi túrde dáripteýdiń kórneki úlgisi mynadaı eskertkish qoıý ekenin jetkizdi. Endigi jerde ǵylymı turǵyda zertteý ju­mys­taryn júrgizý jón ekenin eske saldy.

«Álem ádebıetinen, tórtkúl dúnıeniń túkpir-túkpirindegi mýzeılerden, arhıvterden óz tarıhymyzdy izdeý arqyly ózimizdiń kim ekenimizdi, qaıda bara jatqanymyzdy anyqtaı túsemiz. Mundaı ıgilikti qadamdar bizdiń adasýymyzǵa jol bermeıdi. Arǵy-bergi zamandardyń arasyndaǵy altyn arqaýdy úzbeı, eskiniń esti derekterin búgingi urpaqqa jetkizýshi Sapar Ysqaqov sekildi abzal aǵalarymyz aman bolsyn», dedi ol ózekjardy oıyn túıindep.

Torǵaılyqtar atynan tolǵana sóı­legen aýyl sharýashylyǵynyń ardageri, Amangeldi aýdanynyń qurmetti azamaty Muhtar Hodenov kórgeni kóp kósheli qarııanyń keıpin tanytyp, tereńnen tebirendi. Torǵaı topyraǵynda ósip-óngen el-jurttyń búgin erekshe qýanyshta ekenin aıtty. Jaqsy ister jalǵasyn tabýy kerektigin, Sapardaı salıqaly azamattar turǵanda jerlesteriniń yrysy ortaımaıtynyna senim bildirdi.

Qostanaılyq belgili aqyn Aqylbek Shaıahmet toıǵa shashý retinde Beıbarys babaǵa arnaǵan otty jyryn oqydy.

Sonymen Táýelsiz Qazaqstanda Sul­tan Beıbarysqa arnalǵan ekinshi es­kert­kish turǵyzyldy. Birinshisi budan biraz buryn Atyraýda boı kótergeni ámbege aıan. 

* * *

Ile-shala iri is-sharanyń ekinshi bólimi bastalyp, Ult jady qabyrǵasynyń lentasy qıyldy.

Saltanatty rásimde sóz alǵan Qosta­naı oblysy ákiminiń orynbasary Rınat Muhametqalı jerlesteri ǵana emes, búkil Tobyl-Torǵaı óńirine Sapar Ysqaqulynyń taǵy bir tamasha tartýy – kópbeıindi týrıstik keshen biregeı jobasynyń negizgi mindeti aýdanǵa týrıster tartý ekenin alǵa tarta sóıledi.

«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev árdaıym otanshyldyq ıdeıa­syna adal bolýǵa shaqyrady. Ár is elge degen janashyr nıetpen jasalsa ıgi. Ár qadamyń elge paıdasyn tıgi­zýi kerek. Osy turǵyda eline ınvestısııa salyp, kópke ónege kórsetip otyr­ǵan isker azamat Sapar Ysqaqulyn aıryq­sha atap ótkenimiz jón. Bul týrhab búkil aımaǵymyzdyń áleýmettik-ekono­mıkalyq alǵa basýymen qatar, týrız­miniń damýyna da zor serpin beredi», dedi oblys ákiminiń orynbasary.

Al senator Bıbigúl Aqqojına keleshekte osy óńirge saıahattap kelýshiler sanynyń, ınvestısııa kóleminiń kó­beıýine ıgi áserin tıgizetinine úmit arta­tynyn bildirdi. «Ulttyq jady qabyr­ǵasy – el tarıhyndaǵy erek tul­ǵalarǵa kórsetilgen zor qurmet. Bul jas býyn­nyń ultjandylyq sezimin ush­taıdy», dedi Parlament múshesi.

Iá, uzyndyǵy 35, bıiktigi 3,8 sm qyzyl kirpishten qalanǵan qabyrǵada arǵy-bergi tarıhymyzdaǵy asa ardaqty 260 tulǵanyń aty-jóni qara tústi mármár taqtaǵa jazylǵan. Kıeli keregedegi tizim áli de tolyqtyrylýy múmkin. Son­daı-aq munda marqumdardyń jatqan jer­lerinen alynǵan topyraqpen tolty­ryl­ǵ­an qutylar da qoıylǵan.

«Bul – alty jylǵa sozylǵan «Babalar izimen» ekspedısııasynyń nátıjesi», deıdi ıdeıa avtory Sapar Ysqaquly. Aspan asty, jer ústindegi tórt qur­lyqta, 46 elde bolyp, syrttaǵy «syrttan­darymyzdyń» basyna baryp zııarat ettik. Tyń derekter taptyq. Qundy derekterge qanyqtyq. Sonyń bárin taspaǵa tartyp, telehabarlar túsirdik. Osynaý rýhanı oljamyz elimizdiń rýhanı qajetine jarasa, etken eńbek, tókken terdiń aqtalǵany.

Bizben saparlas bolǵan Joshy uly­syn zertteý ınstıtýtynyń dırektory Jaqsylyq Sábıtovtiń aıtýynsha, Sapar Ysqaqov – tarıhymyzdy kópshilikke tanytýda aýyr júk arqalap júrgen adam. Mysaly, kór­shiles Reseıde mundaı irgeli ispen qap­taǵan ınstıtýt pen túrli birlestik shu­ǵyl­­danady. Sondaǵy áriptesteri abzal aǵanyń atqarǵan ju­mys­tary jaıyndaǵy áńgimege qulaq túr­gende qaıran qalyp, bastaryn shaıqaı­tyn kórinedi.

Iá, Sapekeń shynymen de jaısań jan. Jeke bastyń baılyǵynan ulttyń múd­desin joǵary qoıady.

Astana – Qostanaı – Astana