Slavıan elderi Memleketter dostastyǵyna
yqpal ete almaıdy
Elızabet Shogren
1991 jyldyń 9 jeltoqsany
Reseı prezıdenti Borıs Elsın jáne Ýkraına men Belarýs basshylary jeksenbide keńes odaǵynyń ydyraǵanyn málimdep, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy qurylǵanyn jarııalady. «Jańa dostastyqty úsh slavıan respýblıkasy qurǵanymen, burynǵy keńes odaǵynda bolǵan basqa elder de qosyla alady» delingen habarlamada. «Birinshi qadam slavıan respýblıkalaryna ózara qolaıly sheshim tabý boldy. Bul jasaldy. Kelesi qadam – Qazaqstannyń dostastyqqa qosylýy bolýy múmkin», dep málimdedi Voshanov.
Qazaqstan basshysy Kremlde N.Gorbachevpen kezdesip, jańa odaq qurý sharttaryn talqylady. Onyń pikiri erekshe mańyzdy, óıtkeni burynǵy keńestik respýblıkalardyń ishinde Qazaqstan aýmaǵy jaǵynan Reseıden keıin ekinshi orynda tur. El prezıdenti jeksenbi kúni keshke Máskeýge kelgennen keıin jýrnalısterge suhbat berip, respýblıkalardy memleket retinde birge bolýǵa shaqyrdy. «Biz álemdi qorqytpaýymyz kerek», dedi ol teledıdarǵa bergen suhbatynda. «Kem degende biz strategııalyq qarýdy bir jerde saqtaýǵa saıası jáne áskerı odaq qurý týraly kelisýimiz kerek. Qazirdiń ózinde men osy eń qıyn ýaqytta memleketimizdi ydyratpaý kerek degen ıdeıaǵa adalmyn, degenmen árkim ózin táýelsiz sezingisi keledi. Kóptegen jyl boıy ımperııalyq totalıtarızmnen keıin muny túsinemin», dep qosty Qazaqstan basshylyǵy.
Jańa dostastyqtyń qurylǵany týraly habarlandyrý jeksenbide shyqty, sondyqtan bolar basqa respýblıkalardan olardyń odaqqa kirý, kirmeýi týraly jaýap bolǵan joq.
Keńes odaǵy kelmeske ketip,
Dostastyq dúnıege keldi
1991 jyldyń 22 jeltoqsany
Burynǵy 12 keńestik respýblıkanyń on biri jańa Dostastyqtyń týǵanyn aıtyp, keńes odaǵynyń ydyraǵanyn jarııalady.
Senbide qol qoıylǵan kelisimder jekelegen respýblıkalardyń táýelsizdigin, olardyń qazirgi shekaralaryn moıyndaıdy jáne kóshbasshylar biryńǵaı ıadrolyq qolbasshylyq qurýǵa ýáde beredi. Reseı BUU Qaýipsizdik keńesinde KSRO-nyń ornyn alady, basqa memleketter de BUU-da ókildik qurady. «Keńes odaǵy óz qyzmetin toqtatty», dedi jýrnalısterge kelisimge qol qoıylǵannan keıin Qazaqstan Prezıdentiniń baspasóz hatshysy Seıitqazy Mataev.
Dostastyq úlken arsenaldyń baqylaýda bolatynyna kepildik berdi. B.Elsınniń aıtýynsha, prezıdentter KSRO-nyń burynǵy Qorǵanys mınıstri Evgenıı Shaposhnıkovty barlyq ıadrolyq jáne qarapaıym Qarýly kúshterdi basqaratyn birikken áskerı qolbasshylyqtyń ýaqytsha basshysy etip taǵaıyndaýǵa kelisken. Jýrnalısterdiń jańa áskerı qolbasshylyq kezinde qansha ıadrolyq «núkte» bolady degen suraǵyna Qazaqstan ókili S.Mataev: «bir ǵana núktesi bolady», dep jaýap berdi. Qazir Reseıde, Ýkraınada, Belarýsta, Qazaqstanda 27 myń ıadrolyq oqtumsyq bar dep esepteledi.
Qazaqstannyń táýelsiz el retinde
ómir súrýge resýrsy jetkilikti
Lı Devıdson,
Vashıngton bıýrosynyń basshysy
1991 jyldyń 4 jeltoqsany
Ortalyq Azııadaǵy musylman el – Qazaqstan óz memleketiniń táýelsiz ult retinde ómir súrýge resýrsy jetkilikti ekenin málimdedi. Atalǵan elde barlyq keńestik ıadrolyq qarý saqtalǵan, Qazaqstan álemdegi eń iri ıadrolyq derjavalardyń birine aınalýy múmkin.
Qazaqstan Solt-Leık-Sıtıde ornalasqan «Downwinders» ıadrolyq synaqtar tobymen kompıýterlik baılanys arqyly Batys álemine óz oıyn jetkizýge tyrysyp jatyr. «Downwinders» prezıdenti Preston Trýmen kóptegen jyl boıy olarmen baılanysta boldy jáne iri keńestik ıadrolyq polıgon ornalasqan Qazaqstandaǵy sheneýniktermen hat jazysyp keldi. Kóbi ıadrolyq synaqtar men olardyń saldary týraly alańdaıdy. Jalpy, Qazaqstan burynǵy keńes odaǵynyń aýmaǵynda qurylǵan táýelsiz memlekettermen yntymaqta ómir súrgisi keledi. Olar «Ár respýblıka bólek damı alady. Biraq bóliný ekonomıkalyq baılanystardyń úzilýine, ekonomıkanyń quldyraýyna jáne ómir súrý deńgeıiniń tómendeýine ákeledi» dep sanaıdy. Sondaı-aq el saıası jáne ekonomıkalyq ózgeristerdiń oń qadamyna aparatyn jolǵa túskenin aıtady. Sondyqtan olar KSRO prezıdenti Mıhaıl Gorbachev usynǵan ekonomıkalyq odaq týraly kelisimdi qoldady.
Qazaqstannyń táýelsiz el retinde damýyna áleýeti tolyq jetedi. Onda burynǵy KSRO-nyń qorǵasyn, myrysh, tıtan, magnıı jáne qalaıy óndirisiniń 70 paıyzy, fosfor men hromnyń 90 paıyzy, kúmistiń 65 paıyzy, mystyń 30 paıyzy, molıbdenniń 60 paıyzy qory bar. Qazaqstannan eksporttalatyn ónimge KSRO jyl saıyn 1,7 mlrd dollar aldy. Sondaı-aq Qazaqstanda júzdegen ıadrolyq oqtumsyq bar. Kez kelgen oqtumsyqtyń astynda úlken kúrdeli jerasty kesheni ornalasqan. Ony basqa jerge kóshirý óte qıyn. Buǵan 25-30 mlrd rýbl qajet eken. Buǵan aqsha ysyrap bolady. Sondyqtan el Semeı ıadrolyq polıgonyn japty. 1949 jyldan beri 500-den asa bomba jarylǵan, olardyń kópshiligi ashyq keńistikte synalǵan. Osylaısha, Qazaqstan júzdegen Hırosımadan aman qaldy dep aıtýǵa bolady. Al synaq polıgonyn Qazaqstan ǵylymı zertteý ortalyǵyna aınaldyrýdy josparlap otyr.
