Sýret: ru.freepik.com
Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin kedeılik aıtarlyqtaı tómendegen. Resmı statıstıkaǵa sáıkes, halyqtyń kúnkóris deńgeıinen tómengi tabysy 1996 jyly 34,6 paıyzdan 2019 jyly 4,3 paıyzǵa deıin tómendegen. Alaıda Covid-19 pandemııasy birshama azaıǵan kedeılik deńgeıin qaıta órshitti. BUU keltirgen derek boıynsha 2023 jyldyń ekinshi toqsanynda eldegi kedeılik deńgeıi 5,1 paıyzdy qurady, onyń ishinde aýyldyq jerlerde bul kórsetkish qalalarmen (3,9 paıyz) salystyrǵanda (7,2 paıyz) joǵary boldy. Aımaqtyq jerlerde aıtarlyqtaı aıyrmashylyq bar. Mysaly, Túrkistan oblysyndaǵy kedeılik deńgeıi (9,7 paıyz) elordadaǵydan (2,5 paıyz) tórt ese joǵary bolǵan. Kedeılik kórsetkishi jeti oblys boıynsha ortasha respýblıkalyq deńgeıden asyp tústi: Túrkistan (9,7%), Jetisý (7,7%), Abaı (7,6%), Mańǵystaý (6,6%), Jambyl (5,8%), Aqmola (5,5%), Qyzylorda (5,4%), jáne Shymkent qalasy (6,4%). Dúnıejúzilik bank málimetine sáıkes, pandemııa kezinde ortasha tabysy joǵary kedeılik deńgeıi halyqtyń jalpy sanynyń 25,6 paıyzyn qurady, bul 2023 jyly 14,7 paıyzǵa deıin tómendegen. Soǵan qaramastan, eldegi kedeılik deńgeıi geosaıası jaǵdaıdyń nasharlaýyna, Qazaqstanǵa qarsy qaıtalama sanksııalar salý qaýpine, ınflıasııanyń jedeldeýine jáne jahandyq ósýdiń jalpy baıaýlaýyna baılanysty odan ári artýy múmkin degen alańdaýshylyq bar.
Halyqaralyq uıymnyń dereginshe, elde IJО́-degi eńbek tabysynyń úlesi tómen. 2020 jyly Belarýs (49,7%), Eýropalyq Odaq (47,9%), Reseı Federasııasymen (46,7%) salystyrǵanda 31,2 paıyzdy quraǵan. Bul jalaqynyń teńsizdigimen, jasyryn jumyssyzdyqpen jáne sonyń saldarynan týyndaıtyn kedeıler sanynyń ósýimen baılanysty. Elde ortasha jalaqynyń aıtarlyqtaı aımaqtyq jáne salalyq aıyrmashylyǵy bar. Mysaly, 2023 jyldyń birinshi jarty jyldyǵynda eń joǵary ortasha jalaqy Atyraý oblysynda 595 728 teńgeni, al eń tómengi jalaqy Soltústik Qazaqstan oblysynda 257 354 teńgeni, jalpy ortasha respýblıkalyq jalaqy 352 237 teńgeni quraǵan. Onyń ishinde eń tómeni – aýyl sharýashylyǵy qyzmetkerleriniń jalaqysy (202 567 teńge), al eń joǵary jalaqy alatyn jumysshylar taý-ken ónerkásibi (738 695 teńge) men qarjy sektorynda (652 262 teńge) jumys isteıdi. Sonymen qatar 2022 jyly erler orta eseppen 355 300 teńge, áıelder 265 800 teńge jalaqy alǵan. 2022 jyly genderlik jalaqy alshaqtyǵy 33,7 paıyz deńgeıinde bolǵan. Ortasha aılyq kórsetkishpen salystyrǵanda, erlerdiń eńbekaqysy 14,7 paıyzǵa, áıelderdiń eńbekaqysy ortasha respýblıkalyq deńgeıden 14,2 paıyzǵa tómen boldy.
Osy kórsetkishterge súıene otyryp BUU eldegi tabys teńsizdiginiń sál-pál tómendeýi baıqalatynyn aıtady. Qazaqstan boıynsha Djını ındeksine (The Gini Index) sáıkes 2022 jyly 0,285 qurady, bul 2021 jyldaǵy 0,294-ten tómendegenin bildiredi. Sondaı-aq bul 2007 jyldan bergi eń joǵary deńgeı eken. Aımaqtyq turǵydan alǵanda, teńsizdiktiń eń joǵary deńgeıi – Shyǵys Qazaqstan (0,323), Qaraǵandy (0,315) oblystary men Almaty qalasynda (0,315). Al eń tómengi deńgeıler – Túrkistan oblysynda (0,209), Shymkent qalasynda (0,194) jáne Mańǵystaý oblysynda (0,178).
Jalpy, Dúnıejúzilik teńsizdik derekqoryndaǵy sandarǵa súıensek, Qazaqstanda tabys tabýshylardyń 1 paıyzy el baılyǵynyń 29,2 paıyzyna ıelik etedi, al tabyskerlerdiń 50 paıyzy el baılyǵynyń 4,6 paıyzyn ǵana ıemdengen.
Al IýNISEF málimetteri boıynsha, 2016–2020 jyldar aralyǵynda Qazaqstanda balalar men otbasylarǵa beriletin járdemaqylar 100 paıyzdan 57,4 paıyzǵa deıin aıtarlyqtaı tómendegen. Sonymen qatar Dúnıejúzilik bank júrgizgen memlekettik qarjyǵa sholý esebinde áleýmettik qorǵaý shyǵyndaryn jetildirýdi qajet etetinin kórsetedi. Onda halyqtyń eń osal toptaryna tikeleı nazar aýdarýdyń ornyna áleýmettik kómek júıesin alyp tastaý jáne qosý qatelik bolyp sanalatyny. Atalǵan sanattardy qoldaýǵa kóbirek kóńil bólý qajettigi aıtylady. Osy Dúnıejúzilik banktiń taldaýyna súıene otyryp, BUU turǵyn úı járdemaqysyn alýshylardyń shamamen 50 jáne 35 paıyzy, sondaı-aq balalar men otbasylarǵa beriletin járdemaqylar sáıkesinshe kedeı emes dep anyqtalatynyn aıtady. Osyǵan baılanysty 2023 jyly qabyldanǵan Áleýmettik kodekste 2025 jyldan bastap ulttyq kedeılik shegi ataýly áleýmettik kómek kórsetýge qoldanylatyn ólshem eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń 70 paıyzdan ortasha tabystyń 50 paıyzyna aýysýy kózdelgen. Bul ózgeris memlekettik ataýly áleýmettik kómek alýǵa quqyǵy bar adamdardyń sanyn birshama arttyrady.
