Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Bilim salasynda ǵana teńdik bar
«Global Gender Gap Report 2024» málimeti boıynsha, Ortalyq Azııa 69,1% kórsetkishpen álemde besinshi orynda tur. Bul kórsetkish 2006 jyldan bastap 2,3 paıyzǵa jaqsarǵan. Bir qyzyǵy, Ortalyq Azııanyń barlyq memleketiniń ekonomıkasy teń nemese odan joǵary tepe-teńdik deńgeıimen alǵanda 67 paıyzǵa teń. Máselen, Qazaqstan 71 paıyzben aımaqta kósh bastap tur. Kavkaz elderinen Armenııanyń kórsetkishi – 72,1 paıyz, Grýzııaniki – 71,6 paıyz. Alaıda áıelderdiń memleket ekonomıkasyndaǵy úlesi álem boıynsha 42 paıyzdy ǵana quraıdy. Bul saladaǵy joǵary basshylyq laýazymdarda áıelzatynyń úlesi – nebári 31,7 paıyz. Osy kórsetkishte elimiz 0.751 ındekspen tómengi orynda tur. Dese de Qazaqstan genderlik teńdik salasynda 0.710 ındekspen 146 eldiń ishinde 76-orynǵa jaıǵasqan. Ásirese, bilim salasynda Qazaqstan 0.999 ındekske ıe bolyp, tolyq genderlik teńdikke jetken.
Osy oraıda Economy saıtynyń sarapshylary «Global Gender Gap Report 2024» málimetine súıene otyryp, genderlik teńsizdiktiń ekonomıkaǵa aıtarlyqtaı áser etetinin aıtady. Máselen, genderlik teńdik deńgeıi joǵary elderde joǵary eńbek ónimdiligi jáne turaqty ekonomıkalyq ósý baıqalady. Sondyqtan elimizge genderlik teńdikti jaqsartýǵa, ásirese, ekonomıka salasyna kúsh salý mańyzdy. Bul IJО́-ni ulǵaıtýǵa jáne azamattardyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa yqpal etýi múmkin.
Sarapshylardyń usynystary boıynsha, elimiz genderlik teńdik salasynda joǵary kórsetkishke jetý maqsatynda áıelderdiń ekonomıkaǵa qatysýyn arttyrý qajet. Onyń ishinde áıelderdiń kóptep eńbekke aralasýyn, joǵary bilikti jáne basshylyq laýazymdarǵa qatysýyn yntalandyrý kerek. Odan soń bilim baǵdarlamalaryn damytyp, áıelderdiń sapaly bilimge qol jetkizýin arttyrýǵa, STEM (ǵylym, tehnologııa, ınjenerııa jáne matematıka) salasyna tartý mańyzdy. Otbasy men balalardy qoldaý da sheshýshi faktor ekenin aıtady mamandar. Bul rette áıelderge mansap pen otbasylyq mindetterdi biriktirýge múmkindik beretin bala kútimi ınfraqurylymyn damytý jáne otbasylyq baǵdarlamalardy qoldaý qajet. Sondaı-aq quqyqtyq qoldaý men teńdik máselesi ózekti. Onda kemsitýshilikpen kúresýge jáne jumys ornyndaǵy áıelderdiń quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan sharalardy kúsheıtý mindetteri bar.
Áıelder uzaq ómir súredi
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine sáıkes, 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha eldegi halyq sany 20 223 218 adamdy qurady, onyń ishinde qala turǵyndary – 12 704 977, aýyl turǵyndary – 7 518 241 adam. Turǵyndardyń 51,1 paıyzy – áıelder. 0-14 jasqa deıingi balalar arasyndaǵy qyz balalar halyqtyń 48,5 paıyzyn, al 15-64 jas aralyǵyndaǵy áıel azamattar 50,8 paıyzyn quraıdy. Al halyqtyń 63,2 paıyzy – 65 jáne odan joǵary jastaǵy áıelder. 2022 jyly áıelderdiń ómir súrý uzaqtyǵy erlerge qaraǵanda 8 jylǵa uzaǵyraq boldy, sáıkesinshe uzaq jasaıtyn erlerdiń ortasha jasy – 70,26, áıelderdiki 78,41 boldy.
BUU saraptamasyndaǵy áıelder sanynyń kóptigine jáne bilim berýdegi teńdikke qaramastan (áıelder arasynda bilim deńgeıi joǵary), qazaq qoǵamy áıelder men erlerdiń róli týraly qalyptasqan stereotıpterden áli de aryla almaı keledi. Eldegi názikjandylardyń ekonomıka salasyna qatysýy, úı sharýashylyǵy men bala kútimi mindetterin bólýde aıtarlyqtaı genderlik teńsizdik bar. Máselen, eldegi qyz-kelinshekter erlerge qaraǵanda kúnine kóp ýaqytyn aqyly jumysta ótkizedi, BUU sarapshylary muny «qos aýyrtpalyq» dep atady. Áıelder otbasyn asyraýǵa tabys tabýy kerek, sonymen qatar úı jáne bala kútimi mindetteriniń kópshiligin óz moınyna alady. Olar aqysyz úı jumysy men resmı jumysqa ornalasýdan úsh ese kóp aýyrtpalyqty kóteredi.
Sondaı-aq jumys isteıtin áıelderdiń ortasha jalaqysy jyl saıyn ósip otyrsa da, eldegi genderlik jalaqy alshaqtyǵy 2022 jyly 33,7 paıyzdy quraǵan. Muny sarapshylar ishinara áıelderdiń densaýlyq saqtaý, bilim berý jáne áleýmettik jumys sekildi jalaqysy tómen salalarda jumys isteýge beıimdiligimen túsindiredi. О́ıtkeni olar jalaqysy ortasha respýblıkalyq deńgeıden joǵary er adamdar sekildi ónerkásiptiń munaı-gaz, taý-ken, óńdeý ónerkásibi salalarynda jumys isteýge beıimsiz keledi.
Jalpy, áıelderdiń saıası ókildigi ýaqyt óte kele jaqsaryp keledi, biraq olqylyq áli de bar. 2023 jylǵy jaǵdaı boıynsha áıelder Senattaǵy depýtattardyń 20 paıyzyn, al Májilistegi depýtattardyń 18,9 paıyzyn qurady. 2022 jyly jergilikti ózin-ózi basqarý deńgeıindegi 321 memlekettik saıası qyzmetkerdiń tek 28-i (8,7%) áıelder boldy. Qazirgi ýaqytta mınıstrler kabınetinde 26 laýazymdy tulǵanyń arasynda 4 áıel (15%) jumys isteıdi. Áıelder oblys ákimderi qyzmetine usynylmaıdy. 2023 jyly korporatıvtik basshylyqta áıelderdiń tek 3 paıyzy ǵana usynylǵan.
Álem genderlik teńdikke bes urpaq aýysqan soń qol jetkizedi
«Global Gender Gap Report 2024» esebi jarııalaǵan pozıtıvti kórsetkishterge qaramastan, álem genderlik teńdikke tutastaı qol jetkizgen joq. Qazaqstan jaqsy nátıjeler kórsetip keledi, biraq ekonomıkalyq salada tolyq genderlik teńdikke qol jetkizýge áli de kóp jumys istelý kerek deıdi mamandar. Bul úderisti jedeldetý turaqty ekonomıkalyq damýǵa jáne jalpy qoǵamnyń ál-aýqatyna yqpal etedi.
Adamzatqa genderlik teńdikke jetýge taǵy bes urpaq nemese 134 jyl qajet ekenin aıtady atalǵan zertteýdiń avtorlary. Ázirge bıylǵy álemdegi genderlik alshaqtyq 68,6 paıyzdy kórsetip tur, bir jylda 0,1 paıyzǵa ósken.
