Aqparatqa qol jetkizýdiń negizgi qaǵıdattary
Senat otyrysyna Úkimet músheleri, Ulttyq banktiń jáne Joǵary aýdıtorlyq palatanyń tóraǵalary, memlekettik organdar men kvazımemlekettik sektordyń ókilderi qatysty.
2024 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjetti naqtylaý týraly zań ekonomıkanyń ósý qarqyny tómendegen jaǵdaıda óńirlik ósý deńgeıin ustap turý, sondaı-aq osy jyly respýblıkalyq bıýdjettiń shuǵyl shyǵystaryn qarjylandyrýdy qamtamasyz etý maqsatymen respýblıkalyq bıýdjet kórsetkishteriniń ózgerýine baılanysty daıyndaldy.
«Bul qujat qazirgi áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdy, memlekettik saıasattyń basymdyqtaryn jáne qazirgi syn-qaterlerdi eskere otyryp ázirlendi. Atalǵan zańdy maquldaý memlekettiń azamattar aldyndaǵy mindettemelerin tolyq oryndaýdy, makroekonomıkalyq turaqtylyqty saqtaýdy jáne negizgi strategııalyq bastamalardy odan ári iske asyrýdy qamtamasyz etedi. Osylaısha bárimiz birlesip, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aıqyndap bergen mindetterdi tıimdi ári nátıjeli iske asyramyz dep senemin», dedi Senat tóraǵasy.
Zań normalaryn talqylaý barysynda depýtattar bıýdjettiń kiris bóliginiń tómendeýine, iskerlik jáne ınvestısııalyq belsendilikke, valıýta baǵamynyń ózgerýine qatysty máselelerdi kóterdi. Ásirese olar ulttyq qor qarajatyn tıimdi paıdalanýǵa jáne «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasyn iske asyrýǵa toqtaldy. Senatorlar salyqtyq ákimshilendirý, sharýa qojalyqtary men ekonomıkanyń naqty sektoryn qoldaý máselelerin de qarady.
Sonymen qatar palata otyrysynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine aqparatqa qol jetkizý, qoǵamdyq qatysý, memlekettik nagradalar jáne artyq zańnamalyq reglamentteýdi bolǵyzbaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań qaraldy. Bul zań azamattardyń aqparatqa qol jetkizý salasyndaǵy quqyqtary men zańdy múddelerin qamtamasyz etýge jáne iske asyrýǵa arnalǵan.
Naqty aıtqanda, zań aqparatqa qol jetkizý salasyndaǵy ýákiletti organǵa osy máselege memlekettik baqylaýdy júzege asyrý quzyretin berýdi kózdeıdi. Bul ýákiletti organ basqa memlekettik organdardy qadaǵalaıdy. Sondaı-aq «aqparatty proaktıvti taratý» jáne «qoǵamdyq mańyzy bar aqparat» degen jańa uǵymdardy engizý, qoǵamdyq mańyzy bar aqparatqa qol jetkizýdi shekteýge tyıym salý usynylyp otyr. Zańdaǵy taǵy bir jańalyq – «Aqparatqa qol jetkizý týraly» zańǵa múgedektigi bar adamdardyń qajettilikterin eskerý qaǵıdatyn jáne atalǵan sanattaǵy adamdardyń aqparatqa qol jetkizýin qamtamasyz etýge arnalǵan jeke bap engizý kózdelgen. «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik nagradalary týraly» zańǵa memlekettik nagradalardy alýǵa qoıylatyn talaptardy arttyrýǵa jáne jetildirýge arnalǵan túzetýler engiziledi. Odan bólek, «Til týraly» zańǵa kórneki aqparatty ornalastyrǵanǵa deıin jergilikti atqarýshy organdarmen kelisý boıynsha norma engizý máselesi de qarastyryldy.
«Qaralǵan zań aqparatqa qol jetkizý salasyndaǵy zańnamany jetildirý maqsatymen ázirlengen. Osylaısha, zań arqyly aqparatqa qol jetkizýdiń negizgi maqsattary, mindetteri men qaǵıdattary naqtylandy. Birinshi kezekte bul normalar memlekettik organdardyń azamattarǵa aqparatty ýaqtyly berýin qamtamasyz etý úshin mańyzdy», dedi M.Áshimbaev.
Senatorlar zańnyń jańa normalaryn konseptýaldy turǵydan qoldaı otyryp, onyń jekelegen erejelerine birqatar túzetý engizdi. Olar – jospardan tys tekserýdi taǵaıyndaý negizderine jáne tekserýshi memlekettik organnyń quqyqtary men mindetterin belgileýge qatysty máseleler. Bul zań normalaryn qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkestendirý úshin mańyzdy ekenin atap ótken jón. Jańa túzetýler engizilgen zań Májiliske jiberildi.
Palata otyrysynda senatorlar depýtattyq saýaldaryn da joldady.
Ekologııalyq ahýal alańdatady
Olga Býlavkına Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy ekologııalyq jaǵdaıǵa alańdaýshylyq bildirip, Úkimetti jedel sharalar qabyldaýǵa shaqyrdy. Osyǵan baılanysty senator ónerkásiptik jáne óndiristik nysandardyń ıelerine qatysty atmosferalyq aýanyń sapasyn avtomatty baqylaý stansalarymen qamtamasyz etý jónindegi talaptardy kúsheıtýdi, sondaı-aq laýazymdy tulǵalardyń memlekettik ekologııalyq baqylaýdy júzege asyrýyna kedergi keltirgeni úshin zańdy jáne jeke tulǵalardyń jaýapkershiligin qatańdatýdy usyndy. Onyń aıtýynsha, qazir oblystaǵy 400 myńnan asa turǵynnyń densaýlyǵyna lastanǵan aýa qaýip tóndirip jatyr.
– Osy jyldyń 27-29 qarashasynda «Qazgıdromettiń» О́skemen qalasyndaǵy aýanyń jaı-kúıi boıynsha kúndelikti bıýlleteninde úsh zııandy jáne qaýipti zat boıynsha shekti ruqsat etilgen konsentrasııasynyń asyp ketkeni tirkelgen. Hlorsýteginiń bir rettik shekti ruqsat etilgen konsentrasııasy 9 ese joǵary ekeni anyqtaldy. Jergilikti bılik 53 myń oqýshyny qashyqtan oqytýǵa kóshirý týraly sheshim qabyldady. 2024 jyldyń 10 aıynyń qorytyndysy boıynsha ShQO-da ókpe qaterli isiginiń 29 jańa jaǵdaıy tirkeldi, bul 2023 jylmen salystyrǵanda 12%-ǵa kóp. Teriniń qaterli isigi – eń kóp kezdesetin aýrýlardyń qatarynda. Bul aýrýlar, ásirese, О́skemen, Rıdder, Glýbokoe, Shemonaıha aýdandary men Altaı óńirindegi ónerkásipti aımaqtarda jıi tirkeledi. Mundaı jaǵdaı Shyǵys Qazaqstan turǵyndarynyń densaýlyǵyna keri áser etetin ekologııalyq ahýaldyń nasharlaǵanyn kórsetpeı me? – dedi O.Býlavkına.
Senator sáýir aıyndaǵy depýtattyq saýalda óńirdegi ekologııalyq jaǵdaıdyń kúrdeli ekeni aıtylǵanyn eske saldy. О́skemen qalasynyń iri kásiporyndarynyń úlesine jylyna shamamen 47 myń tonna nemese jalpy shyǵaryndynyń 29%-y tıesili. Sonymen qatar aýany joǵary dáldikte taldaý quraldary bar jyljymaly zerthanalardyń jetispeýshiligine baılanysty búkil ónerkásiptik aımaqta lastaný kózin naqty anyqtaý múmkin emes. Muny keıbir kásiporyndar paıdalanyp, ekologtardyń shaǵymdaryn sotta joqqa shyǵaryp otyr.
Shıkizat eksportyna táýeldilik basym
Qazir Úkimette elimizdiń aýmaqtyq-keńistiktik damýyna qatysty biryńǵaı strategııalyq kózqaras ázirge qalyptasqan joq, shıkizat resýrsynyń eksportyna táýeldilik áli de joǵary deńgeıde, óńirlerdiń damýy birkelki emes. Senator Bekbol Orynbasarov óziniń depýtattyq saýalynda osy jáne ózge de ekonomıkalyq máseleler týraly aıtty.
– Keıingi on jylda Qazaqstan ekonomıkasynda aıtarlyqtaı ózgerister boldy. Absolıýtti mándegi IJО́-niń ósýine qaramastan, jan basyna shaqqandaǵy IJО́ tómendeýi jáne eńbek ónimdiligi, sondaı-aq shıkizat resýrsynyń eksportyna táýeldi bolýdyń artýy sııaqty jaǵymsyz tendensııa baıqalyp otyr. Mańǵystaý jáne Qyzylorda oblystaryndaǵy eksport dollarmen eseptegende tıisinshe 2,2 jáne 8 esege qysqardy. Shıkizatqa táýeldiliktiń jalǵasýy ekonomıkalyq jáne áleýmettik turaqtylyqqa qaýip tóndiredi, – dedi depýtat.
Senator uzaqmerzimdi keńistiktegi damý strategııasyn engizýdiń mańyzyna toqtaldy. Bul qujat óńirlerdiń erekshelikterin eskere otyryp, aýmaqtardyń tepe-teń túrde damýyn qamtamasyz etýi qajet ekenin aıtty. Ol sonymen qatar strategııalyq josparlaý tásilderin jańǵyrtý, úderiste sıfrlyq tehnologııany keńinen paıdalaný jáne ortalyq pen óńirler arasyndaǵy úılestirýdi kúsheıtý qajettigin jetkizdi.
– Elimizdiń aýmaqtyq-keńistiktik damý strategııasyn ázirleý qajet. Bul qujat óńirlik erekshelikterdi eskere otyryp, júıeli jáne ǵylymı negizdelgen bolýǵa tıis. Sonymen qatar strategııalyq maqsattardy tıimdi jáne úılesimdi oryndaý úshin barlyq memlekettik qurylym kúndelikti paıdalanatyn sıfrlyq platforma qurý kerek. Sondaı-aq aýmaqtyq-keńistiktik damýdy zertteý jónindegi keńes qurylýǵa tıis. Bul sharalar Qazaqstanǵa qazirgi syn qaterlerdi eńserýge jáne uzaqmerzimdi perspektıvada ornyqty ekonomıkalyq damýdy qamtamasyz etýge múmkindik beredi, – dedi B.Orynbasarov.
Depýtat usynǵan sharalardy iske asyrý shıkizatqa táýeldilikti tómendetýge, óńirler arasyndaǵy damý teńsizdigin joıýǵa jáne el ekonomıkasynyń uzaqmerzimdi turaqty ósýine negiz qalyptastyrýǵa múmkindik beretinine senim bildirdi.
Jumysshy mamandar tapshy
Al Talǵat Júnisov tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý júıesin reformalaý máselesine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, mundaı qadam kadr tapshylyǵyn joıý jáne otandyq mamandardy daıarlaý sapasyn arttyrýǵa qajet. Bul salada jalaqy 600 myńǵa deıin jetedi, biraq jumys isteýge yntaly adamdar az.
– Tokar, frezershi, slesar jáne basqa da mamandyqtar boıynsha kásibı bilikti jumysshylar tapshy. Jalaqy 600 myń teńgege deıin jetkenimen, jumys isteýge nıetti adamdardyń sany bos oryndardan áldeqaıda az. Kásibı-tehnıkalyq bilim alǵan mamandarǵa suranys joǵary oqý oryndaryn bitirgen túlekterge qaraǵanda 70%-ǵa kóp. Orta kásiptik bilim berý júıesiniń eńbek naryǵyndaǵy qazirgi talapqa sáıkes kelmeý máselesi anyq baıqalyp otyr, – dep atap ótti T.Júnisov.
Senator Amangeldi Nuǵmanov Qarjy mınıstrliginiń jergilikti bıýdjettiń derbestigin qamtamasyz etý jáne onyń ashyqtyǵyn arttyrý baǵytyndaǵy jumysyn synǵa aldy. Elimizdiń bıýdjet kodeksine sáıkes, árbir deńgeıdegi bıýdjet derbes bolýy kerek. Alaıda senatordyń aıtýynsha, is júzinde bul qaǵıda jıi buzylady. Ol ortalyq organdardyń jergilikti bıýdjetterdiń qarjysy esebinen jergilikti mekemelerge ǵımarattar salyp, kúrdeli jóndeý júrgizip, qyzmettik kólik satyp alatynyna alańdaýshylyq bildirdi. Senatordyń pikirinshe, jergilikti mańyzy bar nysandardy tapsyrý úderisterine baqylaýdy kúsheıtý jáne bıýdjet tártibin buzǵany úshin jaýapkershilikti qatańdatý qajet. Memlekettik organdar arasynda nysandardy jıi berý jaǵdaıynda mindetti aýdıt júrgizip, mundaı jaǵdaılardyń aldyn alý úshin sharalar qabyldaý kerek.
Janna Asanova eldegi qant dıabetine shaldyqqan naýqastardyń teń jartysy anyqtalmaǵan kúıde qalyp otyrǵany málimdedi.
– Búginde elimizde bul dertpen aýyratyn 500 myńnan asa naýqas tirkelgen jáne onyń deńgeıi ósip barady. Naýqastardyń 50%-ǵa jýyǵy anyqtalmaǵan kúıde qalyp, Ulttyq tirkelimge enbegen. Aýrýdy baqylaýdyń negizgi kórsetkishi – glıkozıldengen gemoglobın deńgeıin monıtorıngteý tek dıspanserlik naýqastardyń 22%-yn ǵana qamtıdy. Bul aýrýdy tıimdi baqylaý úshin jetkiliksiz. Shyǵyndardyń 70%-dan astamy retınopatııa men júrek-qan tamyrlary aýrýlary sııaqty asqynýlardy emdeýge jumsalady. Bul profılaktıkalyq jumystardyń jetkiliksizdigin kórsetedi, – dedi depýtat.
Depýtat qant dıabetiniń aldyn alý boıynsha Ulttyq baǵdarlama men tıisti ǵylymı ortalyq qurý qajet ekenin aıtady.
