Máselen, búgingi tańda Qazaqstannyń halyqaralyq prosesterdegi rólin aıtatyn bolsaq, birinshi kezekte elimizdiń ıadrolyq qarýdan bas tartý ıdeıalaryn ilgeriletýdegi kóshbasshy memleket ekenin atap ótý kerek. Bul baǵyttaǵy bastamalardy elimiz tek bıik minberlerden aıtyp júrgen joq. Sonymen qatar el aýmaǵynda Magate kómegimen tómen baıytylǵan ýran ortalyǵyn qurýǵa nıet bildirdi. Nátıjesinde búginde Shyǵys Qazaqstanda Magate-niń tómen baıytylǵan ýran banki ornalasqan. Bul jahandyq ıadrolyq qaýipsizdikti nyǵaıtýdaǵy mańyzdy qadam dep aıtýǵa bolady.
Odan keıin halyqaralyq qaqtyǵystardy retteýge medıator retinde elimiz beıbit bastamalardy ilgeriletip keledi. Bul turǵydan alǵan kezde biz Almatyda ótken Iran máselesi boıynsha Almaty raýndtary, Astanada ótken Sırııa máselesi boıynsha Sırııa raýndtaryn júrgizdik. Endi qazir Sırııadaǵy jaǵdaıdyń ýshyǵýyna oraı Qazaqstan Túrkııa, Reseı, Iran jáne Sırııa oppozısııasy arasyndaǵy kelissózderdiń alańy bola alady dep senimmen aıtýymyzǵa bolady. О́ıtkeni buǵan deıingi keıster tabysty, nátıjeli boldy. Budan bólek, Memleket basshysy Reseı men Batys arasyndaǵy shıelenisti báseńdetýge eki tarappen áriptestik qarym-qatynasty saqtaı aldy. Qazir kóp jaqty jáne eki jaqty kelissózder júrgizilip jatyr. Onyń bir dáleli elimizge qanshama memleket basshylary kelip jatyr. Keshegi kúni ótken Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, odan bólek Ortalyq Azııa memlekettter basshylarynyń jýyrda ótken otyrysyn – Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyq, Ujymdyq qaýipsizdik kelisimshart kezdesýlerin ataýǵa bolady. Bul tek kezdesý úshin jasalǵan jıyn emes. Shyn máninde muny memleketimizdiń osy Batys pen Shyǵysty baılanystyryp otyrǵan qadamy dep bilýimiz kerek. Bir jaǵynan bul – túrli taraptardyń da, elimizdiń de múddesin eskere otyryp, beıtarap kópvektorly saıasattyń nátıjesi.
Qazaqstan álemdegi klımattyq máselege beıjaı qarap otyrǵan joq, ony jaqsartýǵa úlesin qosyp jatyr, ekologııalyq problemalardy sheshýge belsendi aralasyp keledi. Bul – búgingi tańda álem boıynsha kún tártibinde turǵan úlken másele. Mysaly, elimizde Aral teńizin qalpyna keltirýge baılanysty kóptegen jumys atqaryldy. Nátıjesinde qazir Araldyń sýy kóbeıgenin kórip otyrmyz.
Taǵy bir qasıetimiz iri derjavalar arasynda tepe-teńdikti saqtaý qabiletimiz bar ekenin erekshe atap óterlik. Bul, árıne, bizdiń geografııalyq ornalasý jaǵdaıymyzǵa baılanysty. Dese de, sheshýshi faktor bul emes. Bizdiń eki strategııalyq kórshimiz Reseı men Qytaıdy alǵanda ózge eldermen de qarym-qatynasymyz turaqty. Reseı – Qytaı – Batys arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaı otyryp, elimiz syrtqy saıasattyń biregeı modelin saqtap otyr. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa músheligimiz – osynyń bir mysaly. Bul Reseımen óńirlik ıntegrasııany bildiretin bolsa, Qazaqstan «Bir beldeý, bir jol» bastamasy arqyly Qytaımen ekonomıkalyq baılanystar ornatty, ıaǵnı ekonomıkalyq ártaraptandyrýdyń naqty mysaly.
Sonymen qatar elimiz Máskeýmen aradaǵy tyǵyz qarym-qatynasqa qaramastan Reseıdiń birqatar áreketin moıyndamaı, Ýkraınadaǵy qaqtyǵysta óziniń egemendi kópjaqty kózqarasyn saqtap otyr. Bul elimizdiń ózindik ulttyq múddeleriniń bar ekenin jáne oǵan basymdyq beretinin kórsetedi. Elimizdiń syrtqy saıasatynyń erekshelikteri óte kóp. Mańyzdysy – mýltıvektorlyq saıasatty ustanýy. Bul kez kelgen teketiresten, qaqtyǵystan aýlaq bolyp, halyqaralyq arenada bedelin, ustanymyn saqtaýǵa múmkindik berip otyr. О́ıtkeni qazirgi geosaıası jaǵdaıda bir jaqty qoldamaı, óziniń biregeı saıasatyn júrgize bilý mańyzdy. Bul kez kelgen elge tán qasıet dep aıta almaımyz. Al endi Qazaqstanda bul turǵyda óziniń pragmatızm men beıtaraptyq saıasatyn ustanyp, ereksheligin kórsetip keledi. Halyqaralyq, eki el aralyq qaqtyǵystarda taraptardyń qaı jaǵyn bolsa da ashyq qoldaýdan aýlaq bolyp, eki tarapty qaqtyǵysty toqtatýǵa kelissózder júrgizý arqyly senimdi deldal bolýǵa nıet bildirip otyrmyz. Mysaly, Reseıge jasalǵan sanksııalyq qysymǵa qaramastan Máskeýmen ekonomıkalyq baılanystardy qoldap, Eýroodaq, AQSh-pen qarym-qatynasty belsendi damytyp otyr. Bul degenimiz – syrtqy saıasatymyzdyń ereksheligi.
Budan bólek, aımaqtyq qaýipsizdik máselesinde óziniń kóshbasshylyq rólin atqaryp otyr. Qazaqstan Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, Túrki odaq uıymy óńirlik ıntegrasııadaǵy, Azııada ózara is-qımyl jónindegi kelisimshart alańy arqyly elimiz óńirlik ıntegrasııada belsendilik tanytyp júr. Qoryta kelgende, Qazaqstan – óziniń álemdik problemalaryn sheshýge biregeı sheshimin usyna alatyn, beıtarap kúsh retinde orta derjavanyń tolyqqandy jan-jaqty múmkindikteri bar, kópvektorlyq úılesimge negizdelgen myna jahandyq týrbýlenttik jaǵdaıda halyqaralyq yntymaqtastyqty damytýǵa barynsha úles qosyp kele jatqan damýshy el.
Qazbek MAIGELDINOV,
saıasattanýshy
