– Qaırat Shorauly, Azııa keńesin tolyqqandy óńirlik halyqaralyq uıymǵa transformasııalaý úderisi 2022 jyly Azııa keńesiniń altynshy Sammıtinde bastalyp, eleýli qoldaý tapty. Onyń maqsaty men júzege asyrýdyń negizgi qadamdaryn aıtyp berseńiz.
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev keńestiń 2022 jyly ótken sammıtinde «Biz jańa uıym quryp otyrǵan joqpyz, biz ınstıtýsıonaldyq damýdyń jańa kezeńine ótip otyrmyz», degen edi. Jalpy Azııa Keńesin transformasııalaý týraly sheshim Azııanyń jahandyq saıası jáne ekonomıkalyq salalardaǵy ósip kele jatqan yqpalyn eskere otyryp, uıymnyń qajettiligin moıyndaýǵa negizdelgen. Azııa keńesin transformasııalaý – alǵa jasalǵan qadam ǵana emes, sondaı-aq álemniń qazirgi ahýalyna baılanysty týyndaǵan qajettilik. О́ıtkeni Azııa elderiniń dáýiri keldi. Azııa búginde saıası, ekonomıkalyq, mádenı, tehnologııalyq jáne bilim berý salalarynda jahandyq kóshbasshyǵa aınaldy. Sol sebepti qurlyqtaǵy memleketterdiń ózara yqpaldasýy burynǵydan da nyǵaıyp, berik bolýy qajet.
Bul jerde biz Azııany búkil álemnen oqshaýlaý týraly aıtyp otyrǵan joqpyz, kerisinshe, múshe memleketterdiń yntymaqtastyǵy neǵurlym birtutas jáne joǵary deńgeıde bolsa, jahandyq saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq damýǵa soǵurlym oń áser etedi.
О́kinishke qaraı, Azııada úlken problemalar, sheshimge kele almaǵan qaqtyǵystar bar. Bular ásirese búgingi kúrdeli geosaıası ahýalǵa baılanysty artyp otyr. Senim azaıyp, halyqaralyq platformalardyń tıimdiligi álsirep barady. Osylardyń barlyǵy Azııa keńesin neǵurlym tıimdi qurylymǵa aınaldyrýdy qajet etedi.
Negizi, is júzinde Azııa keńesi tolyqqandy halyqaralyq uıym retinde jumys istep keledi. Máselen, zańdyq turǵydan biz halyqaralyq uıymdardyń barlyq talabyna saı bolyp otyrmyz. Bizde uıymymyzdyń maqsattary men qaǵıdattaryn belgileıtin quryltaı qujattary, sondaı-aq basqarýshy men jumys organdary jáne birqatar keńesshi organdar bar.
– Qazir álemde adamzat bir-birine senýden qaldy. Qazaqstan tóraǵalyǵy kezinde Azııa keńesiniń senim sharalary katalogi jańartylýynyń bir sebebi osy shyǵar?
– Azııa keńesi senim sharalarynyń katalogi – uıymnyń negizgi qyzmetin retteıtin biregeı qujat. Qazir jańartylǵan nusqasynda áskerı-saıası, jańa syn-tegeýrinder men qaýip-qaterler, ekonomıkalyq, ekologııalyq jáne adamı ólshemder boıynsha 19 basym sala qarastyrylǵan. Árbir memleket ózine basym baǵytty tańdap, aqparat almasý jáne birlesken is-qımyl arqyly ony damytýǵa úles qosa alady. Qazirgi geosaıası turaqsyzdyq jaǵdaıynda tıimdiliktiń ózi ıkemdilikti qajet etetinin túsinemiz. Sondyqtan Senim sharalarynyń katalogi jańa syn-tegeýrinderge saı jańartylyp otyrady. Mysaly, 2021 jyly oǵan epıdemıologııalyq qaýipsizdik, qoǵamdyq densaýlyq jáne farmasevtıka, aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar qaýipsizdigi, áıelder men qyzdardyń quqyqtary men múmkindikteri sııaqty mańyzdy baǵyttar qosyldy.
Osydan keıin Qazaqstan tóraǵalyǵy kezinde basqa múshe memleketterdiń usynystary qabyldandy. Mysaly, Reseı Federasııasy QHR-men birlesip aqparat-kommýnıkasııa tehnologııalarynyń qaýipsizdigi salasyndaǵy senim sharasyn engizýdi usyndy. О́zbekstan katalogtiń adamı ólshemin toltyryp, onda áıelder quqyqtary men múmkindikterin keńeıtý sııaqty uǵymdar paıda boldy, jastar saıasatyna kóbirek kóńil bólindi, demokratııa men adam quqyqtaryna qatysty naqty tujyrymdamalar jasaldy. Katalogtiń jańa syn-tegeýrinder men qaýip-qaterler ólsheminde terrorızm baǵyty bólek kórsetilgen. Ekonomıkalyq salada saýda men ınvestısııa jeke senim sharasy retinde atalyp ótti. Qazir bizde qosa teń úılestirýshi elder bar, olar – Túrkııa men Qyrǵyzstan. Jaqyn arada tujyrymdama ázirlenedi. Meniń oıymsha, bul múshe memleketterdiń birin osy baǵytty úılestirý mıssııasyn qabyldaýǵa yntalandyrady. Bul – óte qyzyqty taqyryp.
Sondaı-aq qujattyń jańa nusqasyna volonterlik baǵyt qosyldy, ıaǵnı bizdiń katalogimiz keńeıip jatqanyn kórip otyrmyz. Eń ózekti taqyryptardy engizemiz. Árbir úılestirýshiniń merzimi bar. Eger tujyrymdama múshe memleketterdiń talqylaýyna tym uzaq ýaqytqa sozylsa, úderisti jyldamdatatyn tetikter bar. Senim sharalaryn qalaı júzege asyratynymyzdy naqtyraq retteıtin erejeler bar. Kóptegen uıymda mundaı quraldar joq. Men múshe memleketterge senim sharalaryn naqty júzege asyrý joldary týraly qol jetkizgen kelisimderi úshin óte rızamyn.
– Buǵan qosa 2022 jylǵy Astana málimdemesinen keıin mańyzdy qujat qabyldandy, Syrtqy ister mınıstrleri ótken jyly transformasııanyń 8 negizgi baǵytyn kózdeıtin jol kartasyn bekitti. Osy mıssııany bir sholyp ótseńiz.
– Birinshiden, transformasııa kezinde Memleket jáne Úkimet basshylarynyń keńesi, Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesi quryldy. Bul – Qazaqstannyń usynysymen Hatshylyqtyń Atqarýshy dırektory degen burynǵy laýazym Bas hatshy laýazymyna aýystyrylyp, dárejesi kóterildi degen sóz. Osylaısha, Azııa keńesi deńgeıin halyqaralyq uıym mártebesine kóterýge baǵyttalǵan naqty qadamdar jasaldy. Sondaı-aq senim sharalaryn iske asyrý tetigin jetildirýge baǵyttalǵan sheshimder de qabyldandy.
Ekinshi mańyzdy jaıt, Azııa keńesi senim sharalarynyń tıimdiligin arttyrý kerek. О́ıtkeni bizdiń basty mindetimiz – memleketterdiń ózara árekettesýine, senim deńgeıin arttyrýyna kómektesý. Senim bolǵan kezde dıalog bolady, dıalog yntymaqtastyqqa ákeledi, al yntymaqtastyq – qaýipsizdik pen damýdyń negizi.
Sondyqtan qujat jasap qana qoımaı, memleketter arasyndaǵy ózara árekettesý ádisterin qalaı jetildire alatynymyzdy qarastyrý mańyzdy boldy. Búginde Hatshylyq uıymǵa múshe memleketterge tehnıkalyq súımeldeý ǵana qoımaı, saraptamalyq kómek kórsetedi. Múshe memleketter keńes alý úshin Hatshylyqqa júginedi, taldaý jumystaryn júrgizýdi, basqa halyqaralyq uıymdardyń tájirıbesin zertteýdi tapsyrady.
– Mundaı jumystardy atqarýǵa eń aldymen kadrlyq resýrs qajet. Keńeste dıplomattar deńgeıindegi qyzmetkerlerdiń úlesi qandaı?
– Qazir bizde otyzǵa jýyq shartpen jumys isteıtin qyzmetker bar. Olardyń basym bóligi dıplomat sanatyna jatady. Sonymen qatar Hatshylyqqa sekondment tásilimen tórt elden segiz dıplomat jiberilip otyr. Jalpy, bizdiń Hatshylyǵymyzǵa búginge deıin segiz el óziniń dıplomatyn jumysqa joldaǵan eken. Endi Ázerbaıjan tóraǵalyǵy barysynda bizdegi dıplomattar sany artady.
– Azııa keńesinde 28 múshe-memleket bar. Barlyǵynyń talap-tilekteri, usynystary qalaı qabysady? Bilýimizshe, keńestiń ishinde bir-birimen dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatpaǵan memleketter bar. Elderdiń kózqarastary, pikirleri kelispeıtin jaǵdaılar bola ma? Ol kezde ortaq kelisimge kelý qanshalyqty qıyndyq týǵyzady?
– О́te ózekti suraq. Qazirgi tańda aıtyp ketkenimdeı, bizdiń qurlyǵymyzda sheshilmegen daýly máseleler barshylyq. Keıbir memleketter bir-birimen dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatpaq túgili bir-birin moıyndamaıdy. Degenmen de Azııa keńesiniń bir ereksheligi qandaı qıyn baılanys bolsa da, memleketterdiń basqa eldermen suhbat ornatýǵa, dıalog qurýǵa degen umtylysy baıqalyp keledi. Keıbir múshe memleketterimizdiń paıymdaýynsha, Azııa keńesiniń sheńberinde bir-birimen dıplomatııalyq qarym-qatynasy joq memleketter kelissózder ústinde bas qosa alady. Árıne, konsensýs tásilimen qabyldanatyn sheshimderge jetý óte qıyn. О́zińiz durys aıtasyz, keı kezde memleketterdiń múddeleri qıylyspaıdy. Alaıda eger memleketterdiń jalpy umtylysy saıası jaǵynan basym bolsa, dıalog qurýǵa olardyń sheshimderi nyq bolsa, onda kelise almaıtyn eshbir másele joq. Ortaq sheshimder shyǵarýǵa bolady. Bul úrdistiń bastalǵanyna shamamen 32 jyl boldy. 25 jyl boıy bizdiń Azııa keńesine múshe memleketter arasyndaǵy qarym-qatynastardy retteıtin qaǵıdattar deklarasııamyz jumys istep keledi. Iаǵnı 30 jyl boıy konsensýsqa negizdelgen sheshimder qabyldanyp otyr. Keıbir basqa qurlyqtaǵy nemese basqa óńirdegi osyndaı aımaqtyq uıymdardyń sheshim qabyldaýynda qıynshylyqtar baıqalyp otyr. Nátıjesin kórip otyrmyz, geosaıası teketires qazir ýshyǵyp tur. Degenmen de Azııa keńesiniń, Qudaıǵa shúkir dep qoıaıyq, múshe memleketterdi bir-birimen suhbattastyryp, ortaq sheshimge kelýine dármeni jetkilikti.
– Qazir elder arasyndaǵy túsinbestik, daýlardyń sońy qaqtyǵystarǵa ulasyp jatqan jaǵdaılar bar. Muny ózińiz de atap óttińiz. О́kinishtisi, zardap shegýshi – qarapaıym halyq, balalar. Osy oraıda Azııa keńesi óńirlik qaýipsizdikti qalaı qamtamasyz etedi?
– Azııa keńesinde áskerı-saıası ólshem bastapqy kezeńnen beri bar. Senim sharalary kataloginde sharalardyń bári naqty kórsetilip, jazylǵan. Alaıda eriktilik qaǵıdaty boıynsha keıde barlyq múshe memleket bul sharalardy tolyqqandy damytýǵa qaýqarly emes. Rasynda, Azııadaǵy qaýipsizdik máseleleri kúrdeli. Halyqaralyq qaýymdastyq tarapynan túbegeıli sharalar aýadaı qajet. Biraq ortaq kózqaras bolmaıynsha, áreket etý óte qıyn. Máselen, BUU Qaýipsizdik keńesi bar, sheshimder qabyldaıtyn BUU Bas Assambleıasy bar, biraq olar tek usynys qana jasaıtyn sıpatqa ıe bolyp qaldy. Azııa keńesinde de biz máselelerdi birden sheshe almaımyz. Alaıda biz túrli qaqtyǵystarǵa tartylǵan memleketter úshin dıalog alańyn qura alamyz. Men myna bir skeptısızmdi túsinemin, mysaly, halyqaralyq uıymdar bar, biraq qaqtyǵystar azaımaı otyr. Bul saıasatkerlerdiń belgili bir máselede kózqarastarynyń birdeı bolmaýynan oryn alady. Ony halyqaralyq qurylymdar durystap nemese birkelki qalyptastyryp bere almaıdy, kem degende, qaqtyǵysýshy taraptardyń kezdesýi men kelisimge kelýine múmkindik beredi.
Esterińizge sala keteıin, 2002 jyly Úndistan men Pákistan arasynda shekara máselesine baılanysty teketirestiń ýshyqqan kezi edi. Másele óte ótkir boldy, óıtkeni olarda ıadrolyq qarý bar, bul búkil adamzat úshin úlken qaýip tóndirdi. Azııa keńesiniń alańy Úndistan men Pákistan basshylarynyń kezdesýine jáne halyqaralyq qaýymdastyqtyń qysymymen kelisimge kelýge jáne sol arqyly jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa múmkindik berdi. Bul turǵyda halyqaralyq uıymdardyń, sonyń ishinde Azııa keńesiniń róli óte mańyzdy dep esepteımin.
– Qazaqstan 2020–2024 jyldardaǵy tóraǵalyǵy aıasynda qandaı bastamalar usyndy? Eń mańyzdy jetistikterin qalaı baǵalaısyz?
– Qazaqstannyń tóraǵalyǵy Azııa keńesiniń ınstıtýsıonaldyq qurylymyn nyǵaıtýda mańyzdy ról atqaryp, turaqty jáne maǵynaly uıymnyń negizin qalady. Azııa keńesi qorynyń jobalyq qyzmetine arnalǵan arnaıy mehanızmdi qurý, sondaı-aq Taldaý ortalyqtary forýmy (TOF) men Aqsaqaldar alqasy sııaqty turaqty keńesshi organdardy qurý bastamasy – osy mindettemeniń dáleli.
Jalpy, Azııa keńesi qory jobalardy jınaqtap, olardy júzege asyrý úshin qarajat tartýǵa arnalǵan arnaıy tetik retinde qyzmet etedi. Qordyń Jobalardy qaraý komıteti óz jumysyn bastap, múshe memleketterdiń biri qor bıýdjetine erikti jarna engizdi. Aqsaqaldar alqasy múshe memleketterdiń eń bedeldi ókilderi arqyly beıbitshilik, qaýipsizdik jáne Azııa keńesiniń bolashaq baǵyty máseleleri boıynsha usynystar berýge arnalǵan.
Sonymen qatar 17 jeltoqsanda ótken AО́SShK-tiń Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń jetinshi otyrysynda múshe memleketterdiń jetekshi ýnıversıtetteri seriktestik jelisin qurý týraly memorandým qabyldandy. Bul bastama Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń 2022 jylǵy altynshy sammıttegi usynysynyń negizinde júzege asty jáne bilim berý, ınnovasııalar, zertteýler, kadr daıarlaý jáne Azııanyń ınnovasııalyq bilim berý modelin jahandyq deńgeıde ilgeriletý salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Bul jastarǵa, ǵylymı qyzmetkerlerge úlken akademııalyq almasý baǵdarlamasy bolady. Ýnıversıtetter bir-biriniń tájirıbesin ózara zertteıtin boldy. Búgingi tańda oqý oryndary naryq talabyna saı mamandardy tez ári sapaly daıarlaýy kerek.
Jastar keńesi aıasynda kóptegen qyzyqty taqyryp talqylandy. Jastarymyz qandaı da bir ekstremıstik, radıkaldy baǵyttarǵa eliktemes úshin deradıkalızasııany buqaralyq aqparat quraldarynda nasıhattadyq. Mysaly, Azııa keńesi baıqaýshy uıymdarynyń biri – TúrkPA-nyń jas depýtattary – jastar saıasaty men zań shyǵarý bastamalaryn damytý jóninde tájirıbe bólisti.
Sonymen qatar búginde biz mádenı turǵydan kimmen jumys istep jatqanymyzdy bile bermeımiz. Al Azııanyń úlken mádenı bóligi bar, biraq ol ártúrli jáne Azııanyń ártúrli bólikterinde ártúrli mádenı turǵyda damıdy.
Qazir jahandyq ekologııa máselesi kúrdeli. Osyǵan nazar aýdardyq. Bir sózben aıtqanda, «biz kimbiz?», «ne isteımiz?», «qandaı is tyndyrdyq?» degen álemniń saýaldaryna jaýap berýge tyrystyq.
– Osy jeltoqsanda tóraǵalyqtyń Ázerbaıjanǵa ótýin eskere otyryp, siz Azııa keńesiniń bolashaqtaǵy damýynyń negizgi baǵyttaryn qalaı kóresiz?
– Ázerbaıjan basymdyqtary Qazaqstannyń tóraǵalyǵy kezinde atalyp ótken jetistikterge negizdelgeni meni qatty qýantady. Bul júıelilik pen sabaqtastyq, onyń ishinde tıimdilikti arttyrý da bar. Kóptegen jańa organdy qurýdyń qajeti joq, tek ózekti jáne suranysqa ıe nárselerdi jasaý kerek. Ázerbaıjannyń tóraǵalyǵynyń halyqaralyq qarym-qatynastarǵa ashyqtyǵy da unady. Bul mańyzdy, óıtkeni Azııa keńesi jabyq elıtalyq top emes, kóptegen halyqaralyq seriktes uıym bar, olarmen yntymaqtastyqty arttyrýǵa umtylamyz. Azııa keńesindegi tóraǵalyqtyń Ázerbaıjanǵa ótýi uıym tarıhyndaǵy jańa kezeńniń bastalýyn bildiredi. Senim sharalaryn ilgeriletýde erekshe nazar kıberqaýipsizdik, derekterdi qorǵaý jáne klımattyń ózgerýine beıimdelý sııaqty jańa qaýipterge aýdarylady. Ázerbaıjannyń aımaqtyq ıntegrasııany nyǵaıtýdaǵy baı tájirıbesi osy baǵytta belsendi qadamdar jasaýǵa múmkindik beredi. Mysaly, Senim sharalary katalogindegi «Qaýipsiz jáne tıimdi kólik dálizderin damytý» baǵyty boıynsha úılestirý sheńberinde COP29 kezdesýinde Baký portymen birlesip turaqty kólik baılanysyn damytýǵa arnalǵan is-shara ótkizildi. Sonymen qatar Ázerbaıjan bilim berý, ǵylym jáne mádenı almasý sııaqty gýmanıtarlyq ólshemderdi damytýǵa erekshe nazar aýdarady. Osy oraıda Ázerbaıjan ADA ýnıversıteti Jelige basqarma etýge beıim dep aıtýǵa bolady.
– Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesiniń jetinshi sammıti 2026 jyly ótedi. Tórt jylda bir ret keletin is-sharaǵa daıyndyq bastalyp ketti me? Qandaı jańalyqtar bolmaq?
– Ázerbaıjannyń Syrtqy ister mınıstri Djeıhýn Baıramov atap ótkendeı, tóraǵalyq «Kúshti Azııa keńesi, ózara baılanys, sıfrlandyrý jáne Azııadaǵy turaqty ósý» taqyrybyna negizdelgen jáne ol qazirgi zamannyń dınamıkasy men aımaq qajettilikterine tolyq sáıkes keledi. Eger búkil Azııa qurlyǵy ózara baılanysty neǵurlym joǵarylatsa, ony damytsa, soǵurlym búkil álemdik saýdaǵa, ınvestısııalarǵa, týrızmge óziniń ıgi áserin tıgizedi. Ásirese Ázerbaıjan nemese Qazaqstan sııaqty ashyq teńizderge joly joq memleketter bul jobadan úlken paıda kóredi dep oılaımyn. Búgingi tańda búkil álem sıfrlyq tehnologııalarǵa negizdelgen ǵoı. Biraq bul tehnologııalardyń keıbir osal jaqtary bar. Ásirese adamdardyń jeke aqparaty taralmaıtyndaı bolý kerek. Kerisinshe, bul sıfrlyq tehnologııalar adamnyń quqyqtaryn saqtaýǵa onyń saýdada bolsyn, mádenıette bolsyn, basqa áleýmettik máselelerde bolsyn, ol qamqorshy bolý kerek. Soǵan baǵyttalǵan. Endi jalpy turaqty ósýi úshin biz qarjy, ınvestısııa, neǵurlym ekonomıkalyq jaǵynan bir-birimen Azııa keńesine múshe memleketter saýda-sattyǵyn jasaıtyn bolsa, soǵurlym órkendeıdi. Biraq bul órkendeý bizdiń qorshaǵan ortanyń esebinen bolmaýy kerek. Bul ekonomıkalyq progress mindetti túrde turaqty bolýy kerek. Iаǵnı aınalamyzdaǵy qorshaǵan orta bizdiń ishetin sýymyzǵa, tynystaıtyn aýamyzǵa eshbir nuqsan kelmeıtindeı jasyl tehnologııalardy damytý, jasyl energııa kózderin damytý arqyly órbıdi dep senemin.
– Qaırat Shorauly, Qazaqstan tóraǵalyǵy kezindegi Azııa keńesiniń jumysy jóninde keńinen maǵlumat bergenińizge rahmet.
Áńgimelesken –
Gúlnar JOLJAN,
«Egemen Qazaqstan»
