Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Maıkl ROSSI,
Nıý-Djersıdegi Ratgers ýnıversıtetiniń (AQSh) qyzmetkeri
Álemde tepe-teńdik saqtaý mańyzdy
Qazaqstan osy oraıda qyzyqty keıs-stadı ustanyp ári usynyp otyr. Onyń teńdestirilgen jáne dáıekti beıbit syrtqy saıasaty kópvektorly saıasat retinde sıpattalǵan. Bul elge ishki jáne aımaqtyq turaqtylyqty saqtaýǵa múmkindik berdi. Osy turaqtylyq Qazaqstannyń ishki saıasatynda jáne Astanada úsh jylda bir ret ótkiziletin Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri seziniń bastamasynda kórinis tapqan, konfessııaaralyq dıalog pen beıbitshilikke yqpal etetin birlik pen etnıkalyq kelisimge degen adaldyǵynyń negizinde jatyr. Soltústiginde Reseımen, shyǵysynda Qytaımen kórshiles jatqan Qazaqstannyń syrtqy saıasaty shaǵyn jáne orta derjavalardyń turaqtylyǵy tómendep, barǵan saıyn kóppolıarly jahandyq tártipti qalaı basqaramyz degenderge mańyzdy sabaq beredi.
Qazaqstannyń 90-jyldardyń basynda keńes odaǵynan táýelsizdik alǵannan keıin qalyptasqan syrtqy saıasaty Reseı, Qytaı, AQSh jáne Eýropalyq odaqty qosa alǵanda, túrli jahandyq uıymdarmen qarym-qatynas ornatýǵa múmkindik beredi. Mysaly, Qazaqstan – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń quramyndaǵy el. Sonymen qatar 2015 jyly qol qoıylǵan Keńeıtilgen seriktestik jáne yntymaqtastyq týraly kelisimniń (EPCA) bóligi retinde EO-men qarym-qatynasty damytyp jatyr. Qazaqstan óziniń syrtqy saıası kún tártibinde birde-bir derjavanyń ústemdik etpeýin qamtamasyz ete otyryp, geosaıası kelispeýshilikterge qaramastan, yntymaqtastyq baılanystaryn ornatty. Bul tásil Qazaqstannyń uly derjavalar arasyndaǵy básekelestiktiń nysanyna aınalýyna jol bermeýde mańyzdy ról atqardy. О́ıtkeni yqpaldy kórshiler eldi qaqtyǵystarǵa nemese básekelestikke ońaı tartýy múmkin. Alaıda Máskeýmen de, Beıjińmen de berik qarym-qatynasty saqtaı otyryp, sondaı-aq Batys elderimen baılanysty nyǵaıta kelip, Qazaqstan iri derjavalardyń qaqtyǵystarynan boıyn aýlaq ustady. Onyń ornyna «Bir beldeý, bir jol» bastamasynyń baǵyty boıynsha da, Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty boıynsha da Qytaı men Eýropa arasyndaǵy saýdany jeńildetti. Qazaqstannyń teńdestirilgen syrtqy saıasaty jáne onyń kúrdeli halyqaralyq dınamıkany baǵdarlaı bilý qabileti eldiń 2017–2018 jyldary BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi etti, oǵan uıym senim bildirdi. Ol Ortalyq Azııadan osy laýazymdy atqarǵan alǵashqy el boldy. Qazaqstan sııaqty orta derjavalar úshin dıplomatııanyń bul túri – iri elderdiń «bálesinen» aýlaq bolýdyń basty quraly. AQSh, Qytaı jáne Reseı arasyndaǵy jahandyq básekelestik kúsheıgen saıyn olar kóptegen eldi bir tarapqa qosylýǵa úgitteıdi. Alaıda Qazaqstan mysaly kórsetkendeı, dıplomatııalyq joldy ashyq ustaný arqyly elder avtonomııasyn saqtaı alady jáne óz múddelerine qyzmet etpeıtin qaqtyǵystarǵa qosylmaı qarsy tura alady.
Aımaqtyq beıbitshilikke úles qosyp keledi
Qazaqstan óziniń beıtaraptylyq áreketinen basqa, orta derjavalardyń halyqaralyq dıplomatııadaǵy rólin tanytyp, aımaqtyq beıbitshilik pen qaýipsizdikke yqpal etip keledi. Ol óziniń beıtarap ustanymyn paıdalana otyryp, óńirlik jáne halyqaralyq qaqtyǵystardaǵy kelissózder alańyn usyndy. Bizge málim mysaldyń biri – Sırııa boıynsha Astanadaǵy beıbit kelissózder. Onda Qazaqstan 2017 jyldan beri Sırııa úkimeti, oppozısııalyq toptar jáne Reseı, Iran, Túrkııa sekildi halyqaralyq múddeli taraptar arasynda kelissózder júrgizip keledi. Sırııadaǵy ishki qaqtyǵys tolyq sheshilmegenimen, Qazaqstannyń beıtarap ustanymy oǵan osy kelissózderdiń qojaıyny retinde áreket etýge múmkindik berdi. Byltyr Qazaqstan Armenııa men Ázerbaıjan arasyndaǵy kelissózder alańyn usyndy. Kelissózder shıelenisti jeńildetýge jáne burynnan kele jatqan qaqtyǵysqa qatysqan eki el arasyndaǵy beıbitshilikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Ázerbaıjan Qazaqstannyń Baký men Erevan arasynda beıbitshilik kelisimi boıynsha kelissózderdi Astanada jalǵastyrý týraly usynysyn qabyldady.
Sonymen qatar Qazaqstan buǵan deıin Reseı men Ýkraına arasyndaǵy kelissózderge de óz alańyn usyndy. Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Ýkraınada beıbitshilikke qol jetkizý múmkindigi áli de bar ekenin aıtty.
Qazaqstan – ıadrolyq qarýsyzdanýdyń jaqtaýshysy. 1991 jyly Semeı ıadrolyq polıgony jabylyp, álemdegi tórtinshi iri ıadrolyq arsenaldan bas tartqannan keıin Qazaqstan álemdik arenada taratpaý máselesin alǵa tartty. El jyl saıyn 29 tamyzda atap ótiletin halyqaralyq ıadrolyq synaqtarǵa qarsy kúres kúnin belgileýde sheshýshi ról atqardy. Eki iri jahandyq ıadrolyq derjava Amerıka Qurama Shtattary men Reseı arasyndaǵy qarama-qaıshylyqtyń artyp kele jatqanyn eskere otyryp, orta derjavalardyń osy qarýdan týyndaıtyn jahandyq qaýipti azaıtý úshin yntymaqtasýy óte mańyzdy. Iri derjavalardyń jaqyn arada ıadrolyq qarýsyzdanýǵa umtylýy ekitalaı bolsa da, kishigirim elder jahandyq qaýipsizdik normalaryna áser etip, ıadrolyq qaqtyǵystardyń aldyn alýda mańyzdy ról atqarýy múmkin.
Sonymen qatar Qazaqstan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes (AО́SShK), Azııadaǵy beıbitshilik pen yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan platforma sııaqty bastamalar arqyly aımaqtyq qaýipsizdikti saqtap keledi. Bul el Úndistan men Pákistan sııaqty saıası qarsylastary bar Shanhaı Yntymaqtastyq Uıymyn (ShYU) qosa alǵanda, iri halyqaralyq uıymdardy basqardy. Degenmen barlyq tarappen oń qarym-qatynastyń arqasynda Qazaqstan ShYU-ǵa múshe memleketter arasynda birneshe qujatqa qol qoıýǵa muryndyq bolyp, túrli geosaıası múddelerdi baǵdarlaý qabileti baryn taǵy da kórsetti.
Beıtaraptylyqtyń oń áseri
Qazaqstannyń ustanyp otyrǵan beıtarap saıasaty oń bolǵanymen, onyń problemalary da joq emes. Jahandyq qaqtyǵystardyń kúsheıip turǵan kezinde beıtaraptyqty saqtaý qıyn bolýy múmkin, ásirese iri derjavalardyń qysymy kúshti bolsa. Mysaly, Qazaqstannyń Reseıge jaqyndyǵy problema týǵyzbaı qoımaıdy, óıtkeni Máskeý aımaqqa yqpal etýdi jalǵastyryp keledi. Sonymen qatar Qytaıdyń ekonomıkalyq ústemdigi Ortalyq Azııa elderiniń osy yqpaldy kórshimen baılanysyn nyǵaıtýǵa ıtermeleıdi. Degenmen bul tásildiń artyqshylyqtary basym. Qazaqstannyń syrtqy saıasaty oǵan kórshileriniń geosaıası ambısııalaryna aralaspaı, aımaqtyq beıbitshilik pen qaýipsizdik kúsh-jigerinde syndarly ról atqarýǵa múmkindik berdi. AQSh, Qytaı nemese Reseı sekildi iri derjavalardyń beıtarap syrtqy saıasat júrgizýi ekitalaı. О́ıtkeni olardyń geosaıası ambısııalary men strategııalyq múddeleri uly derjavalardyń básekelestigine ákelip soqtyrady, bul olardyń jahandyq kún tártibin júzege asyrý barysynda basqa memlekettermen básekelestikke qaraı umtylýynda jatyr. Al shaǵyn memleketter men orta derjavalarǵa kópvektorly dıplomatııa strategııasyn júrgizý tıimdi. Sebebi mundaı elder yntymaqtastyqqa ashyq bolyp, ózderiniń avtonomııasyn qorǵaı alady, aımaqtyq turaqtylyqqa úles qosa alady jáne jahandyq qaqtyǵystarda deldal retinde áreket ete alady. Eger kóptegen el osy jolmen júrse, olar turaqty halyqaralyq tártipti qurýǵa kómektese alar edi.
Daıyndaǵan –
Gúlnar JOLJAN,
«Egemen Qazaqstan»
