Sýret: azbyka.ru
Ulttyq baǵdarlamanyń jemisi
Eýrostattyń málimetinshe, Eýropadaǵy sýısıd boıynsha elder reıtınginde Fınlıandııa – besinshi orynda. Bul tizimdi Lıtva bastap tur, sodan keıin – Latvııa men Majarstan.
Fınlıandııada jyl saıyn júz myń adamǵa shaqqanda – 13, Fransııada 14 adam óz-ózine qol jumsaıdy. Germanııa men Shvesııa sýısıd statıstıkasynyń ortasynda tur. Tizimniń basynda turǵan Lıtvada jyl saıyn júz myń adamnyń 30-y sýısıd jasaıdy. Iаǵnı lıtvalyqtar fınderge qaraǵanda sýısıdten eki ese kóp ómirmen qoshtasady. Eýropadaǵy eń az kórsetkish – Kıpr men Grekııada.
Fınlıandııanyń Yle ulttyq teleradıohabar kompanııasynyń aqparattyq saıtyna bergen suhbatynda Helsınkı ýnıversıtetiniń professory Erkkı Isometsıa Fınlıandııada 80-jyldary álemde birinshi bolyp sýısıdtiń aldyn alý jónindegi ulttyq baǵdarlama ázirlengenin aıtady. Bul jumys eldegi sýısıdtiń túrleri men sebepterin zertteýden bastalǵan. Ulttyq baǵdarlama ázirleýge 2016 jyly Fınlıandııanyń psıhıkalyq densaýlyq máseleleri jónindegi arnaıy komıssııasy elde sýısıdtiń aldyn alý baǵdarlamasyn engizý týraly talap qoıǵan. Sarapshynyń aıtýynsha, qazirgi ýaqytta fın dárigerleri sýısıdtik kóńil kúıi bar naýqastardy tanyp alatyndaı qosymsha daıyndyqtan ótýi kerek. 2018 jyldyń 1 naýryzynda Helsınkı men Kýopıo qalalarynda sýısıdtiń aldyn alý ortalyqtary ashylǵan. Ondaǵy mamandar óz-ózine qol jumsaýǵa beıim adamdarǵa, sondaı-aq ózin-ózi óltirýge tyrysqandardyń týystaryna medısınalyq jáne psıhologııalyq qoldaý kórsetedi.
Erkkı Isometsıanyń aıtýynsha, halyqaralyq sýısıd statıstıkasynda buryn KSRO quramyna kirgen elderdiń kórsetkishteri anyq kórsetilgen. Buryn olar týraly jeke derekter bolmaǵan.
«Qosymsha aqparat paıda bolǵan kezde, bul Fınlıandııanyń álem kartasyndaǵy ornyn jaqsyraq anyqtaýǵa kómektesti. Fınlıandııada osy kórsetkish buryn Eýropadaǵy ortasha kórsetkishterden joǵary bolǵany ras. Statıstıkalyq ortalyqtyń málimeti boıynsha, Fınlıandııada eń kóp sýısıd 80-jyldardyń aıaǵynda, ıýppı dáýiriniń basynda bolǵan. Osydan keıin kórsetkish turaqty jáne kúrt tómendedi», deıdi sarapshy.
Ǵalymnyń pikirinshe, sýısıdtiń tómendeýiniń naqty sebebin anyqtaý múmkin emes. Degenmen hronologııany baılanystyrýǵa bolatyn faktorlar bar.
«Álemde birinshi bolyp sýısıdtiń aldyn alý jónindegi ulttyq baǵdarlamany ázirleýmen qatar Fınlıandııa depressııany emdedi. Tıimdi terapııa men emdeýdiń basqa túrleri de jasaldy. Depressııaǵa qarsy shyǵarylǵan jańa dárilerdiń janama áserleri az boldy, sondyqtan dárigerler olardy taǵaıyndaýdan qoryqqan joq. Meniń oıymsha, dári-dármek qoldaný depressııany emdeýge kómektesti. Osylaısha, Fınlıandııada sýısıd azaıdy», dedi fın ǵalymy.
Keıbir sarapshylar óz-ózine qol jumsaýdyń sebebin ekonomıkalyq kórsetkishtermen nemese jyl mezgilimen baılanystyrady. Alaıda Erkkı Isometsıa muny joqqa shyǵarmaıtynyn, biraq olar sýısıdtiń sebebine jatpaıtynyn aıtady.
«Máselen, 1930 jyldardaǵy daǵdarys kezinde sýısıdtiń ósýi baıqalmady. 90-jyldardaǵy daǵdarys kezinde de kóptegen fın kúızeliske ushyrady, jumysynan aıyryldy. Osy jyldary sýısıd kóbeıedi dep kútkenimiz de jasyryn emes, alaıda kerisinshe azaıdy. Eger qoǵam daǵdarys kezinde turǵyndardy qoldasa, sýısıd az bolatyny sózsiz. Mysaly, 2008 jyly oryn alǵan daǵdarys keıbir Eýropa elderindegi sýısıd statıstıkasyna áser etti, Skandınavııada sol kúıi qaldy», dedi sarapshy.
Fın ǵalymy sýısıdtiń dáleldi faktilerine de toqtaldy. Aıtalyq, er adamdar áıelderge qaraǵanda ómirmen kóbirek esep aıyrysady, soltústik Fınlıandııada ońtústikke qaraǵanda sýısıd áreketi basym. Sondaı-aq sýısıdtiń jartysyna jýyǵy masań kúıde bolatyn zattardy, esirtki qoldanýdan jáne alkogol ishýden bolady.
Germanııada da jaǵdaı kúrdeli
Al Germanııada byltyr sýısıd sany artqan. Endi bılik qoǵamdy bul keselmen kúresýge shaqyryp otyr. Jalpy, Germanııada jol apaty, adam óltirý, esirtki tutynýdan emes, ózine qol jumsaýdan qaıtys bolatyndar kóp. Máselen, Sýısıdtiń aldyn alý jónindegi eldiń ulttyq baǵdarlamasy (NaSPro) kórsetkendeı, 2023 jyly Germanııada 10 304 adam sýısıd jasaǵan. Bul – keıingi 19 jyldaǵy eń joǵarǵy kórsetkish. Statista portalynyń deregine qarasaq, 2022 jyly sýısıd sany 1,8%-ǵa, bir jyl buryn 11,8%-ǵa tómendegen.
«Zertteýler kórsetkendeı, sýısıdke beıim adamdar ólgisi kelmeıdi, olar belgili bir jaǵdaıǵa tózip ómir súrgisi kelmeıdi. Bul tujyrym sýısıdpen kúres sharalary kezinde negizge alynýy kerek», degen pikirde nemis sarapshysy Ýte Levıska. Ol Germanııanyń Densaýlyq saqtaý mınıstri Karl Laýterbahty ýáde etilgen sýısıdtiń aldyn alý týraly zań jobasyn áli usynbaǵanyn synǵa aldy.
«Qoǵam sýısıd máselesiniń aýqymyn áli túsingen joq. Aýrý, aqsha jetispeýshiligi, jaqyn adamynan aıyrylý, qurdastarymen problemalar, jaýapsyz mahabbat pen zorlyq-zombylyq – keseldiń negizgi sebepteri. Sýısıd týraly oılar – kúrdeli máselelerdiń saldary. Adamnyń problemasymen bólisetin eshkimi bolmaǵan kezde, óz-ózine qol jumsaý áreketi – onyń ishki kúızelisine jaýap beretin jalǵyz joly», deıdi nemis sarapshysy Maıkl Vıtte.
Sýısıd Germanııa ekonomıkasyna aıtarlyqtaı zııan keltirip otyr. Jyl basyndaǵy statıstıka kórsetkendeı, onda jyl saıyn 100 myńnan asa adam óz ómirine balta shabýǵa árekettenedi. Al shuǵyl medısınalyq kómekke, emdelýge jáne polısııa jumysyna ketetin shyǵyndardyń quny 178 mln eýrony quraıdy. Al eger aýrýhanada jatyp em qabyldaıtyn bolsa, onda bul soma 300 mln eýroǵa deıin barady.
Jalpy, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimeti boıynsha, álemde óz-ózine qol jumsap, jyl saıyn 1 mıllıonnan asa adam qaza bolady. Bul tipti qaqtyǵys, qylmys jáne shabýyldardan qaıtys bolatyndardan kóp. Sýısıdtiń basym bóligi Shyǵys Eýropa elderinde tirkelgen, Ońtústik Amerıkada jáne musylman elderinde óz-ózine qol jumsaýǵa tyrysatyn jaǵdaılar az.
Al elimizde kún saıyn 10 adam sýısıd jasaýǵa bel býady. О́mirmen qoshtasýǵa sheshim qabyldaǵandardyń negizgi bóligin 30 jastan asqandar quraıdy. Qýanyshtysy, balalar arasynda sýısıd tómen. Elimizde óz-ózine qol jumsaýdan bolatyn ólim-jitimniń kórsetkishi 100 myń turǵynǵa shaqqanda 18,1-ge jýyq. Bul – ekonomıkalyq damyǵan elderge qaraǵanda edáýir joǵary kórsetkish.
