Kıno tiliniń dúbáralanýy – qaýipti qubylys

Kórkemdik deńgeı kóńil kónshitpeıdi

Elimizde memlekettik tilmen qatar júretin resmı til bar. Alaıda ár tildiń lıngvıstıka­lyq bolmysy, tazalyǵy bolatynyn kıno mamandary bilmeı me, álde eskermeı me? Eki tildi aralas qoldanyp, beıádep sózderdi de kiristirip, qazaq tiliniń tunyǵyn laılap, qoıyrtpaq halge jetkizip otyr. Muny ónerde júrgender de moıyndap, narazylyq bildirip júr. Mádenıet qaıratkeri, ánshi, kompozıtor, prodıýser Qanat Aıtbaev sahna kóshe tiline emes, kóshe sahna, kıno, teatr tiline elikteý kerek ekenin alǵa tartty.

«Kıno tili rýhanı baǵdar bolýǵa tıis. Kıno tili sanaǵa tez jattalady, óskeleń urpaq sony úlgi tutady. Kıno arqyly tildi shubarlap, boǵaýyzben lastaý – qylmys. Tili lastanǵan urpaqtyń sanasy kirleıdi. Sanasy kir urpaqtan ne úmit kútýge bolady? Aýzy tolǵan boqtyq, sanasy ýlanǵan qoǵam dúbára tobyrǵa aınalyp, rýhanı quldyraýǵa ushyraıdy. Jan dúnıesi azyp-tozǵan eldiń órkendep, damýy neǵaıbyl. Shyǵarmashylyq erkindik bolýy kerek, biraq ol oıyna kelgendi jasaý degen sóz emes. Árbir týyndyny jaryqqa shyǵarǵan adam qoǵam tárbıesine jaýapty ekenin esten shyǵarmaýǵa tıis. Kıno tilin baqylap, bekitetin zańdyq júıe qajet», dep jazdy Q.Aıtbaev Facebook áleýmettik jelisindegi paraqshasynda.

Mundaı pikirler taǵy biraz jerde aıtylyp jatyr. Alaıda til tazalyǵyna mán berip, nazarǵa alǵan kıno túsirýshiler joq. Qaıta kınoteatrlarda jańa týyndylarynyń tusaýyn kesip, jarnamalap, prokatqa jiberip, jańasyn túsirilim alańynan halyqty aldyn ala qulaqtandyryp, kásibimen aınalysyp júrgender jetedi. Dese de, til tazalyǵyna mán bermeı, júgensiz ketken kınogerlerdi depýtattar synǵa alyp, Úkimetke máseleniń mánisin jetkizip, usynys tastady.

«Kıno durys maqsatta paıdalanylsa, ult­ty biriktiretin quralǵa, burys maqsatta paıdalansa, atom bombasynan da qaýipti qarýǵa aınalatyny sózsiz. Sol sebepten qazirgi qazaq kınosyna, kórkem fılmderdegi áleýmettik-lıngvıstıkalyq máselelerge beıjaı qaraýǵa bolmaıdy. Qazaqsha kınonyń tili kórkem, shuraıly, ana tilimizde sóz saptaý úlgisine la­ıyq bolýǵa tıis. Keńes zamanynyń ózinde qazaq fılmderi osy talapqa jaýap berdi. О́ki­nishke qaraı, qazirgi qazaq kınosynyń tili týraly jaǵymsyz pikirler, qarsylyqqa toly ashý-yza beleń aldy. Qazirgi qazaq kınosynda til máselesi tym ózekti. Sebebi ataýy qazaqsha bolǵanymen, keıipkerleri taza qazaq tilinde sóı­lemeıtin, tili alashubar, jeńil ázil men arzan kúlkige qurylǵan, anaıy sózder men az­ǵyndyqqa toly fılmderdiń kóbeıýi óte qa­ýipti. Bul úrdis osylaı jalǵasa berse, taıaý ýaqytta qazaq tilinde túsirilgen kınony tappaı qalýymyz da múmkin», deıdi senator Rýslan Rústemov.

Sondaı-aq depýtat mundaı jaǵymsyz jaǵdaı qazaq tilin úırenetin tulǵalardyń da tildik daǵdysyna teris yqpal etetinin aıtyp, otandyq fılmderdiń ıdeologııalyq jáne ádebı sapasyna erekshe nazar aýdarý qajet ekenin aıtty.

«Taza qazaq tilinde jazylmaǵan, shetel­dik jat uǵymdaǵy ssenarıımen túsirilgen, kórkemdik deńgeıi ulttyq tanymymyzben sáıkespeıtin, jat mádenıettiń kodymen sóı­leıtin, keıipkeriniń aty men túrinen bas­qa qazaqtyń ózi joq kórkem fılmder ós­keleń urpaqtyń rýhanı talǵamyna keri áser etip jatyr. Aralas til urpaqtan-urpaqqa berilgen saıyn ana tiliniń rólin atqaryp, til­diń bastapqy qurylymy ózgeriske ushyraı­dy. Osylaısha, qazaq tili taza nusqasynan alys­tap, kúrdeli tildik normalaryn joǵaltýy múm­kin», dedi ol.

Senator Úkimetke qazaq kınosy tilinde qalyptasqan áleýmettik-lıngvıstıkalyq máselelerdi sheshýge birqatar usynys ta aıtty.

«Otandyq kıno ónimderine ádebı, ıdeo­logııalyq turǵyda naqty baqylaý ornatyp, kıno túsirý salasyna memlekettik lısenzııa­laýdy, kıno men teleındýstrııadaǵy tildik mádenıet máselesin retteýge kıno, sahna tilin qadaǵalaý fýnksııasyn engizý qajet. Sondaı-aq qazaq kınosynyń tilin kórkem ádebı stılge negizdep, memlekettik tildiń tolyqqandy qoldanylýyn zańnamalyq turǵydan qamtý kerek. Qazaq tilinde kıno túsirýshilerge arnaıy tildik kýrstar ótkizip, kenjelep qal­ǵan kıno syny salasyn jetildirip, ár jańa fılmge qatysty kásibı mamandardyń synı pikirlerin jarııalaıtyn arnaıy jýrnal­dar shyǵarý qajet. Shetel kınosynyń proka­tynan óndirilgen salyqtyń belgili bir bóligin ulttyq kınony damytýǵa jumsap, memleket­tik tapsyryspen túsiriletin kınonyń barly­ǵyn memlekettik tilde ǵana túsirý kerek. Osy­ny zańmen bekitý qajet. Buǵan qosa Ulttyq kınony qol­daý memlekettik ortalyǵynyń Saraptama­lyq keńes qyzmetin zańdasty­ryp, qaıta jandandyrý qajet», dep usynys tas­tady R.Rústemov.

Úkimet basshysy kóp kúttirmeı depýtat­tar kótergen máselege jaýap berdi.

Kınoındýstrııany reformalaý bastaldy

Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes kınoındýstrııa salasyn reformalaý bastalyp, aldaǵy on jylǵa Qazaq kıno­synyń damý strategııasy ázirlenip jatyr eken. Sonymen qatar Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Til saıasatyn damytý tujy­rymdamasyna sáıkes qazaq tilindegi kontenttiń úlesin, memlekettik tildegi anımasııalyq ónim­derdiń kólemin arttyrýǵa baǵyttalǵan jumys atqaryp jatyr.

Memleket qoldaýymen túsiriletin barlyq fılm qazaq tilinde túsiriledi jáne prokatqa eki tilde shyǵady. Statıstıkalyq derekke súıensek, 2024 jyly prokattaǵy qazaq tilindegi fılmderdiń úlesi 19 paıyzǵa jetken, 2023 jyly 16 paıyzdy quraǵan. Bul qazaq tilindegi kontentke suranystyń arta túskenin kórsetedi.

Fılmderdiń ssenarııin, akterlerdiń sózin búge-shigesine deıin daıyndap, jazyp beretin arnaıy maman ekeni belgili. Osyny eskergen Úkimet Ulttyq kınony qoldaý memlekettik ortalyǵy janynan ssenarıster, prodıýserler klýbyn qurý jumysyn qolǵa alǵan. Al 2024 jyly Ortalyqtyń Saraptamalyq keńes qyzmeti qaıta jandanyp, onyń múshelerine qoıylatyn talap ta tolyqtyrylǵan edi.

Sondaı-aq ulttyq fılmderge bólinetin memlekettik qarjy tıimdi jumsalyp ári ashyq ótýin qadaǵalaýǵa múmkindik beretin kınojobalardy konkýrstyq irikteý tásilderi ózgertilgen. Buǵan qosa mınıstrlik janynan quramyna Májilis depýtattary, kıno­ın­dýstrııa salasynyń ókilderi kiretin jumys toby qurylǵan. Osy aqpan aıynda jumys to­bynyń birinshi otyrysy ótpek. Onda kıno sa­lasyndaǵy zańnamalyq bazany jetil­dirý, ult­tyq kınodaǵy qazaq tiliniń mártebesin kóterýge qatysty máselelerdi jan-jaqty tal­qylaý josparlanyp otyrǵanyn jetkizdi quzyrly mınıstrlik. Jalpy, júrgizilgen jumystar men qabyldanyp jatqan sharalar kıno salasyn júıeli túrde damytýǵa serpin bermek.