«PISA-2022» ulttyq esebiniń qorytyndysyna súıensek, zertteý 15 jastaǵy oqýshylardyń daǵdylary baǵalanǵan alǵashqy sıkl boldy. О́ıtkeni COVID-19 pandemııasynyń saldarynan bilim sapasy EYDU elderinde edáýir tómendegenin kórsetedi. «PISA» tarıhynda EYDU elderindegi ortasha ball 4-ten aryǵa azaımaǵan. Al elimiz matematıkadan – 425, oqý saýattylyǵy jaǵynan – 386 ball, jaratylystaný boıynsha 423 baldy qurap, pandemııanyń yqpalyna qaramastan, 2018 jylǵy deńgeıdi saqtaı otyryp, 26 upaımen aıtarlyqtaı ósim kórsetken.
Osy oraıda halyqaralyq zertteýler, onyń ishinde «PISA» testileýiniń eldegi bilim sapasyn anyqtaýǵa, jaqsartýǵa yqpalyna qatysty suraǵymyzǵa Qazaqstan pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasynyń prezıdenti Asqarbek Qusaıynov bylaı dep jaýap berdi:
– Álemde oqýshylardyń bilim sapasyn anyqtaýda qoldanylatyn «PISA» zertteýinde matematıka, jaratylystaný jáne oqý saýattylyǵy boıynsha 6 deńgeıli tapsyrmalar beriledi. 2022 jylǵy zertteýde oqýshylarymyzdyń 3-4 paıyzy ǵana 5-6 deńgeıdegi tapsyrmalardy oryndaǵan bolsa, 96-97 paıyzy oryndaı almady. Bul olardyń bilim sapasy tómen ekenin kórsetedi. Bilim standarttary men oqý baǵdarlamalarynyń sapasyn kóterý úshin orta bilim berý modelin, oqýshylarǵa qaı synypta ne oqytý jáne qalaı oqytý keregin anyqtap alý kerek. «PISA» zertteýlerin saralaı otyryp, bilim sapasy ozyq elderde 6 + 3 + 3 modeli negizinde jumys isteıtin 12 jyldyq orta mektep bar ekenin anyqtadyq. Naqty aıtqanda, 6 jyl – bastaýysh mektep; 3 jyl – orta mektep; 3 jyl – joǵary mektep. Bastaýysh mektepte, 6-11 jas aralyǵynda bala boıynda ártúrli ǵylymdardyń negizin meńgerý úshin qajetti qabilet qalyptasa bastasa, orta mektepte, 12–14 jas aralyǵynda derbes, óz betimen jumys jasaý qabileti qalyptasyp, oqý is-áreketi jańa deńgeıge kóteriledi. Al joǵary mektepte, 15-18 jasta ártúrli bilimdi, sonyń ishinde, qalaǵan pánderin tereń meńgerýge talpynys jasaıdy. Bul model balalardyń psıho-fızıologııalyq damý ereksheligine sáıkes ári alǵan bilimin erkin meńgere alady. Elimizdegi 11 jyldyq mektep 4+5+2 modeli negizinde jumys jasaıdy: 4 jyl – bastaýysh mektep, 5 jyl – orta mektep, 2 jyl – joǵary mektep. Bul model negizinde balalarǵa olardyń psıho-fızıologııalyq damý ereksheligine sáıkes bilim berilmeıdi. 10 jasta 5-synypqa kelgen balalarǵa ártúrli ǵylymnyń negizin beretin pánder oqytylǵanmen, oqýshy bul pánderdi meńgere almaıdy, saldarynan bilim sapasy kúrt tómendeıdi. Ony tájirıbe dáleldep otyr.
Atap ótkendeı, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Fınlıandııa, Kanada elderiniń oqý josparlaryna salystyrmaly túrde taldaý jasaǵan kezde 1-4 (6)-synyp oqýshylary naqty ǵylym salalaryna qatysty pánderdi bizde kóp saǵatpen artyq oqıtyny anyqtalǵan. Tehnologııa jáne óner, dene shynyqtyrý pánderin, kerisinshe, az oqıdy. 7-9-synyptarda, bul elderde, naqty ǵylym salalaryna qatysty 4-6 pán oqıtyn bolsa, bizde 7-8-synyptarda – 15, al 9-synypta 16 pán oqytylady. Oqýshylar osynsha pándi tereń meńgere almaıdy. 10-11-synyptarda oqytylatyn pánderde kóp aıyrmashylyq joq, jaratylystaný-matematıkalyq jáne qoǵamdyq-gýmanıtarlyq baǵyttarda, atalǵan elderde 10-12-synypta bolashaqta tańdaǵan mamandyqtaryn ýnıversıtetterde jaqsy meńgerýlerine qajetti bilim beriledi.
Mektep muǵalimderimen pikirleskenimizde halyqaralyq zertteýlerge qatysýdyń oń yqpaly bar ekenin aıta kelip, oqýshylardyń bilim sapasyn arttyrýǵa áser etetin birqatar jaıtty atap ótti.
Maqsat Kóshegen, pedagog-zertteýshi, M.Maqataev atyndaǵy №140 gımnazııanyń fızıka páni muǵalimi:
– Damyǵan elderdiń oqý baǵdarlamasy negizinde daıyndalǵan «PISA» halyqaralyq zertteýlerine oqýshylarymyzdyń qatysýyn quptaımyn. Biraq kez kelgen sheteldiń oqý baǵdarlamasyn kóshirýdiń tıimdi bola bermeıtinin de eskergen jón. «PISA» tapsyrmalary birinshiden, oqýshylardyń fýnksıonaldyq saýattylyǵyn damytýǵa yqpal etedi, ıaǵnı oqýshy alǵan bilimin ómirde qoldanýǵa mashyqtanady. Z zeıindi urpaqty áńgime nemese tarıhı ýaqıǵalar arqyly qoǵamda týyndaǵan aqparattardy berý arqyly bilimge baýraı alamyz. Maqsatymyz esep shyǵartý bolsa, ony tikeleı emes, janamalaı, qoǵamdyq máselelerdi qozǵaý arqyly sheshýdi úıretemiz. Ekinshiden, esep shyǵarýdy qıynsynatyn oqýshy da, muǵalim de bar. Osy oraıda «PISA» tapsyrmalary esepti sheshýde jeńildetilgen forma usynady. Oqýshy bir máseleni sheshý arqyly óziniń qoǵamǵa qajettiligin sezine alady ári esep shyǵarýǵa qyzyǵýshylyǵy oıanady. Al fızıka tapsyrmalaryn oryndaǵan kezde oqýshylardy úreıge emes, bir máseleni sheshýge úndeımiz. Iаǵnı esepti kúrdelilikten beıimdelikke qaraı aýystyrýǵa mashyqtandyrý. Úshinshiden, oqýshylar kúndelikti ómirde kúrdeli suraqtarǵa jaýap bere otyryp, tarıhı máselelerge aralasa otyryp, ómirde ózi de bir másele sheshe alatyndyǵyn seziný. Ǵylymnyń qıyn jol emes ekenin oqýshylardyń túsinigine fızıka tapsyrmalaryn jeńil sheshý arqyly jetkize alamyz. Nátıjesinde, jańalyq jaratýǵa, qoǵamdyq máselelerdi jyldam sheshýge, múmkindik týady. Qorshaǵan orta qıyndyqtan ǵana turmaıtyny, jańalyq jaratý jeńil ári jyldam ekeni túsinikti bolýy shart. Al bilim sapasyn arttyrýda «PISA» tapsyrmalaryn damytyp otyrý qajet.
Jasulan Jumahan, jaratylystaný ǵylymdarynyń magıstri, №57 mektep fızıka pániniń muǵalimi:
– Elimizdegi bilim berý sapasyn arttyrýda halyqaralyq testileýlerdiń róli úlken. Ásirese «PISA» zertteýi bilim berý júıesiniń básekege qabilettiligine, basym, álsiz tustarymyzdy anyqtaýǵa yqpal etedi. Zertteýge qatysý arqyly oqýshy alǵan bilimin ómirde qoldanýǵa, sabaq barysynda tájirıbe jasaý arqyly ony ómirde qoldanyp úırenýge, túrli halyqaralyq deńgeıdegi testerdi sheshýge beıimdeledi. Negizgi pán retinde matematıkalyq saýattylyq arqyly kóptegen jetistikke jetetinimizdi baıqaýǵa bolady. Osy oraıda mektep oqýshylaryn daryndy, daryndy emes, dep bólip jara qaraý negizsiz ekenin aıta ketkim keledi. О́ıtkeni ár balanyń qandaı da bir salaǵa ıkemi, qushtarlyǵy bar. Jaratylystaný pánderin jetkilikti ıgere almaǵanymen, gýmanıtarlyq pánderden joǵary kórsetkishke jetip júrgen oqýshylar kóp. Sondyqtan jas daryndardyń boıynda synı oılaý, shyǵarmashylyq, zertteý jáne suraý salý, ózin-ózi basqarý, bastamashylyq jáne tabandylyq, aqparatty paıdalaný, júıelik oılaý, baılanys jáne árbir iske keri baılanys áreketin damytý mańyzdy. «PISA»-nyń negizgi maqsaty da osy. Daǵdysy qalyptasqan oqýshy ózdiginen túsindirý, baǵalaý, tujyrymdaý, qoldaný men paıymdaýǵa úırenedi. Halyqaralyq testileýler bilim berý júıesiniń sapasyn arttyrýǵa, oqýshylardyń bilim deńgeıin jaqsartýǵa jáne ulttyq bilim berý saıasatyn tıimdi túzetýge yqpal etedi. Básekege qabiletti urpaq tárbıeleımiz desek, bilim baǵdarlamalaryn qaıta qarap, oqýlyqtardy jańa baǵdarlamalarǵa saı jazý qajet. Al bilikti, kásibı muǵalimnen tálim alǵan oqýshynyń da bilimge qushtar bolatynyn tájirıbe kórsetip otyr.
Baqdáýlet Karsımanov, jaratylystaný ǵylymdarynyń magıstri, №49 JBBM fızıka pániniń muǵalimi:
– «PISA» zertteýiniń jalpy bilim berý júıesine yqpaly aıqyn ekenin kóremiz. Testileý nátıjeleri eldegi bilim berý reformalarynyń qajettigin jáne oqýshylardyń fýnksıonaldyq saýattylyǵyn arttyrý úshin qosymsha sharalar qabyldaýdy talap etedi. Halyqaralyq testileý nátıjesine muqııat taldaý jasap, sáıkesinshe, tıisti sharalar qabyldaý qajet. Muǵalimderdiń kásibı biliktiligin, oqý baǵdarlamalaryn jaqsartyp, tehnologııalyq resýrstardy tıimdi paıdalanǵanda ǵana bilim sapasyn arttyrýǵa bolady. Halyqaralyq zertteý eldegi bilim sapasyn baǵalaýǵa jáne ulttyq bilim berý júıesiniń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan. 2009 jyly elimizdiń 15 jastaǵy oqýshylary alǵash ret «PISA» zertteýine qatysty. Sol jyly elimiz 59-orynda bolyp, ortasha kórsetkishi 390 baldy qurasa, 2012 jyly 393 baldy qurap, 63-orynǵa shyqty. Alaıda 2015 jyly bilim sapasy edáýir jaqsarǵanyn kóremiz. Nátıjesinde, 427 ball boldy, 52-oryndy ıelenýge múmkindik aldyq. Biraq 2018 jyly 387 ball jınap, 69-orynǵa tómendese, 2022 jyly 386 balmen 61-orynǵa turaqtady. 2015 jylǵy nátıjelerge qarap, bilim sapasynyń jaqsarǵanyn kórsek, keıingi jyldarda salada sheshilmegen másele bar ekenin kóremiz. Osy tusta oqýshylardyń jeke jetistikterine nazar aýdaryp, jan-jaqty qoldaý kórsetý qajet. «PISA» nátıjeleri – oqýshylardyń fýnksıonaldyq saýattylyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan reformalarǵa túrtki. Osyǵan oraı muǵalimder men bilim berý mekemeleri «PISA» zertteýleri nátıjelerine súıene otyryp, oqý josparlaryn qaıta qarastyryp, oqýshylardyń daǵdylaryn damytýǵa erekshe nazar aýdarǵany abzal.
ALMATY
