Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty dırektory Erkin Tuqymovtyń aıtýynsha, bul – Ortalyq Azııa elderi men Japonııa arasyndaǵy alǵashqy sarapshylar dıalogi. 20 jyl buryn, 2004 jyly Astanada syrtqy ister mınıstrleriniń qatysýymen «Ortalyq Azııa + Japonııa» formatyndaǵy birinshi memleketaralyq kezdesý ótken edi. Sodan beri bul kezdesý Ortalyq Azııa memleketterimen dıalog pen yntymaqtastyqty damytýǵa yqpal etetin turaqty alańǵa aınaldy. Al bul formattyń negizi 1997 jyly Japonııanyń burynǵy premer-mınıstri Rıýtaro Hashımoto usynǵan «Jibek joly dıplomatııasy» tujyrymdamasynan bastaý alady.
Negizi Qazaqstan Japonııany aımaq ekonomıkasynyń mańyzdy ınvestory jáne kólik-logıstıka salasyndaǵy tehnologııalar generatory retinde kóredi. Al endigi kezekte Ortalyq Azııa elderinde Japonııa, Qytaı, Ońtústik Koreıa boıynsha aımaqtaný mamandaryn daıarlaý jáne Japonııa men Ortalyq Azııa elderiniń saraptamalyq ortalyqtary, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary, mamandandyrylǵan uıymdary arasynda júıeli ózara is-qımyl men tájirıbe almasý jolǵa qoıylýy qajet.
«Sınkansen – japondyq tehnologııanyń kóshbasshysy. Ony Ortalyq Azııaǵa beıimdesek, tasymaldaý jyldamdyǵy men qaýipsizdikti arttyryp qana qoımaıdy, sondaı-aq aımaqtyń halyqaralyq naryqtarmen kólik baılanysyn nyǵaıta alady. Qazir aımaqta jyldam júretin poıyzdar joqtyń qasy. Osy máseleni qolǵa alýǵa bolady. Bul úshin aldymen salalyq ınstıtýttar birlesip zertteý júrgizý qajet», dedi QSZI dırektory.
Buǵan qosa sarapshylar qalalyq ınfraqurylymdy jaqsartýǵa arnalǵan Japonııanyń tehnologııalardy engizý salasyndaǵy biregeı tájirıbesine qazir álem elderi qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵanyn aıtty.
«Innovasııalyq ekologııalyq sheshimderdi ázirleýde biregeı tájirıbesi bar Japonııa osy salada bizdiń strategııalyq seriktesimiz bola alady. Adam men tabıǵat úılesimine negizdelgen japondyq «Satoıama» tujyrymdamasy bizge kerek dúnıe, oǵan qyzyǵýshylyq tanytyp otyrmyz. Al biz Japonııaǵa elektrondy úkimetti damytý boıynsha BUU reıtınginde 193 eldiń arasynda 24-orynda turǵan GovTech jáne FinTech salalarynda sıfrlyq ónimderdi damytýdy usyna alamyz», dep atap ótti E.Tuqymov.
Japonııanyń Qazaqstandaǵy tótenshe jáne ókiletti elshisi Iıdjıma Iаsýmasa óz sózinde Japonııanyń Ortalyq Azııaǵa qatysty saıasaty aımaqtaǵy beıbitshilik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýge, ekonomıkalyq negizderdi nyǵaıtýǵa, aımaqaralyq yntymaqtastyqty damytýǵa jáne halyqaralyq qaýymdastyqpen baılanysty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵanyn aıtty.
«Japonııa Ortalyq Azııanyń egemendigin, beıbitshiligin jáne turaqty damýyn qoldaýǵa daıyn. Syrtqy ister mınıstrleriniń sońǵy kezdesýi 2022 jyldyń jeltoqsanynda Tokıoda ótti. Kelissózder barysynda mınıstrler azyq-túlik jáne energetıkalyq qaýipsizdik máselelerin, damýdyń jańa úlgilerin, atap aıtqanda, adamǵa ınvestısııa salý jáne sapaly ósý tetikterin talqylady», dedi elshi.
Sondaı-aq japon dıplomaty ótken jyldyń tamyz aıynda Japonııada bolǵan jer silkinisine baılanysty keıinge shegerilgen «Ortalyq Azııa + Japonııa» formatyndaǵy Astana sammıti bıyl uıymdastyrylatynyn aıtyp, oǵan japon tarapy kúsh salatynyn málimdedi.
Japonııanyń Halyqaralyq qatynastar ınstıtýtynyń atqarýshy dırektory Tomoıýkı Iosıda qazirgi geosaıası turaqsyzdyq kezinde aımaq birigip áreket etse, álemdegi bedeli artatynyn atap ótti. Sol sebepti ol Ortalyq Azııadaǵy áriptesterine «Ortalyq Azııa + Japonııa» formaty aıasynda yntymaqtastyqty ártaraptandyrýdy usyndy.
«Atap aıtqanda, adamı kapıtaldy damytýǵa jáne zııatkerlik qoldaýǵa kóbirek kóńil bólip, ekonomıkada ǵana emes, qaýipsizdik, lańkestikpen kúres, quqyqtyq sala, jahandyq máselelerde de yntymaqtastyqty nyǵaıtý kerek», dedi japon ǵalymy.
Al Hokkaıdo ýnıversıtetiniń Slavıan-Eýrazııalyq zertteýler ortalyǵynyń professory Tomohıko Ýıama «Ortalyq Azııa + Japonııa» dıalogi aımaqtyq ǵana emes, jahandyq máselelerdi sheshýge baǵyttalǵanyn erekshe atap ótip, bul qazirgi japon dıplomatııasynyń basymdyqtaryna sáıkes keletinin aıtty.
«Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev iri derjavalar kópjaqty úderiske az senim artyp otyrǵan jaǵdaıda orta derjavalar óz aımaqtarynda jáne odan tys jerlerde turaqtylyqty, beıbitshilik pen damýdy qamtamasyz etý úshin jaýapkershilikti óz moınyna alýǵa tıis ekenin oryndy atap ótti. Japonııa damyǵan memleket bolǵanymen, onyń geografııalyq jaǵynan uly derjavalarǵa jaqyndyǵy jáne áskerı múmkindikteriniń shekteýligi sebepterine baılanysty onyń mártebesi orta derjavalarǵa teńesedi. Bul jaǵynan alsaq, onyń Azııa elderimen teń quqyly qarym-qatynas ornatýdaǵy baı tájirıbesi shaǵyn jáne orta memlekettermen yntymaqtastyqty damytýǵa yqpal etedi», dedi japon professory.
О́zbekstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Strategııalyq jáne óńiraralyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Eldor Arıpov jıynda Japonııa aımaqtyq yntymaqtastyq úshin «Ortalyq Azııa + Japonııa» arnaıy platformasyn usynǵan birinshi el ekenin eske saldy. Onyń aıtýynsha, Ortalyq Azııa elderi jasyl energetıkaǵa kóshýge bet bursa, Japonııamen yntymaqtastyq jasaý kerek.
Al Tájikstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Strategııalyq zertteýler ortalyǵynyń dırektory Haırıddın Ýsmonzoda Tájikstannyń áleýmettik salasynyń damýyna eleýli úles qosyp kele jatqan Japonııa halyqaralyq yntymaqtastyq agenttiginiń (JICA) qyzmeti zor. Yntymaqtastyq jyldarynda ekonomıka, ınfraqurylym, bilim men densaýlyq saqtaýdyń negizgi salalaryna áser etetin ondaǵan aýqymdy jobalar júzege asyrylǵan.
«Japon úkimeti elimizdiń belgili bir aımaqtaryndaǵy aýyzsý júıesin jaqsartýǵa únemi úlesin qosyp keledi. Máselen, Japon qurylysshylar qoǵamy (JSCE) Tájikstannyń Hatlon oblysy Pandj aýdanyndaǵy aýyzsýmen jabdyqtaý júıesin qalpyna keltirdi», dedi H.Ýsmonzoda.
О́zbekstandaǵy Ortalyq Azııa halyqaralyq ınstıtýtynyń dırektory Djavlon Vahabov bolsa, Ortalyq Azııa men Japonııa arasynda «vırtýaldy hatshylyqty» qurý kerek degen pikirde.
«Kooperasııany damytýdyń taǵy bir bolashaǵy zor baǵyty – aýyl sharýashylyǵy salasy. Aýyl sharýashylyǵy О́zbekstannyń ishki jalpy óniminiń 20 paıyzyn quraıdy, al el halqynyń 60-70 paıyzy aýyl sharýashylyǵynda jumys isteıdi. Ortalyq Azııa men Japonııanyń agrarlyq sektordaǵy yntymaqtastyǵy máselelerin tereńdete otyryp, biz damýdyń jańa núktelerin taba alar edik. О́zara árekettestiktiń taǵy bir salasy eńbek mıgrasııasy, ásirese jastar máselesi mańyzdy», dedi D.Vahabov.
Qyrǵyz Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Ulttyq strategııalyq bastamalar ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Dınara Dýıshenkýlqyzy: «2016 jyly «Japan Consulting» kompanııasy Qyrǵyzstannyń joǵary tehnologııalar parkiniń rezıdenti boldy. Qyrǵyz ǵalymdary japon arheologterimen birlesip, japon tarapynyń kómegimen Uly Jibek jolyndaǵy Qyrǵyzstannyń ejelgi qonystary – Qyzyl ózen (Nevakat), Aq-Beshim (Sýıab) jáne IýNESKO-nyń Búkilálemdik mádenı muralar tizimine engen Býran (Balasaǵun) eldi mekenderinde qazba jumystaryn júrgizip jatyr», dep atap ótti.
Prezıdent janyndaǵy QSZI Azııalyq zertteýleri bóliminiń basshysy Aıdar Qurmashev Japonııa men Ortalyq Azııanyń «taldaý ortalyqtary» arasynda saraptamalyq yntymaqtastyqty tereń ornatý qajet degen pikirin alǵa tartty.
«Biz elderimizdiń taldaý ortalyqtary arasynda taǵylymdamadan ótýdi jáne mamandar almasýdy damytýdy usynamyz. Sarapshylardy daıarlaýdyń mundaı ınstıtýttandyrylǵan júıesin qurý bolashaqta ekonomıkalyq, áleýmettik jáne saıası salalardaǵy sheshimderdiń negizin qalaýy múmkin. Sonymen qatar qazaqstandyq, japondyq jáne ortalyq-azııalyq sarapshylardyń qatysýymen ótetin analıtıkalyq «marafondar» nemese jobalyq sessııalar naqty mindetterge ınnovasııalyq tásilderdi ázirleýge kómektesedi: memlekettik basqarýdy sıfrlandyrý, smart qalalar jáne t.b», dedi sarapshy.
