«Ortalyq Azııa» jumysy zańmen bekitildi

Eki eldiń iskerlik baılanysyn ilgeriletedi

Senat depýtattary «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men О́zbekstan Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy «Ortalyq Azııa» halyqaralyq ónerkásiptik kooperasııa ortalyǵynyń qyz­metin retteý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańdy qarap, maquldady. Ortalyq shekaralas aýmaqtarda ornalasqan jáne onyń ár bóligi óz mem­leketiniń quzyrynda bolady.

– Maquldanǵan zań Qazaqstan men О́zbekstan arasyndaǵy ónerkásip salasyndaǵy jańa koo­perasııa ortalyǵynyń quqyq­tyq negizin aıqyndaıdy. Sonyń aıasynda «Ortalyq Azııa» halyqaralyq ónerkásiptik kooperasııa ortalyǵynyń mártebesi, onyń qyzmet túrleri men quzy­reti belgilendi. Aldaǵy ýaqytta zań baýyrlas eki eldiń iskerlik baılanystaryn arttyrýǵa, sondaı-aq saýda-ekonomıkalyq qatynastaryn nyǵaıtýǵa oń yqpal tıgizedi dep senemiz, – dedi M.Áshimbaev.

Depýtattar atap ótkendeı, ortalyqtyń qyzmeti taraptardyń shaǵyn jáne orta ónerkásiptik kásiporyndaryn halyqaralyq qosylǵan qun tizbegine ıntegrasııalaý úshin qolaıly jaǵdaı jasaýǵa baǵyttalǵan. Endi zańǵa sáıkes shekara mańyndaǵy aýmaq­tar­dyń óndiristik bazasyn paıdalaný tıimdi bolyp, ortalyq terrı­torııasynda qurylatyn óner­kásiptik kásiporyndardyń óndi­risi ońtaılandyrylmaq. Nátı­j­esinde, olardyń básekege qabi­lettiligi joǵarylaıdy, son­daı-aq ınnovasııalyq jáne ǵylym­dy qajet etetin óndirister damıdy.

Jerleý bıýrolarynda olqylyq kóp

Budan soń depýtattyq saýal­darǵa kezek berildi. Aldymen Andreı Lýkın óz saýalynda jerleý rásimderin uıymdastyratyn bıýrolardyń zańsyz qyzmetin, jalpy osy salada memlekettik baqylaý joq ekenin aıtyp, másele kóterdi.

– Elde jerleý qyzmetteri salasynda aıtarlyqtaı máseleler jınalyp qalǵan. Olardyń ishinde zańsyz jumys isteıtin jerleý bıýrolary, zırattardy kútip-ustaý problemasy jáne memlekettik baqylaýdyń joqtyǵy bar. Zırattar jekemenshikke ótip, saldarynan baǵa ósip, tipti jerleý oryndarynda oryn alý qıyndyq týǵyzyp otyr. Táji­rıbe kórsetip otyrǵandaı, jerleý qyzmetteriniń naryǵy mono­po­lııaǵa aınalyp, qylmystyq áre­ketke ulasýy múmkin. О́ıtkeni ýchaskelerdi zańsyz satý, aqshaǵa bólý, sondaı-aq jerleý oryndaryn qaıta satý sekildi faktilerdi jasy­ra almaımyz. Munyń bári aza­mattardyń quqyǵyn buzyp, qu­qyq qorǵaý organdarynyń jumy­syna áser etedi, – dedi senator.

Depýtat osyǵan baılanys­ty zırattar tek memlekettiń men­shiginde bolýy qajet ekenin aıtady. Ol zańmen bekitilip, jerleý rásimine memlekettik sıfrlyq esep júrgizilýi kerek. Sondaı-aq jerleý qyzmetteriniń baǵasy baqylanýy qajet.

– Marqumdardy jerleýge baılanysty rásimderdi retteý jáne jerleý isiniń quqyqtyq negizderin aıqyndaý maqsatynda ýákiletti memlekettik organdarǵa «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jerleý jáne jerleý isi týraly» zań jobasyn ázirleýdi tapsyrǵan jón, – dedi A.Lýkın.

Qorǵanys ónerkásibine shuǵyl reforma qajet

Gennadıı Shıpovskıh elimiz­diń qorǵanys ónerkásibin reformalaý qajet ekenin aıtty.

– Elimizde áskerı tehnıka­nyń jazylǵan sıpattamalaryn rastaı alatyn sertıfıkattaý ortalyqtary men synaq polıgondary joq. Sondyqtan óndirilgen brondy mashınalar qolaısyz jaǵdaıda synaqtan ótedi, al onyń qorǵanys múmkindigi qandaı ekeni is júzinde ǵana tekseriledi. Bul áskerı qyzmetshilerge qosymsha qaýip tóndiredi, óıtkeni tehnıka tıisti standarttarǵa sáıkes kelmeýi múmkin. Qazir qorǵanys óner­kásibi qarý-jaraq pen áskerı teh­nı­kany óndirýge, satýǵa, teh­nıkalyq qyzmet kórsetýge arnal­ǵan jobalarǵa qaryz esebi­nen qara­jat tarta almaıdy. 2023 jyly qurylǵan Qorǵanys-óner­kásip keshenin damytý qory­nyń 1,5 jyldan asa ýaqytta qorǵa­nys-ónerkásibiniń otandyq kásip­oryn­daryn qarjylandyrý boıynsha qandaı da bir mańyzdy joba­lary baıqalmaıdy, joba­lar­dy qarjylandyrý sharttary da belgisiz. Al bul jańa kásip­oryn­dardy qurýǵa kedergi keltirip, bá­se­kelestikti azaıtady jáne otandyq óndiristi damytý múmkindikterin shekteıdi, – dedi G.Shıpovskıh.

Sondaı-aq senatordyń aıtýynsha, áskerı tehnıkany sertıfıkattaý ortalyǵyn quryp, memlekettik qorǵanys tapsyrysyn qa­lyptastyrý qajet. Buǵan qosa otandyq taýar óndirýshi­ler­diń ındýstrııalyq sertıfıka­tyn jáne akkredıttelgen uıym­nyń qo­ry­tyndysyn berýi jónin­degi talaptardy alyp tastaý kerek.

Jol-kólik oqıǵalary eki ese artty

Al Marat Qojaev jol apat­tarynyń artqanyn aıtyp, Úkimetti júrgizýshiler daıarlaıtyn uıymdarǵa mem­lekettik baqylaýdy kúsheıtý­ge shaqyrdy. Onyń málimetinshe, ótken jyly jol-kólik oqıǵalary aldyńǵy jylmen salystyrǵanda eki esege jýyq kóbeıip ketken. Ja­raqat alǵan balalar sany 4 myń­nan 10 myńǵa deıin ósken. Júr­gizý­shilerdi daıarlaý deńgeıiniń tómendigi jol apattarynyń jıileýine sebep bolyp otyr.

– Bas prokýratýranyń eseb­i­ne sáıkes, jol-kólik oqıǵalary­nyń 96 paıyzy jol qozǵalysy ere­je­lerin buzýdan bolady. Kóptegen júrgizýshiler mektebi­niń túlekteri sapaly bilim almaıdy, al keıbiri júrgizýshi kýá­ligin zańsyz jolmen ıem­denedi. Taksı qyzmetinde de eleý­li kem­shilikter baıqalyp otyr. Taksı júrgizýshileri demalys­syz jumys isteıdi jáne mindet­ti me­dı­sınalyq tekserýden ótpeıdi. Júrgizýshilerdi daıarlaý jáne attestattaý júıesin jetildirý sharalaryn qabyldaý qajet. Aldymen júrgizýshilerdi oqytatyn uıymdarǵa memlekettik baqylaý engizip, emtıhan tapsyrý jáne júrgizýshi kýáligin alý tár­tibin qaıta qaraý kerek. Sony­men qatar aınalma joldardyń qu­ry­lysyn jedeldetip, eldi mekenderde jaryqtandyrý men jaıaý júrgin­shiler ótkelderin salý qajet. Jol-kólik oqıǵalaryn esepke alýdyń biryńǵaı sıfr­lyq júıesin ázirlep, zamanaýı jol standarttaryn engizýdiń de mańyzy zor, – dedi depýtat.

M.Qojaev jol erejesin buzýshylarǵa jasyryn patrýldeý ádisin qoldanyp, quqyq buzýshylyqtardy avtomatty túrde tirkeý jáne jol qozǵalysy erejelerin júıeli túrde buzatyn júrgizýshilerdi qaıta emtıhan tapsyrýǵa mindetteýdi usyndy.

Qant qyzylshasy alqabyn qysqartý tıimsiz

Senator Janbolat Jórgen­baev aýyl sharýashylyǵy jer­leri men jaıylymdardyń tap­shy­lyǵynan týyndaǵan prob­lemalardy kóterip, atalǵan keleń­sizdik agrarlyq sektordyń damýyna kedergi keltiretinin, azyq-túlik qaýipsizdigine qaýip tóndiretinin aıtty.

Elimizdiń agrarlyq sektoryn damytýǵa aýyl sharýashylyǵy jerleri men jaıylymdar­dyń jetispeýshiligi eleýli kedergi bolyp otyr. Depýtattyń aı­týynsha, keıingi jyldary eli­miz­degi aýyl sharýashylyǵy al­qap­tarynyń kólemi 20,6 mln gek­tarǵa qysqar­ǵan. О́ıtkeni jerler orman qory­na berilmegen, olar tıimsiz paıdalanyp, jaıy­lymdar tıimdi bólinbegen. Nátı­jesinde, fermer­ler mal jaıýǵa arnaıy orman bıletin alýǵa máj­búr. Bul olar­dyń jumy­syn qıyndatyp, ja­ıylym tapshy­lyǵyn kúsheıtedi. Qazirdiń ózinde birneshe mıllıon gektar jaıylym jer tapshy.

– Orman qory quramyn­daǵy aýyl sharýashylyǵy jerleri­ne keshendi taldaý júrgizip, qysqa­merzimdi paıdalanýǵa berýdiń tártibin qaıta qaraý qajet. Orman qory jerlerin sıfr­lyq júıege keltirip, kadastrǵa engizý kerek. Atalǵan sharalar agrar­lyq sektordyń damýyna, azyq-túlik qaýipsizdigin qamta­masyz etýge, aýyldyq aımaqtar­dyń eko­nomıkalyq áleýetin art­­tyrýǵa yqpal etedi, – dedi depýtat.

Al Zakırjan Kýzıev qant óndirisi salasynda qordalanǵan máse­lelerge toqtalyp, Jambyl jáne Jetisý oblystarynda sha­ǵyn qaıta óńdeý zaýyttaryn salý arqyly bul túıtkildi ońtaı­ly sheshýge bolatynyn aıtty. Sondaı-aq depýtat Taraz qant zaýy­tynda menshik ıeleriniń ınves­tısııalyq mindettemelerdi oryn­daýyna baılanysty tekserý júrgizý qajet ekenin de tilge tıek etti.

– Qant qyzylshasynyń egis alqaptary men ónimdiligi artyp keledi, alaıda zaýyttar jınalǵan ónimdi óńdeýge úlgermeı jatyr. 2024 jyly 1,2 mln tonna qant qyzylshasy jınalǵan, biraq onyń tek 608 myń tonnasy ǵana óńdelgen. Qalǵan bóligi ne alqapta qalyp qoıǵan, Qyrǵyzstanǵa jóneltilgen. Buǵan zaýyttardaǵy tozǵan jabdyq sebep bolyp otyr, olardyń keıbireýi 100 jyldan beri paıdalanylyp keledi. Sonymen qatar josparlanǵan jańǵyrtý jumystary, ásirese Taraz qant zaýytynda, áli kúnge deıin júzege aspaǵan. Al Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi bıyl qant qyzylshasynyń egis alqabyn 25 myń gektardan 17 myń gektarǵa deıin qysqartýdy josparlap otyr. Bul fermerlerge qıyndyq týǵyzýy múmkin, sebebi olar memleket usynǵan uzaqmerzimdi baǵdarlamaǵa súıenip, tehnıka satyp alyp, mamandar daıarlaǵan, – dedi Z.Kýzıev.

Onyń aıtýynsha, qant salasy daǵdarysqa tap boldy, bul – tıimsiz josparlaý men júıeli problemalardyń nátıjesi. Muny eleýsiz qaldyrýǵa bolmaıdy. Osyǵan baılanysty 2026 jylǵa arnalǵan qant salasyn damytý jónindegi keshendi jospardyń oryndalýyn qatań baqylaýǵa alyp, Jambyl jáne Jetisý oblystarynda shaǵyn qaıta óńdeý zaýyttaryn salý kerek. Sondaı-aq Taraz qant zaýyty ıeleriniń ınvestısııalyq mindettemelerdiń oryndalýyn tekserý qajet. Eger dál qazir áreket etpesek, bul stra­tegııalyq mańyzdy salaǵa baqy­laýdy múlde joǵaltyp alamyz.