– Qurmetti Kaıa Kallas hanym, keıingi jyldary álemdik saıasatta Ortalyq Azııamen áriptestik máselesi ózekti bola túskenin baıqaımyz. О́tken jyldyń ózinde «Ortalyq Azııa +» formatymen AQSh, Qytaı, Reseı elderi, Eýroodaq túrli basqosý ótkizdi. Osy oraıda bul aımaqpen baılanysty tereńdetýge umtylystyń sebebi nede dep oılaısyz? Máselen, Eýroodaqtyń múddesi týraly aıtsańyz.
– Búgingi tańda Ortalyq Azııa resýrstary men aımaqtaǵy turaqtylyq turǵysynda geografııalyq ornymen ǵana emes, ınvestısııalyq áleýetimen de úlken mańyzǵa ıe. Sondyqtan Eýropalyq Odaq – Ortalyq Azııa elderiniń damýyna qoldaý kórsetýde alǵashqy orynda. Biz Transkaspıı kólik dálizin qoldaýdan bastap, aımaqtaǵy sıfrlyq damýǵa ınvestısııa salýǵa deıingi máselelerdi qamtıtyn, eki taraptyń da múddesinen shyǵatyn mol múmkindikti kórip otyrmyz. Máselen, bıyl «Global Gateway» strategııasynyń arqasynda Qazaqstannyń 300-den astam aýyly men myńnan astam mektep ınternetpen qamtamasyz etiledi. Bul – EO-nyń keler urpaqqa salǵan ınvestısııasy.
– Eýroodaq – Ortalyq Azııa kóshbasshylarynyń alǵashqy kezdesýi 2022 jyly Astanada bastaý alyp, keıinnen 2023 jyly Cholpon-Atada (Qyrǵyzstan) ótti. Osy oraıda sáýir aıynda Tashkentte josparlanǵan resmı EO – Ortalyq Azııa sammıtiniń negizgi nátıjeleri qandaı bolady dep oılaısyz?
– Samarqand sammıti – joǵary laýazymdy tulǵalardyń bas qosýy ǵana emes, bul – birlese otyryp, qazirgiden de qarqyndy is-qımylǵa kirisýge degen saıası jigerdiń joǵary kórsetkishi. Birlese atqaratyn jumys jetkilikti. Ol terrorızmge qarsy kúresten bastap, aımaqtarymyz arasyndaǵy ózara baılanysty jaqsartýǵa, sonyń ishinde elaralyq qatynasty nyǵaıtý jáne Ortalyq Azııa aımaǵyn Eýropanyń týrıstik baǵyty retinde ilgeriletýge deıingi máselelerdi qamtıdy. Sondyqtan readmıssııa kelisimimen qatar vıza berý úderisin jeńildetýge qatysty kelissózderdi múmkindiginshe tezirek bastaý mańyzdy.
– Qazaqstan – Ortalyq Azııa elderi arasynda Eýropalyq Odaqpen Keńeıtilgen seriktestik pen yntymaqtastyq týraly kelisim jasasqan alǵashqy el. Osy kelisim naqty qaı salalarda qarym-qatynasty kúsheıte tústi dep oılaısyz?
– Bul Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy seriktes elmen jasasqan alǵashqy biregeı kelisim boldy. Onyń nátıjesin qazirdiń ózinde kórip otyrmyz. Búginde Qazaqstannyń syrtqy saýdasynyń shamamen úshten bir bóligi (28%) EO úlesine tıesili. Logıstıkalyq aspektilerdi eskeretin bolsaq, bul – óte jaqsy kórsetkish. Sonymen qatar bul kelisim ártúrli máseleler boıynsha neǵurlym júıeli ári tereń dıalogtiń negizin qalaıdy. Mysaly, qazir biz Eýropa jáne Qazaqstan óndirýshileriniń múddesin kózdeıtin bastamany – aýyl sharýashylyǵy ónimderi men azyq-túlik ónimderi boıynsha geografııalyq kórsetkishterdi (GK) qorǵaý jóninde kelissóz júrgizip jatyrmyz.
– Byltyr shildede EO bastamasymen Astanada Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn damytý jónindegi úılestirý platformasy quryldy. Qazir naqty qandaı ınfraqurylymdyq jobalar pysyqtalyp jatyr?
– Reseıdiń Ýkraınamen qaqtyǵysy bastalǵannan keıin biz Reseı aýmaǵynan ótpeı, Eýropa men Azııany baılanystyratyn balama, senimdi ári tıimdi saýda jáne kólik joldaryn izdestirýge májbúr boldyq. EO shamamen 90 mln eýro kóleminde qoldaý kórsetip otyrǵan Transkaspıı kólik dálizi osy maqsatta ǵana emes, Ortalyq Azııada aımaqtyq ózara baılanysty qamtamasyz etý maqsatynda da óte mańyzdy. О́tken jyly EO Aqtaý, Túrikmenbashy porttaryn jańǵyrtý jobalary sııaqty aımaqtyń kólik salasyndaǵy birinshi kezekti jobanyń oryndalý barysyn talqylaý úshin úkimetter, donorlar men damý bankteriniń ókilderin biriktiretin arnaıy platformany iske qosty.
– Eýropalyq Odaqtyń Ortalyq Azııamen yntymaqtastyqty nyǵaıtý qadamynda Qazaqstannyń róli qandaı?
– Aımaqtaǵy damý úderisi on jyl burynǵymen salystyrǵanda múldem basqasha. О́zgergen. Bul – oń ózgeris. Qazaqstan – osy úderistiń negizgi qozǵaýshy kúshi sanalady. Biz Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń Almatyda Ortalyq Azııa men Aýǵanstan úshin Ornyqty damý maqsattary (ODM) boıynsha О́ńirlik ortalyǵyn qurý týraly sheshimin quptap, qoldaımyz. Bul Qazaqstannyń aımaqtaǵy oń ımıdji men rólin taǵy bir márte rastaıdy. Biraýyzdan daýys berý BUU músheleriniń de Qazaqstannyń ıgi rólin moıyndaıtynyn kórsetti.
– Elimizge saparyńyz aıasynda qandaı máseleler qarastyrylmaq?
– Saýdadan bastap kólik pen ózara baılanys, sıfrlandyrý, sý resýrstaryn basqarý jáne qaýipsizdikke deıingi máseleler qamtylady. Qazirgi geosaıası kontekste aldymyzda turǵan syn-qaterlerdi jáne kópjaqty halyqaralyq tártipke tónip turǵan qaýipti, sonyń ishinde erejelerge negizdelgen halyqaralyq tártipke tikeleı ári aıqyn qaýip tóndiretin máselelerdi talqylaýdy josparlap otyrmyz.
– Eýroodaq Qazaqstan azamattarynyń shengen vızasyn alý úderisin jeńildetýdi josparlaǵan edi. Osy baǵyttaǵy is-qımyl qandaı deńgeıde?
– Biz Qazaqstan azamattarynyń Eýropaǵa barýǵa nemese Eýropada bıznespen aınalysýǵa qyzyǵýshylyǵy zor ekenin bilemiz. Barlyq 27 múshe memleket Eýropalyq Komıssııanyń readmıssııa kelisimimen qatar vıza berý úderisin jeńildetýge qatysty Qazaqstanmen kelisimge kelýdi kózdegen kelissózderdi bastaýy kerek degen ıdeıany qoldady. Jaqyn arada kelissózderdi bastaımyz dep úmittenemiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Qambar AHMET,
«Egemen Qazaqstan»
