Karlos Ýrıarte Sanches: Qazaqstan-2025: ekonomıka, egemendik jáne syrtqy pozısııa

Salalardaǵy reformalar

Ortalyq Azııadaǵy eń iri jáne ekonomıkasy damyǵan memleket Qazaqstan 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda táýel­siz­dik aldy. Eldiń qazirgi Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev qos palataly Parlamentke – Senatqa (joǵarǵy palata) jáne Májiliske (tómengi palata) úlken fýnksııa men ókilettik berip, prezıdenttik saıası júıesi bar memleket quryp jatyr. Aýmaǵy jaǵynan Qazaqstan – 17 oblystan jáne úsh iri qaladan turatyn ýnıtarly memleket. О́ńirlerde ákimderdi saılaý úderisi neǵurlym belsendi jáne demokratııalyq túrde iske asyrylyp jatyr. Prezıdent Toqaevtyń sózimen aıtsaq, Qazaqstanda «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» saıası júıesi qalyptasyp keledi.

Eldiń barlyq aımaǵynda 2024 jyly ınjenerlik jáne ınjenerlik ınfra­qurylymdy jańǵyrtý jumysy júr­gizildi. 18 mln sharshy metr turǵyn úı, 7 myń shaqyrym jol salyp, jóndeldi, Almaty, Qyzylorda, Shymkent qalala­rynyń áýejaılarynda jańa jolaýshylar termınaldary ashyldy. Sondaı-aq munaı-hımııa, metallýrgııa, taý-ken ónerkásibinde iri jobalar júzege asyryldy. О́ńdeý ónerkásibi qaryshtap, eldiń ónerkásiptik qurylymynda óndirýshi sektormen birdeı deńgeıge jetti. Sonymen qatar agroónerkásip kesheninde tehnologııa aıtarlyqtaı jańartylyp, keıingi 10 jylda 27 mln tonnaǵa jýyq dándi daqyldan rekordtyq ónim alyndy. Elde júıeli ekonomıkalyq reforma júrgizildi, bular keıbir jaǵdaıda kúrdeli júzege asqanymen, biraq qazir jemisin berip keledi.

Áleýmettik reformalardyń ishinen «Ulttyq qor balalarǵa» jobasyn aıtý­ǵa bolady. Sondaı-aq zeınetaqy, jár­demaqy, shákirtaqy, memlekettik qyz­metkerlerdiń jalaqysy kóterildi. Res­pýblıka boıynsha júzdegen jańa mek­tep, balabaqsha men sport keshenderi salynyp, onnan astam bedeldi sheteldik ýnıversıtettiń fılıaldary ashyldy. Buqaralyq sportty damytyp, aza­mat­tardyń shyǵarmashylyq áleýetin ny­ǵaıtýǵa da basa nazar aýdaryldy.

Sý kodeksi qaralyp jatyr

Jalpy, 2024 jyl elge kúrdeli jyl boldy. Kóktemde sý tasyp, oblystardyń jartysy zardap shekti. Apat kezinde Úkimet jedel qımyldap, qajetti tehnıka jetkizilip, turǵyndarǵa gýmanıtarlyq kómek der kezinde kórsetildi. Resmı aqparatqa sáıkes, tabıǵı apat saldarymen kúresýge túrli mınıstrliktiń (qorǵanys, ishki ister, tótenshe jaǵdaılar) shamamen 63 myńdyq jeke quramy jumyldyrylǵan.

Úkimet keıingi onjyldyqtarda qor­ǵanys bógetteri men basqa da gıdro­tehnıkalyq ınfraqurylymdardy salý­ǵa tıisti kóńil bólgen jaǵdaıda sý tas­qynynyń aldyn alýǵa bolatynyn moıyndaı otyryp, syndy qabyldaı bildi. О́tken jyly Ispanııada DANA (Depresion Aislada en Niveles Altos) dep atalǵan qatty nóserden Valensııa provınsııasy zardap shekken edi, osydan keıin bizdiń bılik te qorytyndy jasaıdy degen úmitimiz bar.

Qazaqstanda 40-tan asa jańa sý qoı­masyn salý jáne burynnan bar 37 sý qoımasyn qalpyna keltirý, sondaı-aq 14 myń shaqyrymnan asa sýarý qon­dyrǵysyn jańartýdy kózdeıtin Sý kodeksiniń jańa jobasy, ıaǵnı sý resýrs­taryn basqarýdyń keshendi jos­pary parlamentte qaralyp jatyr. Ǵyly­mı-zertteý jumysyn kúsheıtý jáne sý sharýashylyǵy mamandarynyń tap­shylyǵyn sheshý maqsatynda Qazaq ulttyq sý sharýashylyǵy jáne ırrıgasııa ýnıversıteti de quryldy. Qazaqstannyń osy saladaǵy kóshbasshylyǵynyń mysaly retinde Fransııa men Qazaqstannyń tóraǵalyǵymen jeltoqsan aıynyń basynda Saýd Arabııasynda ótken «One Water» sammıtin aıtýǵa bolady. Bul Ortalyq Azııa memleketi úshin sý qaýipsizdigi men klımattyń ózgerýi máseleleriniń basymdyq ekenin kórsetedi.

Al Aqtaý qalasynda Ázerbaıjan áýe ushaǵy apatqa ushyraǵanda Qazaqstan yntymaqtastyq, aýyzbirlik pen dostyq­tyń adal úlgisin kórsetti. О́tken jyl­dyń 25 jeltoqsanynda Mańǵystaý ob­lysynyń Aqtaý qalasynda 38 jolaýshy, onyń ishinde alty Qazaqstan azamaty qaza tapqan Ázerbaıjan laıneri apatqa ushyra­ǵan edi. Úkimet jedel ko­mıssııa qurdy. ­17 halyqaralyq sarap­shy shaqyryldy, onyń ishinde ICAO jáne Memleketaralyq ­avıasııa komıte­tiniń ókilderi bar. Komıs­sııa tergeýde beı­taraptyq pen obektıvtilikti qam­tamasyz etý maqsatynda apatqa ushyraǵan ushaqtyń qara jáshikterin áýe kemesi shyǵarylǵan el Brazılııaǵa jiberý týraly sheshim qabyldady.

Jastarǵa basymdyq bergen el

Eldiń bas qalasy Astanada, sondaı-aq Almatynyń kóshelerimen serýendep júrgende birneshe kishkentaı balasy bar kóptegen jas otbasyn kóresiń. Osyǵan qarap, Qazaqstan úlken adam kapıtaly bar memleket dep aıtýǵa bolady. Joǵary patrıottyq sezimi men mádenı deńgeıi joǵary urpaq qalyptasyp keledi. Qazir oqyp, jumys isteıtin qazaq jastary kóp. Men ózim Santıago-de-Kompostela (University of Santiago de Compostela), San-Pablo-SEÝ (San Pablo-CEU University) ýnıversıtetteri men Empresa ınstıtýtynda (Instituto de Empresa) oqyp júrgen qazaq stýdentterin kezdestir­dim. Qazaqstan jas ǵalymdarynyń shetel­degi ǵylymı ortalyqtarda taǵylym­dama­dan ótýine jaǵdaı jasap otyr. Sondaı-aq túrli eldermen stýdent almasý baǵ­darlamalarymen qatar, Eýropa­lyq odaqtyń Erazmýs+ baǵdarlamasy, «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasy arqyly óz jastaryn shetelde oqytyp otyrǵan álemdegi sanaýly eldiń biri. Bul – qazaqstandyq brendti álemge tanytýdyń bir joly. El úkimeti bul mamandardyń elde jumys isteýine, shetelde qosymsha bilim alyp, elge oralýyna jaǵdaı jasap otyr. Sondaı-aq bilikti mamandardyń ózge elge ketýine jol bermeýge tyrysady. 2025 jyl «Jumysshy mamandyqtar jyly» dep jarııalandy, bul jerde jastardyń jetekshi ról atqaratyny sózsiz.

Elde memlekettik til qazaq tilin nasıhattaý keńinen júrgizilip jatyr. Qazaq tili jer sharyndaǵy eń kóp sóıleıtin tilderdiń ishinde 79-orynda tur, onyń qoldaný aıasyn keńeıtý óte mańyzdy. «Qazaq tili» qoǵamynyń bastamasymen ony qorǵaý men nasıhattaýǵa arnalǵan arnaıy qor bar. Ony qoldanyp, jańa tehnologııalar engizýge erekshe nazar aýdarylyp otyr (tipti tilde jasandy ıntellekt quraly jasalǵan). Qazaq halqynyń birligin nyǵaıtýda qazaq tili mańyzdy ról atqaratyny sózsiz. Bul – kásibı ósý men tabysqa jetýdiń irgeli faktory dep sanaıtyn jastar arasyndaǵy trendtegi til.

2025 jylǵa arnalǵan memlekettik jobalar

Kólik ınfraqurylymy. 2024 jyl­dyń jazynda bes jylǵa, ıaǵnı 2029 jylǵa ­deıin jańa Ulttyq ınfraqurylym jos­pary bekitildi. Ol 40 mlrd teńgeden asa ın­vestısııany quraıtyn 200-den asa jobany qarastyrady. Olardyń ishinde «Dostyq-Moıynty» temirjol ýchaskesiniń ekinshi jolynyń 836 shaqyrymyn, Almaty stansasynyń aınalma joldy aıaqtaý jáne vagon parkin jańartý jumysyn erekshe atap ótýge bolady.

Energetıka sektory. Energetıka salasyna qatysty jalpy qýaty 600 megavattan asatyn iri jobalar ázirlenip jatyr. Qazir kún, sý, elektr stansalaryn salatyn sheteldik ınvestorlarmen kelisimder toqtap tur, esesine jasyl energııa aıtarlyqtaı ósedi. Teńiz ken ornyn bolashaqta keńeıtý jobasynyń qurylysy jáne Aqtaý bıtým zaýytynyń óndiristik qýatyn keńeıtý de aıaqtalady. Qazir «Tecnicas Reunidas» Qazaqstandaǵy eń iri mıneraldy tyńaıtqysh óndirýshi kompanııasy Mańǵystaýdaǵy «Morport Aktau» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵyndaǵynda munaı-hımııa zaýytynyń qurylysyn bastady. «Taldyqorǵan-Úsharal» magıstraldyq gaz qubyry, «Jańaózen-Aqtaý» gaz quby­rynyń tórtinshi jelisi, Atyraý obly­syndaǵy avtomattandyrylǵan gaz taratý stansasy paıdalanýǵa beriledi.

Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»

Avtokólik. Elde mashına jasaý salasy odan ári damı bermek. Jetekshi álemdik brendterdiń avtomobılderin shyǵaratyn jańa óndiris jelileri ashylady. Sondaı-aq Qostanaıda ishten janatyn qozǵaltqyshtar men jetekshi os tetikterine arnalǵan temir quımalar óndirisi bastalady.

Áleýmettik sektor. Aýyldyq jerlerde medısınalyq mekemelerdiń qury­lysyn, oqýshylardyń jaqsy bilim alýyna jaǵdaı jasaýǵa arnalǵan «Aýyl den­saýlyǵyn jańǵyrtý» ulttyq jobasy­nyń mańyzy zor. Búginde 217 mektep (onyń 105-i aıaqtaldy) qurylysy júrgizilip jatyr. Sonymen qatar 2029 jylǵa deıin jyl saıyn 10 myń jaldamaly turǵyn úı satylymǵa shyǵarylady. Osy maqsatta «Otbasy bank»  bir tereze júıesi arqyly tirkeý men bólýdi basqaratyn damý ıns­tıtýtyna aınalady.

Sıfrlandyrý. BUU reıtıngi bo­ıynsha Qazaqstan – álemde elektrondy úkimetti damytý boıynsha 24-oryn­da. Otandyq bankter ózderiniń sıfrlyq ekojúıesin quryp jatyr. Elde IT-qyz­metterdiń eksporty ulǵaıyp, «Astana Hub» tabysty jumys istep keledi. Sondaı-aq el Astanada Halyqaralyq jasandy ıntellekt ortalyǵyn (Alem.AI) ashý arqyly Eýrazııa keńistigin­degi jetekshi sıfrlyq ortalyqtardyń birine aınalýdy maqsat etip otyr. 2024 jyly eldiń 15 ýnıversıtetinde «Google» kompanııasynyń AI kýrstary oqytyl­dy. Al qazir Parlament depýtattary jasandy ıntellekt týraly zań jobasyn ázirleýge bastamashy bolyp otyr.

Kásipkerlik. Jaqynda kásipkerlerge qolaıly jaǵdaı jasaýǵa baǵyttalǵan kásipkerlik týraly zań qabyldandy. Mem­leket shaǵyn jáne orta bıznesti sýbsıdııalaý, nesıelik kepildikter berý jáne jeńildikti nesıeler arqyly qoldaıdy. Bul sektorda 4,3 mln-ǵa jýyq adam jumys isteıdi. Memleket iri kompanııalardyń damýyna da múddeli. Áleýmettik salada da memleket-jekemenshik áriptestik jaqsy jolǵa qoıylǵan. Sheteldik kompanııalar da óz ókildikterin ashyp jatyr. Jaqynda BUU-nyń Azııa jáne Tynyq muhıty aımaǵyna arnalǵan Ekonomıkalyq jáne áleýmettik komıssııasy 2024 jylǵy ­baıandamasynda Qazaqstanda byltyr jańa jobalarǵa 15,7 mlrd dollar tikeleı she­tel­dik ınvestısııa tartylǵanyn, ıaǵnı 2023 jylmen salystyrǵanda 88 paıyzǵa óskenin atap kórsetti. Bul kórsetkish tikeleı sheteldik ınvestısııalardyń úshten ekisi (63 paıyz) Ortalyq jáne Soltústik Qazaqstan óńirine quıylǵanyn kórsetedi.

Jeńistiń 80 jyldyǵyn toılaýǵa arnal­ǵan jyl. Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵys­ta nasızmdi jeńgen kúnin eske alý mem­lekettik kún tártibinde mańyzdy oryn alady. Esterińizge sala keteıik, qazaqtar barlyq maıdanda erlikpen shaıqasyp, sol kezdegi Qazaq KSR-i quramynda bolǵan keńes odaǵynyń áskerin qarý-jaraqpen, ónerkásiptik taýarlarmen jáne azyq-túlikpen qamtamasyz etip, fashısterdi talqandaýǵa erekshe úles qosty.

Halyqaralyq saıasatta bási bıik

Saıasatta jáne halyqaralyq qaty­nas salasynda geografııa mańyzdy eke­­nin esker­sek, Qazaqstan Ortalyq Azııa­­­nyń, Reseı men Qytaıdyń orta­syn­da orna­lasqan. Sondyqtan bul el buryn-sońdy bolmaǵan jahandyq geosaıası shıelenisten tys qala almaıdy. Munda AQSh, Eýropalyq Odaq sekildi derjavalardyń da múddeleri bar. Túr­kııamen tereń tarıhı mádenı qarym-qatynas baılanystyrady. Ýkraınadaǵy qaqtyǵys bastalǵaly beri Reseıdiń eldegi yqpaly az bolǵanymen, patshalyq jáne keńestik Reseıdiń yqpal etken jyldary óz ýaqytynda saqtalǵany sózsiz. Osyǵan qaramastan, Qazaqstan kúrdeli ssenarııde kómirsýtekke, gazǵa jáne munaıǵa negizdelgen baılyq kózderin bekite otyryp, sonymen qatar ekonomıkasyn joǵaryda atalǵan basqa da mańyzdy salalarda ártaraptandyryp, ıntellektýal­dy kópvektorly syrtqy saıasatty ustan­dy. Osy kópvektorly syrtqy saıasat­tyń nátıjesinde Qazaqstan halyqaralyq qoǵamdastyqtyń orta derjava múshesi retinde EQYU (Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy), Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymy (UQShU), NATO-nyń Beıbitshilik úshin áriptestik jáne Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń (ShYU) múshesi boldy.

Prezıdent Q.Toqaev halyqaralyq qatynastar júıesi daǵdarysqa ushyrap, alpaýyt derjavalar arasynda turaq­syzdyq kúsheıip keledi degen pikirin bildirip júr. Birikken Ulttar Uıymynyń Qaýipsizdik Keńesi is júzinde osal bolyp qaldy. Osynyń barlyǵy kóptegen eldiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýy­na áser etip, ony tejep otyr. Demek Qazaqstan ósip kele jatqan orta derjava retinde basqa orta derjavalarmen birge belsendi ról atqara alady, geosaıası shıelenistegi polıýsterdiń arasynda jańa berik kópirler qura alady, osylaısha, jahandyq deńgeıde oryn alǵan qarama-qaıshylyq deńgeıin tómendetýge yqpal etedi.

Reseımen qarym-qatynas. Eki eldi tarıhı ekonomıkalyq jáne mádenı qa­rym-qatynastar baılanystyrady. Bul elder álemdegi eń úlken terrıtorııa­symen shektesedi. 2024 jyldyń qarashasynda Reseı Prezıdenti saýda-ekonomıkalyq, kólik-logıstıka, energetıka, mádenıet jáne bilim salalaryndaǵy ekijaqty kún tártibin talqylaý úshin Qazaqstanǵa resmı saparmen keldi. Bul dıalogte ekijaqty yntymaqtastyqtyń ózekti máseleleri jáne halyqaralyq kún tártibi boıynsha ózara túsinistik nyǵaıtyldy. Al Qazaqstan Prezıdenti eldiń kópjaqty syrtqy saıa­satynyń Reseımen strategııalyq serik­testik pen odaqtastyqqa sáıkes keletinin aıtady. Osy resmı sapar barysynda Vladımır Pýtınmen birge Reseı úki­metiniń jartysyna jýyǵy boldy, bul qa­zirgi jaǵdaıda Qazaqstannyń qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetedi. Sondaı-aq Reseı Prezıdenti Qazaqstanǵa 33 ret kelgen, eń kóp barǵan eli de – osy memleket.

QHR-men qarym-qatynas. 2023 jyly Qazaqstan men Qytaı ózara vıza­syz rejim týraly kelisim jasasyp, ynty­maqtastyqty odan ári damytýǵa ýaǵda­lasty. Qytaı – eldiń alǵashqy saý­da seriktesi, el ekonomıkasynyń iri ınves­torlarynyń biri. Eki el de óz­­ara saýdany eseleýge daıyn. Bıyl Qazaq­­standa Ortalyq Azııa-Qytaı sam­­mıti ótedi. Eki eldiń serpindi jáne kópqyr­ly qarym-qatynastary bar, ony máńgilik strategııalyq seriktestik dep tujyrymdaýǵa bolady. Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaev qytaı tilin jetik biledi jáne bul onyń Sı Szınpınmen erekshe qarym-qatynasyn jeńildete túseri anyq.

AQSh-pen qarym-qatynas. Prezı­dent Q.Toqaev 90-jyldardyń ortasynan bastap Qazaqstan-Amerıka qarym-qatynastaryn ornatýǵa belsene qatysty. Osy úsh onjyldyqta eki el arasyndaǵy saý­da jáne ınvestısııalyq yntymaqtastyq, qaýipsizdik jáne ıadrolyq qarýdy taratpaý sııaqty basymdyqtarǵa ortaq kózqaras qalyptasty. Bul sondaı-aq eki el arasyndaǵy Tramptyń jańa ákim­shiligimen oń qarym-qatynas qurýǵa tirek bolary anyq. Negizi Qazaqstan – AQSh-tyń mańyzdy strategııalyq seriktesi. Ýkraına qaqtyǵysyna qatysty Qazaqstan áý bastan beıbitshilikke qol jetkizý úshin kelissózderdi bastaýdy jaqtap keledi jáne el halyqaralyq máselelerdi sheshýge árqashan kómektesýge daıyn.

Túrki memleketterimen yntymaq­tastyq. О́tken jyly Qazaqstan Túrki memleketteri uıymyna (TMU) tóraǵalyq etti. 2024 jyly uıymǵa múshe elder ara­syndaǵy ózara saýda kólemi 45 mlrd dollardan asty. Bul elderdiń Halyq­aralyq Trans­kaspıı kólik dálizin júzege asyrýdaǵy mańyzdy rólin atap ótken jón. Qazaq­stan tóraǵalyǵy kezinde saıa­sı, ekonomıkalyq, saýda-sattyq, kólik-logıstıka, mádenı-gýmanıtarlyq sala­­lar­daǵy yntymaqtastyq odan ári damydy. Túrki qaýymdastyǵy elderi energetıka, ónerkásip, sıfrlan­dyrý jáne aýyl sharýashylyǵy sııaqty sala­lardaǵy yntymaqtastyqty keńeıtý­di josparlap otyr. Astanada 8-13 qyrkúıek aralyǵynda V Dúnıe­júzilik kóshpeliler oıyndary ótti.

Eýropalyq Odaqpen yntymaqtas­tyq. Osydan on jyl buryn Astanada EO men Qazaqstan arasynda qarym-qatynas Keńeıtilgen áriptestik pen yntymaqtastyq týraly kelisimmen beki­­tildi. Eýropalyq Odaq – Prezıdent Q.Toqaev basqaryp otyrǵan ekonomıka­lyq reformalar men jańǵyrtý saıasatyn qoldaıtyn Qazaqstandaǵy alǵash­qy saýda jáne ınvestısııalyq seriktes. ­2024 jyldyń 14 qazanynda Lıýksem­býrg­te Qazaqstan-Eýroodaq yntymaq­tas­tyq keńesiniń 20-otyrysy ótti. Onda eki ­tarap yntymaqtastyǵyn keńeıtýge ­jáne tereńdetýge, Keńeıtilgen áriptestik ­pen yntymaqtastyq týraly kelisimniń ­to­lyq áleýetin taldaýǵa, damytýǵa da­ıyn­ ekenderin rastady. Jalǵan aqparat pen onyń qaýpi talqylandy. Sondaı-aq Eýropalyq Odaq 2022–2024 jyldar ara­lyǵynda BUU-nyń Adam quqyqtary jónindegi keńesine múshelik kezinde Qazaqstanmen tamasha yntymaqtastyqty atap ótti.

Qazaqstan men EO arasyndaǵy keńeı­tilgen yntymaqtastyq, ásirese Eýropalyq Odaqtyń Jahandyq shlıýz strategııasy aıasyndaǵy Transkaspıı kólik dálizi jobasy arqyly kólik baılanysyn nyǵaıtýǵa da umtylady. Sol sııaqty Qazaqstan ótken jyldyń 3 qazanynda Túrikmenstan astanasy Ashhabadta sol kezdegi halyqaralyq áriptestik jónindegi Eýropalyq komıssary Iýtta Ýrpılaınenniń qatysýymen ótken joǵary deńgeıdegi saıası ulyqtaý is-sharasyna belsendi túrde qatysty. Sonymen qatar EO men Qazaqstan Ynty­maqtastyq keńesine paralleldi kóldeneń avıasııa týraly kelisimge qol qoıdy. Endi eki tarap negizgi jáne mańyzdy shıkizat salasynda yntymaqtasyp, jaqyn arada 2025–2027 jyldarǵa arnalǵan jańa jol kartasyna qol qoıady dep kútilip otyr. Qazaqstan 2023 jyly qarashada EO Shıkizat aptalyǵyna qatysyp, onyń 2024 jyly Mıneraldyq resýrstardy qamtamasyz etý jónindegi seriktestikke qosyldy. EO blogi men Qazaqstan da vıza rejimin jeńildetý týraly kelisimge, sondaı-aq readmıssııa kelisimine qatysty kelissózder júrgizip jatyr. Qazaqstan eýropalyq energetıkalyq qaýipsizdikte mańyzdy ról atqarady. Sonymen qatar odaq jańartylatyn energııa kózderin damytýdy qoldaıdy. Qazaqstan Erazmýs baǵdarlamasyna jáne Horizon Europe aıasyndaǵy Marı Sklodovska-Kıýrı is-sharalaryna belsendi túrde qatysady, munda qazaqstandyq zertteýshilerdiń úlken áleýet bar.

Qorytyndylaı kele, 2025 jyl Qazaq­stan úshin ekonomıkasyn, egemen­digin jáne syrtqy pozısııasyn odan ári nyǵaıta túsetin jyl bolady dep senimmen aıtýymyzǵa negiz bar.

Daıyndaǵan –

Gúlnar JOLJAN,

«Egemen Qazaqstan»