О́ndirilgen taýarlar esepke alynady
Senat tóraǵasy, aldymen, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń kezekti XXXIV sessııasynda el basshysy Qasym-Jomart Toqaev júktegen mindetterdi atap ótti. Máýlen Áshimbaev qoǵamdyq kelisim men jalpyulttyq birlikti nyǵaıtýǵa, osy baǵyttaǵy bastamalardy iske asyrýǵa barlyq el azamattary kúsh jumyldyrýy qajet ekenin aıtty. Sondaı-aq ol Memleket basshysynyń reformalar baǵdaryn zańnamalyq turǵydan qamtamasyz etý Senat qyzmetiniń negizgi basymdyǵy ekenin eske salyp, palata jumysynyń aldaǵy baǵyttaryna toqtaldy.
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqy Assambleıasynyń sessııasynda sóılegen sózinde atalǵan ınstıtýttyń el damýyndaǵy róli erekshe ekenin atap ótti. Sonymen qatar Memleket basshysy memlekettik apparat pen azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń etnosaralyq qatynastar salasyndaǵy tıimdiligin arttyrýǵa arnalǵan naqty tapsyrmalar berdi. Bul mindetterdiń sapaly ári ýaqtyly oryndalýy «Bir el – bir múdde» depýtattyq tobynyń jáne jalpy Senattyń nazarynda bolady. Osy baǵytta depýtattardyń barlyq múddeli tarappen júıeli dıalog qurýynyń mańyzy zor, – dedi M.Áshimbaev.
Budan soń palata otyrysynda senatorlar bastamashy bolǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine taýarlardyń shyǵarylǵan elin aıqyndaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań eki oqylymda qaralyp, maquldandy.
– Maquldanǵan zań otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý salasyndaǵy tetikterdi odan ári jetildirýdi kózdeıdi. Atap aıtqanda, zań arqyly jańa otandyq taýar óndirýshilerdiń tizimin júrgizýdiń qaǵıdalary men erejeleri aıqyndaldy. Olar óndiretin taýarlar týraly málimetter de engizildi. Sondaı-aq iri tapsyrys berýshilerge elishilik qundylyqty damytý baǵdarlamalaryn ázirleýge qatysty qosymsha erejeler kózdelgen. Zań otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý salasyndaǵy memlekettik saıasatty jetildirýge oń yqpalyn tıgizedi dep senemiz, – dedi Senat spıkeri.
Osy qujat arqyly 3 kodekske jáne 19 zańǵa ózgerister engiziledi. Atap aıtqanda, otandyq taýar óndirýshi, qarsy mindettemeler, sıfrlyq verıfıkasııa baǵyttary aıqyndaldy. Ýákiletti organ otandyq taýar óndirýshilerdiń tizilimin júrgizý qaǵıdalaryn ázirlep, bekitedi. Sondaı-aq osy tizilimdi júrgizýdiń jańa fýnksııalary tolyqtyryldy. Kórsetilgen tizilimdi qosý jáne odan shyǵarý tártibi de bar. Sonymen qatar ýákiletti memlekettik organ taýarlardyń ulttyq katalogin júrgizý qaǵıdalaryn ázirleıdi jáne bekitedi, onda taýarlardy tirkeý jónindegi fýnksııa engizilgen. Tıisti zań taýarlardy, jumystar men kórsetiletin qyzmetterdi synyptaýdaǵy birizdendirýdiń biryńǵaı júıesin qamtamasyz etetin taýarlardyń, jumystar men kórsetiletin qyzmetterdiń jalpy synyptaýyshyn júrgizý jónindegi normalarmen tolyqtyryldy.
Tizilimdi qalyptastyrýdyń jańa tetigi qoldanysqa engizilgenge deıin berilgen taýarlardyń shyǵý tegi týraly sertıfıkattar men ındýstrııalyq sertıfıkattar 2026 jyldyń 1 qańtaryna deıin jaramdy.
Kúrish sharýashylyǵyn zertteýge kedergi kóp
Palata otyrysynda alǵashqy bolyp depýtattyq saýal joldaǵan Andreı Lýkın monopolııaǵa qarsy tergeýler júrgizý kezinde kásipkerlerdiń quqyqtary jıi buzylatynyn aıtyp, alańdaýshylyq bildirdi. Onyń aıtýynsha, keıingi ýaqytta bıznes ókilderi negizsiz tekserýler júrgiziletinin aıtyp jıi shaǵymdanady.
– Mundaı áreketter ádil básekelestikti qalyptastyrýǵa kedergi bolyp otyr. Ásirese shaǵyn jáne orta bıznes zańnyń tek formaldy túrde oryndalýyn emes, logıkaǵa saı, ashyq ári memleketpen ózara syılastyqqa negizdelgen qarym-qatynasty kútedi, – dedi senator.
Al Rýslan Rústemov Aral óńirindegi kúrish sharýashylyǵyn damytýdyń ózekti máselelerin kóterdi. Ol Ybyraı Jaqaev atyndaǵy Qazaq kúrish sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty memlekettik qoldaýǵa zárý ekenin alǵa tartty.
Senator Prezıdent aýyl sharýashylyǵy qyzmetkerleri forýmynda aýyl sharýashylyǵy ǵylymyn, sonyń ishinde tuqym sharýashylyǵyn damytýdyń strategııalyq mańyzdylyǵyn atap ótkenin eske saldy. Alaıda qarjylandyrýdyń turaqty bolmaýynan jáne tehnıkalyq bazanyń eskirýine baılanysty kúrish sharýashylyǵy ınstıtýtynyń áleýeti tolyq paıdalanylmaı keledi. Sondaı-aq qarjy bólinetin ǵylymı-tehnıkalyq tapsyrmaǵa oraı jarııalanǵan konkýrstar shartyna Aral óńiriniń sý tapshylyǵy jaǵdaıyna beıimdelgen kúrish jáne basqa da daqyldardyń jańa sorttaryn ósirý, sondaı-aq sý jáne resýrs únemdeýshi tehnologııalardy engizý jónindegi zertteýleri saı emes bolyp shyqqan.
– Kúrish ınstıtýty – Aral óńiriniń sýarmaly eginshiligin, sýdy tıimdi paıdalaný, topyraqtyń qunarlylyǵyn arttyrý jáne tuzdanýymen kúresýdi zertteıtin ortalyq. Sonymen qatar aımaqtyń negizgi daqyly kúrish jáne ártaraptandyrý daqyldarynyń seleksııasyn, bastapqy tuqym sharýashylyǵy jáne agrotehnologııasyn ázirlep, klımat ózgerisin baǵalap, boljaıdy, ekologııalyq jáne shóleıttený baǵytyndaǵy ózgeristerdi zerttep, ǵylymı nátıjelerdi óndiriske engizedi. Qarjylandyrýǵa jetekshi ǵalymdardy ǵana emes, kishi qyzmetkerlerdi, laboranttar men tehnıkalyq qyzmetkerlerdi de qosý kerek, – dedi senator.
Ol osyǵan baılanysty Úkimet basshysyna Aral óńiriniń jaǵdaıyna beıimdelgen kúrishtiń jańa sorttaryn, balama daqyldardy ázirleý jónindegi ǵylymı-tehnıkalyq tapsyrmany baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrýǵa konkýrstyq qujattamaǵa engizýge yqpal etýdi surady.
Dástúrli emes medısına qaýipti
Bıbigúl Jeksenbaı dástúrli emes medısınanyń júgensiz ketkenin aıtyp, másele kóterdi. Onyń aıtýynsha, budan adamdardyń densaýlyǵyna qaýip tónip jatyr. О́ıtkeni kórsetiletin qyzmetterdiń sapasy tómen ári ondaǵy qyzmetkerlerdiń medısınalyq bilimi joq. Senator sonymen qatar halyqaralyq tájirıbe bolǵanyna qaramastan, elde dástúrli emes medısınalyq qyzmetti retteıtin normalar 2006 jyly joıylǵannan keıin bul sala múlde quqyqtyq keńistikten tys qalǵan.
– Dástúrli emes medısına salasyndaǵy qyzmetterdiń sapasyn arttyrý úshin osy salany zańnamalyq retteý sharalaryn qabyldaýdy qarastyrý kerek. Lısenzııalaý, sertıfıkattaý júıesin engizip, dálelderge negizdelgen ruqsat etilgen ádister men praktıkalardyń tizilimin jasaý qajet. Bul azamattardyń densaýlyǵyn qorǵaýǵa, kórsetiletin qyzmetterdiń sapasyn arttyrýǵa jáne tıimdi ári qaýipsiz dástúrli emes medısına ádisterin kóleńkeli aımaqtan shyǵarýǵa múmkindik beredi, – dedi B.Jeksenbaı.
Depýtat Janna Asanova bolsa adamdardyń esirtkilik jáne toksıkomanııalyq masaıý kúıin ásirese, jańa psıhoaktıvti zattardy, sondaı-aq ushpa ıngalıanttardyń ýytty áserin medısınalyq júıeler anyqtaı almaı otyrǵanyn aıtty. Onyń aıtýynsha jyl saıyn mas kúıindegi adamdardyń «mas emes» dep tanylý jaǵdaılary artyp keledi. Qazirgi qoldanylyp júrgen zerthanalyq ádister sıntetıkalyq kannabınoıdtar, katınondar jáne jasóspirimder jıi qoldanatyn ushpa ıngalıanttardy anyqtaýǵa qaýqarsyz. Atalǵan zattardyń áseri tez ótetindikten ári olardyń saýdasy shekteýsiz bolǵandyqtan, polısııa men medısına qyzmetkerleri mundaı jaǵdaılarǵa tıimdi áreket ete almaı otyr. Senator medısınalyq kýálandyrý salasyndaǵy normatıvtik jáne tehnıkalyq bazany keshendi túrde jańǵyrtýdy usyndy.
Jekemenshik mektepter kóbeıip ketti
Senator Naýryzbaı Baıqadamov jeke menshik mektepterdiń kóbeıip ketkenin málimdedi. Depýtattyń aıtýynsha, elde jekemenshik mektepter qarqyndy damyp keledi jáne memleket bularǵa aıtarlyqtaı qoldaý kórsetip jatyr. Alaıda jekemenshik mektepter sany artyp, ony retteý nazardan tys qalǵan.
– Jer telimderi bastapqyda jekemenshik quqyǵyndaǵy kásipkerlik nemese jeke turǵyn úı retinde alynyp, keıin nysanaly maqsaty ózgertilip, mektep retinde ashylyp jatyr. Salynatyn mektep qurylysynyń qurylys normalary men erejelerine sáıkes keletin tıptik jobasy bekitilýi kerek. Jekemenshik bilim uıymdarynyń ataýy onomastıka salasyndaǵy zańnamalarmen rettelýi kerek. Mektep quryltaıshylary bala sanyn kóbeıtý úshin ortalyqqa eldi mekenderden balalar tasymaldap jatyr. Al ol balalardyń jol qaýipsizdigi máselesi – alańdatarlyq jaǵdaıda, – dedi senator.
Ol oqý oryndaryn salý kezinde jergilikti bılik organdarynyń pikirlerin eskerý qajettigin, sondaı-aq jekemenshik mektepterdi qarjylandyrý jáne oqýshylardyń áleýmettik qamsyzdandyrylýyn uıymdastyrý tásilderin qaıta qaraýdy usyndy.
Sondaı-aq Janbolat Jórgenbaev Almaty oblysyndaǵy gazdandyrý jáne sýmen jabdyqtaý máselelerine Úkimettiń nazaryn aýdaryp, qordalanǵan túıtkilderdiń sheshimin usyndy. Onda depýtat Kegen jáne Raıymbek aýdandaryn gazben qamtamasyz etýge «Shelek-Kegen-Narynqol» magıstraldy gaz qubyrynyń qurylysy 2020–2025 jyldarǵa jobalanǵanyn málimdedi. Alaıda bul joba áli qarjylandyrylmaǵan. Nátıjesinde, jobanyń smetalyq quny ósýi múmkin. Qazir 32,3 mlrd teńge kóleminde qarjy jetispeýshiligi baıqalady, al bul 2025 jylǵa arnalǵan josparlardyń oryndalýyn qıyndata túsedi.
Senator buǵan qosa oblysty ortalyqtandyrylǵan sýmen jabdyqtaý problemasyn kóterdi, oǵan 2025 jylǵa 24 nysan boıynsha sýmen jabdyqtaýdy salý jáne jańartý úshin 17,9 mlrd teńge mólsherinde bıýdjettik ótinim berilgen. Atap aıtqanda, Talǵar aýdanynyń Besaǵash, Kishi Baıserke aýyldary men Ile aýdanynyń «Jomart» turǵyn úı keshenine tıisti qarjy bólý kerek. Bul jobalardy iske asyrý óńirdegi aýyldyq eldi mekenderdiń 99,7 paıyzyn aýyzsýmen qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
