Dırektor, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, akademık Saıabek Sahıevtyń aıtýynsha, ýrandy baıytý, atom elektr stansasyn salý tájirıbemiz bolmaǵanymen, ınstıtýt ǵalymdarynyń básekege qabiletti tehnologııalarynyń eksporttyq áleýeti joǵary. Atom salasyn damytýda mańyzdy rólge ıe ınstıtýt bazasynda taıaý ýaqytta Iаdrolyq klaster qurylmaqshy. Atom salasyndaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýttary, AES jáne óndiristik kásiporyndar, ýnıversıtetter, retteýshi organdar shoǵyrlanatyn klaster ıadrolyq energetıka men tehnologııalar salasyndaǵy ózara tyǵyz baılanysqan qurylymdardyń birikken júıesine aınalmaq.
– Energetıkasy bar eldiń – erteńi bar. Ekologııalyq taza energetıka óndirýdiń joly – AES. Qazirgi kezde ınstıtýt bazasynda energetıka ǵana emes, barlyq salada beıbit atomdy qamtıtyn ıadrolyq klaster qurýǵa daıyndyq jasalyp jatyr. Prezıdent janynan Iаdrolyq energetıkalyq agenttik qurylyp, onyń bastamasymen ıadrolyq klaster qurýǵa 640 mlrd teńge qarastyrylyp otyr. Onda alǵashqy shıkizattan bastap, baıytý, otyn jasaý, AES-te qoldaný, ıadrolyq otyn qaldyqtaryn qaıta óńdeý, sonymen qatar medısına, ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy sııaqty ekonomıkanyń kez kelgen sektorynda qoldanýǵa qajetti óndiristerge qajetti tehnologııalardy óndirý josparda tur. Jaqynda Japonııadan ókilder kelip, SSR-Q reaktorynda bolashaq energetıkanyń qajetti baǵyttaryn anyqtap, qosymsha zertteýler júrgizý kelissózderi bastaldy. Bul maqsatqa japon tarapy 2 mln dollar qarjy bólgeli otyr. Sońǵy jyldary 56 atom reaktoryna mamandar daıarlap otyrǵan Fransııanyń I2EN kompanııasymen áristestik jobalary da damyp keledi, – dep atap ótti S.Sahıev.
Qazirgi kezde ınstıtýtta bilikti mamandar daıarlaý isine qolaıly jaǵdaı jasalǵan. Onda zertteý reaktory, krıtıkalyq stend, ártúrli tıptegi údetkishter, sondaı-aq Halyqaralyq atom energııasy agenttiginiń (MAGATE) qoldaýymen úsh oqý ortalyǵy jumys istep jatyr.
Búginde beıbit atomdy ekonomıkanyń kez kelgen salasynda kádege jaratý ınstıtýttyń ǵalymdary men ınjenerleriniń aldynda turǵan mańyzdy mindet. Dırektor atap ótkendeı, mysaly elimizben tabıǵaty uqsas keletin Kanadada óndirilgen ónimniń 8-10 paıyzy ǵana ysyrap bolatyn bolsa, kórsetkish bizdegi sharýashylyqtarda 40 paıyzdy quraıdy. Osy baǵytta jobalardy iske asyra bastaǵan ınstıtýt ǵalymdary sondaı-aq, taza sý tapshylyǵy týyndap otyrǵan kezeńde káris sýyn kádege asyrýdyń da tehnologııasyn jasap shyǵardy. Kishi qalalarda káris sýlaryn qaıta óńdep, aýylsharýashylyǵynda paıdalaný, tehnıkalyq sý deńgeıine jetkizý tehnologııalary daıyn. Shetelderden túrli joldarmen kelip jatqan zııankesterdi hımııalyq emes, radıasııalyq jolmen óńdeý ádisi de ınstıtýt mamandarynyń jyldar boıǵy jumysynyń jemisi.
Qazirgi kezde atom elektr stansalarynyń jyldar boıy sáýlelenip jatatyn qaldyqtaryn, radıoızotoptardy bolashaqta paıdalaný tehnologııalaryn qarastyryp jatqan ınstıtýt ǵalymdary bul baǵytta mol tájirıbesi bar Fransııa men Reseı elinen keıingi óndiriste óz ornyn enshilep almaqshy. Osyǵan baılanysty «Qazatomprom» kompanııasyna usynys jasalyp, endigi kezekte qarjylaı qoldaý tabatyn bolsa, ınstıtýt ǵalymdary men ınjenerleri jasap shyǵarǵan tehnologııalary álemdik naryqta tanylary anyq. Bul mejege jetýdi maqsat etip otyrǵan ınstıtýt mamandary jasaǵan tehnologııalar, onkologııalyq aýrýlardy dıagnostıkasy men emdeýde qoldanylatyn radıofarmpreparattar sońǵy jyldary elimizde ǵana emes, shetelder tarapynan joǵary suranysqa ıe. MAGATE tenderi aıasynda óndirilgen molıbden-99/tehnısıı-99 generatorlary Qyrǵyzstanda paıdalanylyp jatsa, kobalt-57 Reseı, Germanııa, Fransııanyń naryǵyna eksporttalady.
Dóńgelek ústelde moderator, SSR-Q bas ınjeneriniń orynbasary, PhD Ashat Bekbaýov elimizdiń energetıkalyq bolashaǵyna arnalǵan ǵalymdar basqosýynda talqylanǵan taqyryptardyń ózektiligin, ınstıtýt bazasynda ıadrolyq energetıka qurý baǵytynda júzege asyp jatqan jobalardyń mańyzyn atap ótti.
Prezıdent janyndaǵy UǴA vıse-prezıdenti Dıdar Batyrshev atom salasyna arnalǵan «Iаdrolyq fızıka», «Iаdrolyq fızıka jáne atom energetıkasy», «Atom elektr stansııalary men qondyrǵylary», «Iаdrolyq medısına» boıynsha bilim berý baǵdarlamalary týraly baıandady. Aıtýynsha, bir ǵana ıadrolyq fızıka mamandyǵy boıynsha sońǵy jeti jylda 54 PhD dárejesi berilgen. InCites (Web of Science) analıtıkalyq platformasynyń derekterine sáıkes, byltyr ǵalymdar «Iаdrolyq fızıka» jáne «Iаdrolyq ınjınırıng» salalarynda 79 ǵylymı maqala men sholý jarııalaǵan. Osy kórsetkish boıynsha Qazaqstan álemde 53-oryndy ıelenip otyr, bul 2019 jylmen salystyrǵanda aıtarlyqtaı ilgerileýdi kórsetedi.
L. N. Gýmılev atyndaǵy EUÝ Fızıka-tehnıkalyq ǵylymdar ınstıtýty dırektorynyń orynbasary PhD Baqytjan Orazbekov ýnıversıtettiń ǵylymı-zertteý ıadrolyq energetıka salasyndaǵy baǵyttarymen tanystyryp, «Iаdrolyq ınjenerııa» nemese «Iаdrolyq tehnologııalar» boıynsha jańa bilim berý baǵdarlamalaryn engizý qajettiligin atap ótti. О́ndiris pen ǵylymnyń ıntegrasııasy, ǵylymdaǵy bıýrokratııalyq kedergiler, bilim berý mazmunyna ınstıtýsıonaldyq ózgerister qajet ekenin aıtyp, jańa býyn oqýlyqtaryn ázirleý men shet tilindegi oqýlyqtardy aýdarý mehanızmin pysyqtaý qajettigine qatysty pikir bildirdi.
Iаdrolyq tehnologııalardyń qaýipsizdigi jónindegi ǵylymı-tehnıkalyq ortalyqtyń dırektory Irına Tajıbaeva bul tek tehnıkalyq qana emes, sondaı-aq elimizdiń atom energetıkasyn ornyqty damytýdaǵy sheshýshi faktor ekenin atap ótse, «KAES» JShS-niń jetekshi ınjeneri Asýan Sııabekov óz baıandamasynda atom elektr stansasyn salý, iske asyrý kezeńi men halyqaralyq tájirıbege toqtaldy.
Iаdrolyq fızıka ınstıtýty bazasynda ıadrolyq klaster qurý tujyrymdamasymen bas dırektordyń óndiris jónindegi orynbasary Evgenıı Ermakov tanystyrdy. Atap ótkendeı, ıadrolyq klaster – bul irgeli jáne qoldanbaly ıadrolyq ǵylymdy, ıadrolyq tehnologııalardy jáne kadrlar daıarlaýdy qamtıtyn, eldiń atom energetıkasyn tıimdi qalyptastyrýdy qamtamasyz etetin negizgi quraldardyń biri. Klaster sheńberinde jańa ǵylymı-óndiristik keshenderdi qurý, jańa zertteý reaktoryn salý, sondaı-aq ınstıtýttyń qoldanystaǵy ınfraqurylymy jańartylady. Qazirgi ýaqytta medısınalyq radıoızotoptar óndirýge arnalǵan sıklotron keshenin salý, jas mamandarǵa arnalǵan jataqhana qurylysy, SSR-Q reaktorynyń arnaıy jeldetý júıesin jáne ıadrolyq krımınalıstıka ortalyǵyn qurý jumystary iske asyp jatyr.
Is-shara barysynda sarapshylar atom salasyn damytýdyń ózektiligimen qatar tarıftik saıasat, ekologııalyq táýekelder, atom energetıkasynyń tómen kómirtekti ekonomıkaǵa kóshý úderisindegi róli týraly zertteýleri jáne usynystarymen bólisti.
ALMATY
