Berik ÁBDIǴALIULY: Ulttyq mýzeı – tarıh pen taǵylym toǵysqan orda

– Ulttyq tarıhymyz ben má­denıetimizdi zerttep, nasıhat­taýda mýzeılerdiń mańyzy zor. Qa­­zir bul salanyń jaǵdaıy qalaı?

– Táýelsizdik alǵannan beri elimizde mýzeıler sany artyp keledi. Qazir 294 mýzeı bar. Olar­dyń basym kópshiligi – tarıhı-ólketaný (139), memorıaldyq (64) mýzeıler, mýzeı-qoryqtar (13). Osynyń ishinde 165 mýzeıdiń aýyl­darda jumys istep turǵanyn aıryqsha atap ótken jón.

Búginde mýzeılerde 5 916 qyz­metker eńbek etip júr. Onyń ishinde 17 ǵylym doktory, 57 ǵylym kandıdaty men PhD bar. Bul mýzeı qyzmetkerleriniń ǵylym salasyna da erekshe kóńil bóletinin kórsetedi. Barlyq mýzeı qoryndaǵy jádiger sany – 3 697 762. Byltyrdyń ózinde elimizdegi mýzeıler qory 57 220 jádigermen tolyqqan eken.

Ulttyq mýzeı elimizdegi bar­lyq mýzeımen tyǵyz baılanys or­natyp, olardyń qyzmetin úı­les­tirip, ádistemelik turǵydan ke­­shendi qoldaý kórsetedi. 2020 jyly mýzeıdiń janynan Qazaq­s­tan mýzeılerin damytý jónin­degi úılestirý-ádistemelik orta­lyǵy quryldy. Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń qol­daýymen óńirlik mýzeılermen bir­lese otyryp «Qazaqstan Res­pýb­lıkasy memlekettik mýzeı qory katalogi», «Ulttyq mádenı ıgilik obek­tileriniń memlekettik tizilimi» sııaq­ty mańyzdy elek­trondyq-aq­parat­tyq resýrstardy júzege asyrdyq.

Qazir Ulttyq mýzeı «Qazaqstan mýzeıleriniń vırtýaldy jelisi» (e-museum.kz) jobasyn júzege asyryp jatyr. Bul joba elimizdegi mýzeıler kolleksııalarynyń elektrondyq katalogin daıyn­daýǵa, mýzeı máseleleri boıynsha jarııalanǵan eńbekterdiń elek­trondyq kitaphanasyn qalyp­tas­tyrýǵa, normatıvtik qujat­tar­dyń derekter bazasyn júıe­leý­ge múmkindik beredi. Aqparat­tyq portalǵa elimizdegi 285 mýzeı týra­­ly málimetter engizilip, Qa­zaqstan Respýblıkasynyń memle­kettik mýzeı qory katalogine engen 65 221 jádiger týraly aqpa­rat, 250 jádigerdiń 3D modeli orna­lastyrylǵan. Osylaısha, «Qa­zaqstan mýzeıleriniń vırtýaldy jelisi» arqyly álem jurtshylyǵy qazaq halqynyń tarıhı-mádenı mu­rasymen jaqynyraq tanysa alady.

– Ulttyq mýzeı byltyr 10 jyldyq mereıtoıyn atap ótti. Osy jyldar ishinde atqarylǵan jumys pen aldaǵy kúnge jospar­lanǵan is-sharalarǵa oıyssaq...

– Bul mádenıet ordasy 2014 jyly alǵash kelýshilerdi qabyl­daǵannan bergi on jyl ishinde úlken belesterdi baǵyndyrdy. Jyl sa­ıyn jańa jobalarmen tolyǵa kele, qazir 20 zaldan turatyn ekspo­zısııa­lyq alańy qalyptasty. Ejelgi dáýir men búginge deıingi kezeńdi qamtıtyn mýzeı qorynda 220 myńnan astam jádiger saqtaýly. Alaıda mundaǵy qundy jádigerlerdi tek sońǵy 10 jyl ishinde jınaldy deý úlken qatelik bolar edi. Álemdik mýzeıler sekil­di bizdiń Ulttyq mýzeı de qor qalyptastyrýdyń birneshe kezeńin basynan ótkerdi.

– Osy máselege tereńirek toq­tal­sańyz.

– Ulttyq mýzeı qorynyń qalyptasý tarıhy 1923 jyly 1 ma­­myrda Aqmola qalasyndaǵy Ha­lyq úıiniń bir bóliginde ashylǵan Aqmola ýezdik tarıhı-ólketaný mýzeıinen bastaý alady.

Sol kezdegi qarjylyq qıyn­dyqtarǵa baılanysty mýzeı bir­neshe ret kóship-qonýǵa májbúr bolǵan. Degenmen 30-jyldary Aqmola ýezdik tarıhı-ólketaný mýzeıine ǵımarat bólinip, tolyq­qan­dy jumys istegen eken. Arhıv derekterine súıensek, 1965 jyly Aqmola oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qorynda 6 261 jádiger bolsa, 1985 jyly 74 475-ke jetken. Onyń ishinde HIH-HH ǵasyrdaǵy qazaq halqynyń ulttyq kıim-keshekteri, turmystyq zattary, zergerlik buıymdary, sondaı-aq Quran kitaptary, fotoqujattar jáne taǵy basqa mýzeı zattary jınaqtalǵan. Bul jádigerlerdiń basym bóligi qazirgi tańda Ult­tyq mýzeıdiń «Qazaqtyń dástúrli mádenıeti» zalyna qoıyldy.

– Sonda 1923 jyly negizi qa­lanǵan Aqmola oblystyq tarı­hı-ólketaný mýzeıiniń qory Ulttyq mýzeı qorynyń qalyp­tasýyna negiz boldy ma?

– Solaı desek, qatelespeımiz. Tarıh pen taǵylym toǵysqan Ulttyq mýzeı búgingi deńgeıge jetkenge deıin birneshe qaıta qurýdy basynan keshirdi. Elimizdiń táýelsizdik alýymen 1997 jyly Aqmola qala­sy astana dep jarııalanǵan ýaqyt­ta oblystyq tarıhı-ólketaný mý­zeıiniń qorynda 142 406 dana jádiger boldy. Aqmola oblysy men Astana qalasy arasyndaǵy ákimshilik bólinis barysynda 1999 jyly 24 mamyrda mekeme Astana qalasynyń tarıhı mýzeıi retinde qaıtadan quryldy.

Keıin mýzeı zattary 2000 jyly 17 qazanda qurylǵan Prezı­dent­tik mádenıet ortalyǵyna berildi. 2012 jyly «Nazarbaev orta­lyǵy» memlekettik mekeme­si­niń qurylýyna baılanysty Pre­zıdenttik mádenıet ortalyǵynyń qoryndaǵy jádigerler osy jańa mekemeniń menshigine ótti.

Bul kezeńde elordadaǵy máde­nıet salasyn damytý maqsatynda mańyzdy reformalar júzege asy­ryl­dy. Sonyń nátıjesinde 2013 jyly shildede Ulttyq mýzeı qurylsa, 2014 jyly naý­­ryzda «Astana» ulttyq sýret ga­­lereıasy» respýblıkalyq mem­­le­­ket­tik meke­me­si ashyldy. Jańa ga­lereıa 1980 jyly ashylǵan Asta­na qalasy zamanaýı óner mýzeıi men «Nazarbaev ortalyǵy» mem­lekettik mekemesiniń bazasy negizinde quryldy.

Elordadaǵy mádenıet mekeme­leriniń qyzmetin ońtaılandyrý boıynsha sheshim qabyldanyp, nátıjesinde «Astana» ulttyq sýret galereıasy 2014 jylǵy 17 sáýir – 20 tamyz aralyǵynda Ulttyq mýzeıge 108 383 birlik mýzeı jádigerin tabys­tady. Bul jádigerlerdiń arasynda áıgili Berel qorymynan tabylǵan arheologııalyq eskertkishter, túrki dáýirine tıesili balbal tas­tar, Abylaı hannyń, Qazybek bıdiń shapan­dary, qazaq halqynyń qol­óner buıymdary, Ábilhan Qasteev, Áýbákir Ismaılov, Kamıl Mýllashev syndy qylqalam sheber­leriniń týyndylary bar.

Úkimettiń 2014 jylǵy 27 qań­tar­daǵy №28 qaýlysyna sáıkes Ulttyq mýzeı oǵan Mádenıet jáne aqparat mınıstrligine qarasty Altyn jáne ba­ǵaly metaldar mýzeıin qo­sý arqyly qaıtadan qury­lyp, onyń 40 207 dana qundy jádigeri Ult­tyq mýzeı qoryna tabystaldy. Olar­­dyń ishinde Esik qorǵanynan, Tal­­dy-2, Taqsaı-1 qorymdarynan ta­byl­ǵan saq, sarmat taıpalaryna tıe­­sili qarý-ja­raqtar, atábzelderi, zer­­gerlik áshekeı buıymdary bar edi.

Osylaısha, Ulttyq mýzeı qor jınaqtaý isiniń 1923 jyldan bas­taý alatynyn, onyń tarıhy bir ǵasyrdan asatynyn maqtanyshpen aıta alamyz.

– Osy qundy jádigerler qalaı nasıhattalyp jatyr?

– Ulttyq mýzeı óz qoryndaǵy qundy jádigerlerdi elimizde jáne alys-jaqyn shetelderde nası­hat­taýǵa baǵyt­tal­ǵan 300-den astam kór­­me uıym­das­tyrdy. Álemniń 50-den astam uıy­mymen ózara árip­tes­tik týraly memoran­dým­dar­ǵa qol qoıyldy.

Sonymen qatar Memlekettik keńesshi Erlan Qarın syıǵa tartqan qazaq memlekettiliginiń damýyn kórsetetin tarıhı kartalar da Ulttyq mýzeıdiń turaqty ekspo­zısııa­­syna qoıyldy. XVI-HIH ǵasyr­larda Ulybrıtanııa, Italııa, Nıder­land, Germanııa, AQSh kartograf­­tary salǵan bul kar­talar­dy mýzeı qonaqtary yqy­las­pen tamashalaıdy.

Ásirese sheteldik azamattar qazaq halqynyń tarıhy men má­denıetine úlken qyzyǵýshylyq tanytady. Mysaly, 2024 jyly qyrkúıekte Qytaıdyń Tıanszın mýzeıinde ótken «Altyn adam jáne Uly dala» atty kórmeni 1 300 000 adam tamashalasa, 6 qara­sha­da Prezıdent Qasym-Jomart To­qaevtyń Fransııaǵa memleket­tik sapary aıasynda Gıme – Azııa óneri­niń ulttyq mýzeıinde uıym­das­tyrylǵan «Qazaqstan: Uly dala jaýharlary» atty kórmemen tany­sýǵa 70 000-nan astam adam kelgen.

2024 jyly Qytaı, Túrkııa, 2025 jyldyń alǵashqy toqsanynda Reseı, Mońǵolııa elderine issapar barysynda osyndaı is-sharalar uıymdastyryldy. Bıyl Ulttyq mýzeıde Qytaı ulttyq jibek mýzeıiniń, Tıanszın mýzeıiniń kolleksııalarynan jasaqtalatyn kórmeler ashylady. Sonymen qatar 2026–2027 jyldary Reseıdegi Memlekettik Ermıtajben, Mońǵo­lııanyń ulttyq mýzeıi jáne Shyńǵys han ulttyq mýzeıimen bir­lesip, kórmeler ótkizemiz.

– Keıingi jyldary Ulttyq mýzeı respýblıkalyq jáne ha­lyq­­aralyq deńgeıdegi ǵylymı jo­ba­larǵa qatysyp, irgeli ǵyly­mı zertteý jumystarymen aına­lysyp jatqanynan habardar­myz, osy máselege toqtala ketseńiz.

– Ashylǵannan beri Ulttyq mýzeı ǵylymı áleýetin arttyrý­ǵa basymdyq berdi. Qazir mekeme­mizde 5 ǵylym doktory, 3 ǵylym kandıdaty, PhD, 57 magıstr qyz­met etedi. Ǵalymdarymyz respýb­lıkalyq jáne halyqaralyq baǵdar­lamalyq-nysanaly jáne grant­tyq qarjylandyrý negi­zin­de júzege asyrylatyn joba­larǵa qatysyp, ekspedısııalardy sátti júzege asyryp keledi. Ǵyly­mı qyzmetkerlerimiz mekeme ashylǵannan beri 116 arheolo­gııalyq, 24 etnografııalyq ekspedısııa jumystaryna qatysty.

Máselen, mýzeıdiń bas ǵylymı qyzmetkeri, akademık Jáken Taıma­ǵambetovtiń jetekshiligimen Nıý-Iork ýnıversıteti, Nara ǵylymı zertteý ınstıtýty (Japo­nııa), Reseı ǵylym akademııasy Sibir bólimi Arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtymen birlesken Túrkistan, Jambyl, Shyǵys Qazaq­stan oblystarynda paleolıt dáýi­rine qatysty eskertkishterdi zertteý boıynsha arheologııalyq eks­pe­dısııalar jumysyn bastaıdy.

Budan bólek, Mádenı murany ǵylymı zertteý ınstıtýty 2025 jylǵy shilde-tamyz aılarynda Qytaı Ulttyq mýzeıimen birlesip Aqmola oblysy aýmaǵyndaǵy qola dáýiriniń eskertkishterin zertteý maqsatynda arheologııalyq qazba jumystaryn qolǵa alady.

– Jaqynda ótetin III Qazaq­stan mýzeı kongresiniń jaı-japsary týraly aıtyp ótseńiz?

– Eń alǵash mýzeı kongresi Máde­nıet jáne aqparat mınıstrliginiń qoldaýymen 2023 jyly Ulttyq mýzeıde uıymdastyryldy. Basty maqsat elimizdegi barsha mýzeı qyz­metkerleriniń basyn qosyp, ózara tájirıbe almasyp, ózekti másele­lerdi talqylaıtyn alań qurý edi.

Bıylǵy kongres TÚRKSOI-men birlese uıymdastyrylyp, restavrasııa máselesine arnalady. Ulttyq mýzeı ashylǵannan beri konservasııalaý jáne qalpyna keltirý máselesine erekshe kóńil bólip keledi. 2023 jyldan bastap «Mýzeı eksponattaryn sheteldiń jetekshi restavrasııalyq zerthanalarynda konservasııalaý jáne qalpyna keltirý» atty halyqaralyq joba sátti júzege asyrylyp jatyr. Búginde Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń qoldaýymen osy mekeme bazasynda barsha otandyq mýzeı mamandaryn oqytýǵa jáne biliktilikterin arttyrýǵa arnalǵan Restav­rasııalyq ortalyq ashý ju­my­­sy qolǵa alyndy. Bul baǵyt­ta Italııanyń Ortalyq restav­rasııa­lyq ınstıtýtymen áriptestik orna­tylyp, daıyndyq jumystary bas­tal­dy.

Kongreske TÚRKSOI uıymyna múshe Túrkııa, Ázerbaıjan, Qyrǵyz­stan, О́zbekstan, Túrikmen­stan elde­rinen, sonymen qatar, osy salada áriptestik ornatqan Reseı, Belarýs, Kıpr, Moldo­va memleketterinen restavrator mamandar kelmekshi. Sonymen qatar kongress aıasynda halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa, semınar-trenıng, sheberlik sabaqtar uıymdastyrylady.

– Qazir jurtshylyqtyń mýzeı­ge qyzyǵýshylyǵy qalaı? Ha­lyq­pen etene jumys jasaýda qan­daı zamanaýı ádis-tásilderdi qoldanasyzdar?

– Búginde halyqtyń mýzeıge degen qyzyǵýshylyǵy jyldan-jylǵa artyp keledi. Mysaly, elimizdiń mýzeılerin 2023 jyly 6 255 900 tamashalaǵan bolsa, 2024 jyly kelýshiler 6 665 400 adamǵa jetken. 2023 jyly Ulttyq mýzeıge 591 262 adam kelse, 2024 jyly olardyń sany 625 306 adamǵa jetti.

Halyqtyń mýzeıge qyzyǵýshy­ly­ǵynyń artýyn ulttyq tarıhymyz ben mádenıetimizdi tanyp bilýge degen qulshynysynan, olardy mýzeıge tartýdyń alýan túrli ádis-tásilderin qarastyrýymen baılanystyrýǵa bolady. Mysaly, «Tarıhı tulǵalar», «Shańyraq», «Ásemdikke qushtarlyq», «Qyzyqty etnografııa», «Mýzeıdegi mektep kúni» mádenı-bilim berý jobalary aıasynda turaqty túrde mý­zeı sabaqtary, tanymdyq baǵdar­lamalar, ekskýrsııalar, túrli jobalar uıymdastyrylady.

Mýzeı múmkindigi shekteýli jandar úshin «Qoljetimdi mýzeı: bar­sha­ǵa arnalǵan mádenı mura» jo­ba­syn iske qosty. Kórý qabileti nashar kelýshiler úshin Braıl shrıfti boıynsha sıpattalǵan jádi­ger­ler­diń 20-dan astam tak­tıl­di kóshir­­meleri jasalyp, ekspo­nat­tar­­dyń aýdıodeskrıpsııa­sy daıyn­daldy.

Ulttyq mýzeı dástúrli format­taǵy is-sharalarmen shektelmeı, ártúrli aksııalar, tartý-taral­ǵy uıymdastyryp, tarıhı já­digerler negizinde kádesyı ónimde­rin shyǵarady. Aıta keteıik, osy Halyq­aralyq mýzeıler kúnine oraı 18 mamyrda «Mýzeı túni» aksııasy ótedi. Bul aýqymdy aksııa aıasynda «Juldyzdy gıd» jobasy, teatrlandyrylǵan ekskýrsııalar, sheberlik sabaqtar, kvest-oıyndar, ǵylymı-tanymdyq dárister men kon­serttik baǵdarlama uıym­dastyrylady. Sonymen qatar «Mýzeıge syı-tartý» aksııasy aıa­syn­da uzaq jyldar boıy jınaq­talǵan jádigerlerden jasaqtalǵan «Asyl mura» kórmesi, HIH ǵasyrdaǵy orys, nemis, ıtalııan jáne fransýz gravıýra sýretshileriniń úzdik týyndylary usynylatyn «Uly dala. Tarıh. Gravıýra» kórmesi qalyń kórer­men úshin qyzyq bolady degen oıdamyz. Sondyqtan barsha oqyr­mandy Ulttyq mýzeıge shaqyramyz.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Qambar AHMET,

«Egemen Qazaqstan»