Foto: Qyrmyzy Jumaǵalıqyzy
Bul taǵylymdy sharany uıymdastyrýshy, «BaiQymyz» jobasynyń avtory – Jumajan Qaltaevtyń aıtýynsha, ata-babamyzdyń adal asyna aınalǵan qymyzdy kúndelikti dastarhanǵa qaıta engizip, onyń adam aǵzasyna paıdasyn keńinen nasıhattaý qajet.
«Biz sońǵy jıyrma jyl boıy qazaqtyń tól mádenıetin jańǵyrtatyn túrli is-sharalar uıymdastyryp kelemiz. Biraq dál osyndaı halyq ózi belsendi qatysatyn, júrekten shyqqan shynaıy merekeni qashan ótkizemiz degen oı kókeıimizde únemi júretin. Byltyr Mıýnhendegi ataqty Oktoberfestke qatysqanda, sol oıdyń jaýaby anyq kórindi. Búginde túrli aýrýlarǵa shaldyqqan jastar kóbeıip otyrǵanda, tabıǵı em – qymyzdy umytyp bara jatqanymyz ókinishti. Qymyz ishýdiń de mádenıetin umyttyq. Osy merekeniń aıasynda biz tek ulttyq sýsyndy emes, ulttyq qundylyqtarymyzdy álemge tanytqymyz keledi. Bolashaqta jylqy men qymyz óndirisin damytyp, eksportqa shyǵaratyn deńgeıge jetýimiz kerek», deıdi Jumajan Qaltaev.
Mereke aıasynda ulttyq sport túrlerinen jarystar, qolóner jáne etnoónimder kórmesi, qazaq taǵamdarynyń gastronomııalyq festıvali, sondaı-aq merekelik konsertter uıymdastyryldy. Qymyzmuryndyqta elimizdiń 10 óńirinen kelgen qymyz óndirýshiler óz ónimderin usyndy. Ár kelýshi arnaıy QR-kod arqyly qymyzdardyń sapasyn baǵalady.
Qazaq qymyzdy «tek sút emes – tiri aǵza» dep tanyǵan. Ony daıyndaýdyń da ózindik fılosofııasy bar: kúbi mindetti túrde tobylǵymen ystalady. Sebebi tobylǵy – tabıǵı ıod pen antıseptık, ol qymyzǵa erekshe ıis pen dárýmen beredi. Al sapyrý – qarapaıym qozǵalys emes, ol – qymyzǵa jan bitirý. «Qymyzdy neǵurlym kóp sapyrsań, soǵurlym dámi jumsaryp, shıpasy artady» deıtin kóne qaǵıda beker emes.
Sharaǵa qatysqan qymyz óndirýshi, Ulytaý oblysy, Jańarqa aýdanynyń «Saıajan» jeke kásipkerligi atynan kelgen Anar Qurmanova ulttyq sýsyndy óndirýdiń qyr-syryn bólisti.
«Sáýir týa sala biz bıe baılap, qymyz sapasyna mán beretin erekshe kezeńge aıaq basamyz. «Sáýir bolmaı, táýir bolmaıdy» degen qazaq tegin aıtpaǵan. Qymyzdyń shıpasy – maldyń jegen shóbinen, kúbiniń tobylǵymen ystalýynan, durys pisip, ýaqytynda sapyrylýynan qalyptasady. Qymyzdyń ár túriniń óz ataýy bar: saýmal, ýyz qymyz, dónen qymyz, bal qymyz… Árqaısysy – bir dárý. Qymyzdy sapyryp bergen saıyn ashý tarqaǵan, kóńil kóterilgen. Tostaǵanmen qymyz usyný – úlkenge degen qurmet. Bul dástúr ár qazaqtyń úıinde qaıta jańǵyrýy kerek», deıdi kásipker.
Merekege arnaıy shaqyrylǵan etnograf, «Qara shańyraq» qoǵamdyq birlestiginiń dırektory Turar Sattarqyzy Qymyzmuryndyq syndy merekeler arqyly jas urpaqqa ulttyq taǵamnyń qadir-qasıetin uǵyndyryp, ulttyń saýlyǵyn saqtaı alatynymyzdy erekshe atap ótti.
«Qazaq úshin jylqy – tek tórt túliktiń biri emes, ol – jan, rýh, ómir. Sol rýhty serpiltetin, jandy shıpamen qýattandyratyn – qymyz. Bul – bes myń jyldyq tarıhy bar qasıetti taǵam, ári IýNESKO-nyń Materıaldyq emes muralar tizimine engen qundylyq. Keńes dáýirinde qymyzben emdeıtin sanatorııler bolǵany – sonyń bir dáleli. Qazir jastarymyz ulttyq taǵamnan alystap, túrli zııandy sýsyndarǵa áýestenip barady. Halqymyz eshqashan adal asty aıaqasty etpegen. О́ıtkeni ulttyń bolashaǵy – onyń tutynatyn asynda», deıdi Turar Sattarqyzy.
Aıta keteıik, Qymyzmuryndyq merekesi shilde aıynda ótetin «BaiQymyz» gastrofestıvaliniń kirispesi ǵana. Kelesi kezeńde elimizdiń eń úzdik qymyz óndirýshileri bas qosyp, «Eń úzdik qymyz» baıqaýyna qatysady. Onda júlde qory 45 mıllıon teńgeni quraıdy. Bul ulttyq óndirýshiler men jylqy sharýashylyǵy mamandary úshin tyń serpilis, jańa múmkindik bolmaq.
