– Bul zań qandaı maqsatty kózdeıdi?
– Búgingi tańda «Atameken» UKP jáne onyń óńirlik ókildikteri otandyq taýar óndirýshilerge sertıfıkattyń úsh túrin («ST-KZ», ındýstrııalyq, eksporttyq) beredi. Aıta ketý kerek, «CT-KZ» nysanyndaǵy taýardyń shyǵý tegi týraly sertıfıkat – taýardyń partııasyna nemese taýardyń serııalyq óndirisine beriletin ishki aınalym úshin taýardyń shyǵarylǵan eli týraly kýálandyratyn qujat. Al ındýstrııalyq sertıfıkat kásiporynnyń óndiristik qýatyn rastaıdy, ıaǵnı óndirýshi jylyna shyǵara alatyn jáne taýarlarǵa, jumystarǵa jáne qyzmetterge beriletin taýarlardyń, jumystardyń, qyzmetterdiń sany. Eksporttyq sertıfıkattar kedendik preferensııalardy alý maqsatynda nemese ımporttaýshynyń suraýy boıynsha beriledi.
Osy sertıfıkattar jeke sarapshylardyń qorytyndysymen óteýli negizde beriledi. Osylaısha, «CT-KZ» sertıfıkattaryn alý úshin attestattalǵan sarapshylar taýardyń shyǵý tegine saraptama jasaýy, óńirlik kásipkerler palatalaryndaǵy qujattardy taldaýy qajet. Indýstrııalyq sertıfıkatty berý kezinde salalyq qaýymdastyq sarapshylary óndiristiń jaı-kúıine taldaý júrgizýge tıis, sonyń negizinde óńirlik tólemmen qorytyndy beriledi. Keıingi alty jylda «ST-KZ» 73 myńnan asa sertıfıkat jáne 1 670 ındýstrııalyq sertıfıkat, sondaı-aq 365 myńǵa jýyq eksporttyq sertıfıkat berildi.
Degenmen keıingi jyldary sertıfıkattar alý máseleleri bıznes qoǵamdastyqtyń narazylyǵyn týdyrdy. Máselen, sertıfıkat alýdyń qoldanystaǵy úderisi adam faktorymen sheshilip, memlekettik aqparattyq júıelermen, sondaı-aq otandyq óndirýshilerdiń biryńǵaı bazasymen úılesim tappaı otyr. Sonymen qatar saraptamalyq uıymdardyń normatıvtik talaptary men jaýapkershiligi tómen, taýarlardyń shyǵý krıterııleriniń oryndalýy naqty tekserilmeıdi, memleket tarapynan baqylaý álsiz, osydan kelip sertıfıkattardy alýdyń obektıvtiligi men ashyqtyǵyna teris áser etedi.
Bas prokýratýranyń tekserý qorytyndysy boıynsha taýardyń shyǵý tegi týraly sertıfıkattardy zańsyz alý, josyqsyz sýbektilerdiń múddelerin qoldaý, taýarǵa durys emes málimetter engizý jáne t.b. faktiler anyqtaldy.
Endi zańda otandyq taýar óndirýshilerdiń tizilimin qalyptastyrý kezinde sıfrlyq derekter paıdalanylady. Bul kiris kezeńinde «jalǵan óndirýshilerdi» anyqtaýǵa múmkindik beredi, sondaı-aq ótinish berýshi men ákimshi arasyndaǵy baılanystardy barynsha azaıtady. Saraptama avtomattandyrylyp, tolyqqandy aqparattyq júıesi engiziledi.
– Qazir otandyq taýar óndirýshiler «CT-KZ» nysany jáne ındýstrııalyq sertıfıkattar arqyly elimizde qyzmetin júzege asyryp keledi. Endi jańa zań boıynsha olardyń biryńǵaı tizilimi qurylady. Osy tizilim qalaı jasalady? Qaǵıdalary men erejeleri qandaı?
– Zań jobasyna sáıkes, «CT-KZ» sertıfıkattary jáne ındýstrııalyq sertıfıkattar sııaqty ishki aınalym úshin taýarlardyń shyǵý tegin rastaýdyń buryn paıdalanylǵan nysandaryn almastyratyn otandyq taýar óndirýshilerdiń tizilimin engizý usynylady. Endi óndirýshiler men olar shyǵaratyn ónimder týraly málimetter biryńǵaı portalda ornalastyrylǵan bir sıfrlyq resýrsta jınalyp, saqtalady.
Tizilimge engizý úshin taýar óndirýshi jeke kabınet arqyly ótinim beredi. Osydan keıin sıfrlyq tekserý júrgiziledi, júıe óndiristik qyzmetti rastaıtyn derekterdiń durystyǵyn avtomatty túrde tekseredi. Budan ári memlekettik organdardyń ýákiletti qyzmetkerleri óndiris sharttary men úderisterin, onyń ishinde usynylǵan beınematerıaldar negizinde baǵalaıdy. Qajet bolǵan jaǵdaıda kásiporynǵa kóshpeli tekserý júrgiziledi. Eger taýar tolyǵymen el aýmaǵynda óndirilse, óndiristi baǵalaý júrgizilmeýi múmkin.
Oń nátıje bolǵan jaǵdaıda tizilimge engizý týraly sheshim qabyldanady, al óndirýshi tıisti úzindi alady. Bas tartylǵan jaǵdaıda ótinish berýshige sebepteri kórsetilgen dáleldi jaýap jiberiledi jáne eskertýler joıylǵannan keıin ol ótinimdi qaıta bere alady. Osylaısha, biryńǵaı tizilimdi qurý rásimderdi jeńildetýge, ashyqtyqty arttyrýǵa jáne otandyq taýar óndirýshilerdi neǵurlym tıimdi memlekettik qoldaýdy qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
– Kórsetilgen tizilimdi qosýmen qatar odan shyǵarý tártibi de bar. Sońǵysy qalaı júzege asyrylady?
– Iá, tizilimge engizýmen qatar, zańnamada otandyq taýar óndirýshilerdi alyp tastaý rásimi de kózdelgen. Ony ónerkásip salasyndaǵy ýákiletti memlekettik organ birneshe jaǵdaıda júzege asyrady. Birinshiden, merzimdi monıtorıng júrgizý kezinde sıfrlyq verıfıkasııa nátıjeleri negiz bola alady. Sonyń barysynda ónimniń otandyq shyǵý teginiń sáıkessizdigi, buzylýy ne joǵalýy anyqtalady. Ekinshiden, taýar óndirýshi, mysaly, óndiristi toqtatsa nemese qyzmet baǵytyn ózgertse, tizilimnen shyǵarý týraly ótinishpen ózi júgine alady. Buǵan qosa eger zańdy tulǵa taratylsa ne qaıta uıymdastyrýdan ótse (qaıta qurýdy qospaǵanda), ol jeke ótinish bermeı-aq avtomatty túrde tizilimnen shyǵarylady. Alaıda qaıta qurylǵan jaǵdaıda, jańadan qurylǵan zańdy tulǵa tizilimge engizýge jańa ótinim berýi kerek. Otandyq taýar óndirýshiler zańda belgilengen tártipti saqtaı otyryp, tizilimge engizýge qaıta ótinim berýge quqyly.
– Jańa zańnyń negizgi maqsatynyń biri – ózin otandyq dep tanystyratyn «jalǵan taýar óndirýshilerge» baqylaýdy kúsheıtý. Eger osy tizilim barysynda da jalǵan kompanııalar tirkelip, olqylyqtar ketse, buǵan kim jaýapty? Qalaı jaýapkershilikke tartylady?
– Birinshiden, kásiporyndardy otandyq taýar óndirýshilerdiń tizilimine engizý barynsha ashyq ótetinin atap ótkim keledi. О́zderin otandyq dep sanaıtyn «jalǵan taýar óndirýshiler» endi tizilimge qosyla almaıdy. Ekinshiden, kásiporyndardy otandyq taýar óndirýshilerdiń tizilimine engizý boıynsha jaýapkershiliktiń edáýir bóligin memlekettik qyzmetshiler kóteredi. Máselen, «Memlekettik qyzmet týraly» zańǵa sáıkes memlekettik qyzmetshiniń quqyqtary men mindetteri reglamenttelgen (8-bap 2-taraý). Memlekettik qyzmetshiler azamattyq-quqyqtyq, tártiptik, ákimshilik, qylmystyq jaýaptylyqta bolady (43-bap 7-taraý).
Bul rette qoldanystaǵy júıede Ulttyq palata men salalyq qaýymdastyqtarǵa qatysty jaýapkershilik sharalary joq ekenin atap ótken jón. Sondaı-aq memlekettik qyzmetshilerge qatysty «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly» zańy sheńberinde talaptar, onyń ishinde laýazymdy adamdarǵa qatysty sybaılas jemqorlyqqa qarsy shekteýler qoldanylady.
– Qazirden bastap taýar óndirýshiler qandaı qujat daıyndaýy qajet?
– Otandyq taýar óndirýshilerdiń tizilimine engisi keletinder jumysty «Elektrondyq úkimet» portalyndaǵy jeke kabınet arqyly ótinim berýden bastaýǵa tıis. Bul – birinshi qadam. Zań boıynsha talap etiletin birqatar mindetti qujattar men kelisimderdi, onyń ishinde derbes derekterdi qorǵaý týraly zańǵa sáıkes derbes derekterdi jınaýǵa jáne óńdeýge kelisimdi aldyn ala daıyndaý mańyzdy. Sondaı-aq óndiristik jáne tehnologııalyq operasııalar óndiretin ónimge belgilengen eń tómengi talaptarǵa sáıkes keletinine kóz jetkizý kerek. Onsyz ótinim maquldanbaıdy.
О́tinish bergennen keıin sıfrlyq tekserý kezeńi bastalady. Sodan keıin (qajet bolǵan jaǵdaıda) óndiris syrttan tekseriledi. Barlyq kezeńniń nátıjelerimen tizilimge engizý nemese engizbeý týraly sheshim shyǵarylady. Sondyqtan barlyq qujattamany zańǵa saı daıyndap, óndiristiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etkenderdiń ótinishi tabysty bolary haq.
– Zańnyń jańa tetigi qoldanysqa engizilgenge deıin berilgen taýarlardyń shyǵý tegi týraly jáne ındýstrııalyq sertıfıkattar qaı ýaqytqa deıin jaramdy?
–Tizilimniń jańa tetigi qoldanysqa engizilgenge deıin berilgen «ST-KZ» taýarlarynyń shyǵý tegi týraly sertıfıkattar jáne ındýstrııalyq sertıfıkattar 2026 jyldyń 1 qańtaryna deıin jaramdy. Sonymen qatar «ST-KZ» nysanyndaǵy taýardyń shyǵý tegi týraly sertıfıkattar jáne ındýstrııalyq sertıfıkattar kelesi jyldyń 1 qańtaryna deıin beriledi.
– Tizilimge enbeı qalǵan taýar óndirýshiler memleket qoldaýynan tys qala ma?
– Engizilgen tetik jalǵan óndiristerdi yntalandyrý múmkindigin qospaǵanda, naqty otandyq taýar óndirýshilerge ǵana qoldaý kórsetedi. О́ndiristi rastaý júıesindegi qazirgi jaǵdaıdy eskere otyryp, memlekettik qoldaý sharalary kóbine ataýly emes túrde usynylady. Bul olardyń tıimdiligin tómendetedi. Ekonomıkany damytýǵa jáne ártaraptandyrýǵa baǵyttalǵan memlekettik saıasatty iske asyrý sheńberinde kúsh-jigerdi tek otandyq taýar óndirýshilerge memlekettik qoldaý kórsetýge jumyldyrý josparlanyp otyr. Bul tásil resýrstardy neǵurlym maqsatty paıdalanýdy qamtamasyz etýge, jergilikti óndiristi yntalandyrýǵa jáne elimizde óndiriletin taýarlar men olardyń óndirýshileri týraly aqparatqa qol jetkizýdiń biryńǵaı núktesin qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
– Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken –
Gúlnar JOLJAN,
«Egemen Qazaqstan»
