Sýretti túsirgender – A.Dúısenbaev, E.ÚKIBAEV
О́reli ózgeris – jaıly keleshektiń kepili
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev dúnıejúzin qaqtyǵystar men soǵys órti jaılap bara jatqanyna toqtaldy. Byltyrǵy málimetke sáıkes, 52 memleket qarýly qaqtyǵys jaǵdaıynda turǵan. Sonyń saldarynan ekonomıkalyq shyǵyn 19 trln dollarǵa jetti. Bul – álemdik IJО́-niń shamamen 13,5 paıyzy.
«Degenmen osy sandardyń arǵy jaǵyndaǵy ahýal odan da qorqynyshty: qazirgi qaqtyǵystar anaǵurlym uzaq ári kúrdeli sıpatqa ıe. Oǵan kóptegen «oıynshylar», tipti, eshqandaı memleketke qatysy joq toptar aralasady. Budan bólek, mundaı qaqtyǵystardyń tamyrynda túrli qaıshylyqtar jatyr. Atalǵan faktorlar beıbitshiliktiń berik ornaýyna kedergi keltirýde. Aıryqsha alańdaýshylyq týǵyzatyn taǵy bir dúnıe bar. Ol – álemdegi osy tektes shıelenisterdiń jahanǵa múldem jańa túsinik pen qundylyqtar usynyp, adamzatty túbegeıli túlegen, biraq ázirge beımálim keleshekke bastap bara jatqan jasandy ıntellektiniń damý trendimen esh úılespeýi. Bul oraıda tarıhı tujyrymdar men saıası arazdyqqa negizdelgen áskerı qaqtyǵystar men soǵystar múldem orynsyz, tipti aqylǵa qonbaıdy. Biz halqymyzdy, ásirese jastarymyzdy soǵysqa emes, sanaly ári órkenıetti qoǵam qurýǵa úndeýimiz kerek. Árıne, qaqtyǵystardyń qaı-qaısysy da jiti nazar aýdarýdy qajet etedi. Áıtse de, ıadrolyq qarýdy ıelengen memleketter arasyndaǵy shıeleniske aıryqsha mán bergenimiz jón», dedi Memleket basshysy.
Búginde 9 eldiń arsenalynda jalpy sany 13 myń ıadrolyq oqtumsyq bar. Sarapshylar ony qoldaný yqtımaldylyǵy artyp kele jatqanyn eskertedi. Tipti buǵan jazataıym qatelik, oqys oqıǵa nemese eskalasııa sebep bolýy múmkin degen Qasym-Jomart Toqaev, bir ǵana jarylystyń saldary joıqyn bolatynyn aıtty.
«Ǵalymdar atom bombasy túsken jerin kúl-talqan etip qana qoımaı, jahandyq aýqymdaǵy klımat apatyna ákelip soǵýy, egistik ataýlyny joıyp jiberýi múmkin ekenin aıtady. Onyń qasiretin Qazaqstan jaqsy biledi. Jerimizde jasalǵan 450 ıadrolyq synaqtyń zardabymen elimiz áli kúnge deıin betpe-bet kelip otyr. Biz beıbitshilik úshin Keńes ókimetinen muraǵa qalǵan ıadrolyq arsenaldan óz erkimizben bas tarttyq. Búginde jappaı qyryp-joıatyn ıadrolyq jáne bıologııalyq qarýdy taratpaý ustanymyn jaqtaıtyn elmiz. Jahandyq qaýipsizdikke tóngen qaterge tek geosaıası sıpat turǵysynan qaramaý kerek. Muny moıyndaǵan jón. Álemdegi qazirgi ahýal ózgerip jatyr. Mýltılateralızmniń úni qumyqqanda, proteksıonızm órshıdi. Osynaý beıbereket kezeńdegi bizdiń mindetimiz – yntymaqty qatań saqtaý, ydyraǵan tusyn qaıta qalpyna keltirý. Qazaqstan qazirgideı almaǵaıyp zamandy syndarly yqpaldastyq turǵysynan qarastyrady. Syrtqy saıasatta jikke bólinbeı dıalogke kelýdi, kez kelgen eldiń egemendigin qurmetteýdi basshylyqqa alamyz», dedi Memleket basshysy.
Berik saıası júıe – órkenıetti qoǵam qurýǵa negiz
Prezıdent ózge halyqtardyń tarıhy men mádenı dástúrin mensinbeýge jol berilmeýge tıis ekenine, sol sebepti «Birligimiz – áralýandyqta» qaǵıdatyn qatań ustanyp otyrǵanymyzǵa da aıryqsha toqtaldy.
«Maqsatymyz aıqyn – barynsha ártaraptandyrylǵan, ınklıýzıvti jáne keleshekke baǵdarlanǵan ekonomıka qurý. Ekonomıkalyq ósim ornyqty bolýmen qatar, onyń ıgiligi ár azamatqa ádil bólinýge tıis. Elimizdi túbegeıli jańǵyrtyp, Ádiletti Qazaqstannyń negizin qalaý úshin memlekettilikti nyǵaıtýǵa kóp kúsh-jiger jumsap jatyrmyz», degen Prezıdent jalpyulttyq referendým arqyly Konstıtýsııamyzǵa ózgeris engizilip, basty bılik ınstıtýttaryna reforma jasalǵanyn tilge tıek etti.
Memleket basshysynyń aıtýynsha, elimiz «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qaǵıdasyn basshylyqqa alyp, tejeý men tepe-teńdik júıesi bar prezıdenttik respýblıka jolyn tańdady.
«Prezıdent ókilettiligi bir rettik 7 jyldyq merzimmen shekteldi. Qazaqstanda ǵana emes, bizdiń aımaqta mundaı sheshim buryn-sońdy qabyldanbaǵan. Meniń oıymsha, bul qadam elimizdiń saıası júıesin nyǵaıtýǵa, ekonomıkasyn damytýǵa jáne órkenıetti qoǵam qurýǵa negiz bolady. Prezıdent – halyqtyń belgili bir merzimge, bizdiń jaǵdaıymyzda jeti jylǵa jaldaǵan menedjeri», dedi Prezıdent.
Sonymen qatar eldegi irgeli reformalardyń geosaıası ahýal turaqsyz kezeńde qolǵa alynǵanyn, soǵan qaramastan reformalardy toqtatpaıtynymyzdy, baǵdardan aınymaıtynymyzdy da atap aıtty. Byltyr el ekonomıkasynyń 5,1 paıyzǵa óskenin, sheteldik tikeleı ınvestısııa kólemi rekordtyq kórsetkishke jetkenin, Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytymen tasymaldanǵan júk 62 paıyzǵa artqanyn da málim etti.
Kópjaqty damýǵa qosylǵan eleýli úles
Memleket basshysynyń aıtýynsha, strategııalyq murat sıfrmen ǵana ólshenbeıdi. Reformalar aıasynda adam kapıtalyna ınvestısııa salynyp, jas mamandardyń qalyptasýyna jaǵdaı jasalýy kerek. Basty mindet – aımaqtar arasyndaǵy alshaqtyqty azaıtý men orta tapty nyǵaıtý.
Prezıdent: «Sol sebepti sıfrlyq tehnologııa men jasandy ıntellektiden bastap jasyl energetıka men qosymsha quny joǵary óndiriske deıingi negizgi sektorlardaǵy áleýetimizdi kúsheıte beremiz. Qazir sıfrlyq transformasııada eleýli tabysqa qol jetkizdik. Maqsatymyz – Eýrazııadaǵy jetekshi IT habqa aınalý. Ásirese jasandy ıntellektini damytýǵa aıryqsha mán berip otyrmyz. Birqatar sheteldik ýnıversıtettiń fılıaly bar, zertteý men ázirleý salasyndaǵy seriktestik jolǵa qoıylǵan akademııalyq jáne ınnovasııalyq habqa aınalǵymyz keledi. Qazaqstan eń qýatty sýperkompıýterdi iske qosýǵa kiristi. Qazirdiń ózinde bul jumys bastalyp ketti. Budan bólek, elimiz «SryptoCity» dep atalatyn jańa qanatqaqty jobany júzege asyrýdy josparlaǵan. Munda krıptovalıýtany azyq-túlik satyp alýǵa, qyzmet tólemine jáne basqa da maqsattarda paıdalanýǵa jaǵdaı jasalady», deı kele, atom energetıkasy máselesine de toqtaldy. Memleket basshysynyń pikirinshe, álemdegi ýran qorynyń 40 paıyzy bizde bolǵandyqtan, atom energetıkasyn damytýdy ulttyq strategııanyń basym baǵyty retinde qarastyryp otyrmyz. Áıtkenmen klımat daǵdarysyn sheshpeı turyp ornyqty damýǵa jol ashý ońaı emes. Onyń ústine, Ortalyq Azııa – planetadaǵy klımat ózgeristerine osal óńirlerdiń biri. Munda ǵalamdyq jylyný deńgeıi álemdegi ortasha kórsetkishpen salystyrǵanda eki ese joǵary.
«Atalǵan qıyndyqtardy eńserý úshin óńirlik turǵydan úılestirilgen, pragmatıkalyq baǵyttaǵy klımat kún tártibin ilgeriletýge beıilmiz. Onyń aıasynda elimiz birqatar halyqaralyq uıymǵa múshe bolyp, kelisimderge qosyldy. Kelesi jyly Qazaqstan BUU-men birge О́ńirlik ekologııalyq sammıtin ótkizedi. Bul alań Ortalyq Azııa elderiniń strategııasyn jahandyq maqsatpen ushtastyrýdy kózdeıdi. Qazaqstan ózara qurmet pen aımaqtyq yqpaldastyqty arqaý etken Ortalyq Azııanyń turaqtylyǵy berik, yntymaǵy bekem, bolashaǵy aıqyn bolǵanyn qalaıdy. Eki aı buryn BUU Bas Assambleıasy Almatyda Ortalyq Azııa men Aýǵanstan úshin Ornyqty damý maqsattary jónindegi BUU-nyń aımaqtyq ortalyǵyn qurý týraly qarardy resmı túrde qabyldady. Bul – bizdiń Qazaqstannyń kópjaqty damýǵa úles qosqan mańyzdy jetistigi. Atalǵan ortalyq birlesken jobalarǵa qoldaý kórsetip, tehnıkalyq saraptamalardy qamtamasyz etedi jáne halyqaralyq yntymaqtastyqty úılestiredi», dedi Prezıdent.
Mańyzdy sheshimde kóptiń pikiri eskerilýge tıis
Qasym-Jomart Toqaev betpe-bet kelip otyrǵan syn-qaterler transulttyq sıpatqa ıe, alaıda oǵan qarsy árekette birizdilik joq dep málimdedi. Bul rette ol Qazaqstannyń orta derjavalar ádiletti ári ınklıýzıvti álemdik tártiptiń ornaýyna múddeli bolýy kerek dep sanaıtynyn jetkizdi.
«Jyl sońyna taman Nıý-Iorkte BUU-nyń 80 jyldyǵyn atap ótemiz. 1945 jyly, ıaǵnı dúnıejúzindegi surapyl soǵystan keıin 51 memleket birge qurǵan bul Uıym beıbit ári qaýipsiz álemdi qurýdyń batyl jolyn usyndy. Búginde Uıymǵa 193 el múshe. Osylaısha, ol álemdegi quramy áralýan, kúrdeli ári ózara tyǵyz baılanysqan qoǵamdastyqqa aınaldy. Áıtse de BUU-nyń negizgi tarmaqtary, ásirese, Qaýipsizdik Keńesi múldem ózgergen joq. 80 jyl buryn jasalǵan ınstıtýsıonaldy qurylym men qazirgi zaman arasynda alshaqtyq kóp. Bul Uıymǵa jáne onyń tıimdiligine degen senimge selkeý túsiredi. Mıllıardtaǵan adamnyń taǵdyryna áser etetin asa mańyzdy sheshimdi birneshe eldiń qabyldaǵany durys emes. Sondyqtan Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń quramyn keńeıtip, oǵan álemniń ár óńirinen ókil qosý týraly ustanymdy qoldaıdy», dep memleket ustanymyn habarlady.
Prezıdenttiń aıtýynsha, alpaýyt elder beıbitshilik pen qaýipsizdikti saqtaýǵa beıil ekenin anyq bildirýi kerek. Ári barlyq memlekettiń terrıtorııalyq tutastyǵyn qorǵaý týraly eń basty qaǵıdattan aınymaýǵa tıis. «Barlyq el BUU Jarǵysyn múltiksiz saqtaýy qajet. Onyń negizgi prınsıpterine ústirt nemese nemquraıly qaraýdan aýlaq bolýy shart. Sonda ǵana Birikken Ulttar Uıymynyń abyroı-bedeline degen senimdi qalpyna keltirýge bolady» dedi.
Mazmundy dıalogke bastaıtyn jol
Forýmnyń máni ıntellektýaldyq áralýandyqta jatqanyn jetkizgen Memleket basshysy álemniń túkpir-túkpirinen kelgen mártebeli meımandardyń árqaısysy ómirlik tájirıbesin, ózindik dúnıetanymyn, sondaı-aq qundylyqtar yqpalymen qalyptasqan kózqarastaryn ortaǵa salatynyna senim bildirdi.
«Aldymyzda keleshektiń túrli ssenarııi kútip tur. Biri úmit uıalatady, biri qaýip-qaterge toly. Bárine ortaq órkenıet jolyn tańdaımyz ba, álde jikke bólinip qurdymǵa ketemiz be? Ony úrkerdeı toptyń málimdemesi emes, kóptiń aýyzbirshiligi sheshýi qajet. Astana halyqaralyq forýmy osy yntymaqtastyqqa qoldaý bildirý úshin quryldy. Atalǵan alań ózara qurmetke negizdelgen jáne ashyq pikirtalas múmkindigin usynady. Bıylǵy forým taqyryby – «Aqyl-oı qosý arqyly keleshekti baǵdarlaý» (Connecting Minds, Shaping the Future). Bul – bizdiń úndeýimiz ári qaltqysyz senimimiz. Jahandyq syn-qaterdi jalǵyz eńserý múmkin emes. Dıplomatııa resmı protokoldyń tar sheńberinen shyǵyp, anaǵurlym tereń ári adamı qalyptaǵy qarym-qatynasqa tór usynýǵa tıis», dedi Prezıdent.
Memleket basshysynyń aıtýynsha, dúnıejúzilik damýdyń jańa kezeńinde adamdar arasyndaǵy senim, bilim-tájirıbemen bólisý jáne azamattyq qoǵamnyń yntymaqtastyǵy halyqaralyq qatynastardyń jańa irgetasy qalanady.
«Sondyqtan yqpaldastyqtyń aıasyn keńeıte berýimiz kerek. Qazaqstan ıdeıanyń keni, araaǵaıyndyq sheshimderdiń arhıtektory jáne túrli óńir men mádenıetterdiń seriktesi retinde osy ózgeristerge úles qosýǵa daıyn. Bul forým tyń oılar aıtylatyn ǵana emes, batyl qadamdar jasalatyn alańǵa aınalsyn. Barshańyzdy mazmundy dıalog ornatýǵa shaqyramyn. Aldaǵy pikirtalastar qyzyqty, forým jumysy nátıjeli bolýyna tilektestik bildiremin», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Astana halyqaralyq forýmy tek pikir almasý alańy emes, búkil álem elderi úshin jańa baǵyt pen sheshimderdi usynatyn pragmatıkalyq áriptestik ortalyǵy retinde qalyptasty. Forýmnyń plenarlyq otyrysynda Rýanda Prezıdenti Pol Kagame, Soltústik Makedonııa Prezıdenti Gordana Sılıanovska-Davkova, BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń bas dırektory Sıýı Dýnıýı, Eýropa Keńesiniń Bas hatshysy Alen Berse, Jahandyq jasyl damý ınstıtýtynyń tóraǵasy Pan Gı Mýn sóz sóıledi.
Plenarlyq sessııada CNN telearnasynyń burynǵy júrgizýshisi, jýrnalıst Djýlııa Chatterleı moderator boldy.
Moderator suraǵyna jaýap bergen Rýanda Prezıdenti Pol Kagame óz eliniń tarıhı jolyna toqtalyp, Qazaqstandaǵy damý modelin Ortalyq Azııa men Afrıka arasyndaǵy ózara tájirıbe almasýdyń jaqsy úlgisi retinde atady.
«Biz áýelde óz tarıhymyzǵa arqa súıeımiz. Elimizde bolǵan genosıdti eske alyńyz. О́zge elder bizde bolyp jatqan jaǵdaıǵa nazar aýdarmaı basqa jaqqa kóz tigip jatty. Biraq bul bizge ózge eldermen yntymaqtastyq ornatýǵa kedergi bolǵan joq. Dos peıildi elder men seriktesterimizden kóp qoldaý aldyq. Biraq bul árqaısymyz óz mindetimizdi oryndamasaq, sonshalyqty yqpal etip, paıdaly dúnıe bolmaýshy edi. Biz ótken tájirıbemizden sabaq aldyq. Basqa elderde bolyp jatqan oqıǵalardan kez kelgen memlekettiń damýy úshin qaýipsizdik asa mańyzdy element ekenin ańǵaryp otyrmyz. Qazaqstandaǵy baqýattylyq – memlekettiń kúshti basshylyǵynan ári turaqty damýdan kórinis tabady. Bul forým dıalog úshin ǵana emes, jahandyq pragmatıkalyq yntymaqtastyqtyń ómirlik mańyzdy alańyna aınaldy», dedi Pol Kagame.
Sóz sońynda Rýanda basshysy elimizge AHF alańy arqyly ár tarap álemdik yqpaldastyqqa jeke úlesin qosatyndaı múmkindik usynǵanyna alǵys aıtty.
Elimiz sý resýrstaryn basqarý baǵytynda joǵary áleýetke ıe. Bul pikirdi Astana halyqaralyq forýmynda sóılegen sózinde BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń (FAO) bas dırektory Sıýı Dýnıýı bildirdi. Onyń aıtýynsha, bul sala eldiń ekologııalyq turaqtylyǵy men agrarlyq damýynda mańyzdy oryn alady.
«45 jyldyq jumys tájirıbeme súıene otyryp, Qazaqstannyń jete baǵalanbaıtynyn aıtqym keledi. Jalpy, álemniń eki túrli kartasy bar. Birinshisi – Eýropaǵa ortalyqtandyrylǵan. О́ıtkeni Italııa, Eýropa úshin Qazaqstan, tipti Qytaıdyń ózi – kishkentaı memleket. Munan bólek latynamerıkalyq karta bar. Onda da jer sharyndaǵy bizdiń bólik eskerilmeıdi. Al Qazaqstanda mıllıon sharshy shaqyrym aýmaq bar. Qazaqstan zamanaýı tehnologııalar men saıasattyń arqasynda úlken jetistikterge jete alady. Eger biz jetkilikti ınvestısııa, ınnovasııamen qamtamasyz ete otyryp birlese jumys istesek, úlken jetistikke qol jetkizýge bolady. Tipti, sý resýrstaryn basqarýda da úlken áleýet bar», dedi.
Sondaı-aq ol FAO tarapynan uıymǵa múshe memleketterge turaqty qoldaý kórsetýge basa mán beriletinin aıtyp ótti.
«2019 jyly uıymda alǵashqy reformalardy júrgize bastadyq ári barlyq qoldaý sharasynyń tıimdiligin arttyrýǵa basa nazar aýdardyq. Biz árbir dollar naqty bir áser bergenin qalaımyz. AQSh, Qytaı, Japonııa, Germanııa, Ulybrıtanııa, Italııa, Qazaqstan, О́zbekstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan syndy barlyq 20 múshe jan-jaqty qoldaý kórsetip, belsendi jumys istep jatyr», dedi FAO basshysy.
Demokratııa qoldaýǵa zárý
Eýropa Keńesiniń bas hatshysy Alen Berse Astanadaǵy halyqaralyq forýmda jańa demokratııanyń úsh negizin atady.
«Demokratııa qanshalyqty uzaq ómir súre alady? Alty aı ma, bir jyl ma, eki jyl ma? Biz Astanada, Batys pen Shyǵystyń, Ońtústik pen Soltústiktiń toǵysqan jerinde qaýipsizdik, klımattyń ózgerýi, ekonomıka máselelerin talqylaýǵa jınaldyq. Shynymyzdy aıtaıyqshy, osynyń bárin demokratııasyz qamtamasyz ete almaımyz. Eger demokratııa kúırese, bázbireý saıası múddesi úshin jazasyzdyqty qalypty dúnıege aınaldyrsa, eseptilik múmkin emes dúnıege aınalsa, demokratııa kúıreıdi. Ondaı jaǵdaıda jalǵan aqparat ústemdik quryp, shyndyq tótep berý quraly bolýdan qalady. Sondyqtan demokratııany qorǵaýymyz kerek», dedi ol.
Forýmnyń mártebeli meımany demokratııany barymyzdy salyp qorǵaýǵa shaqyrdy.
«Terrorızm, kóshi-qon, sybaılas jemqorlyq, kıberqylmys sııaqty faktorlar kúnnen-kúnge ózekti bolyp barady. Olarmen kúresý kerek. Standarttardy teriske shyǵarý kerek. Qosarly standarttan qoǵam senimi setineıdi. Bizge demokratııaǵa tónip turǵan qaýip bar ekenin túısiný kerek. Bálkim onyń qaterin tolyqtaı sezinip jatpaǵan shyǵarmyz. Sondyqtan egemendik múddesi úshin keıbir tyıym erejeleri jumys istep turǵan shyǵar. Keı adamdardy tym qatty ketýge májbúrleıtin zańdar qabyldanyp jatady. Sondyqtan qazir jańa demokratııalyq paktiler ázirlep jatyrmyz. Bul pakt úsh negizgi basymdyqqa negizdelgen. Birinshisi – bilim berý, ekinshisi – qorǵanys, úshinshisi – ınnovasııa. Bul jaı ǵana kezekti bir daǵdarys emes. Eshbir el, eshbir ınstıtýt bul daǵdarysty jalǵyz eńsere almaıdy. Osyndaı kezeńderde demokratııa sııaqty qundylyqtardy keıinge ysyra turýǵa bolatyn shyǵar degen oılar týyndap jatady. Biraq bizge álemdegi qozǵalystardyń betalysyn túsiný qajet», dedi Eýropa Keńeseniń Bas hatshysy.
BUU-ǵa eleýli reforma qajet
Soltústik Makedonııa Prezıdenti Gordana Sılıanovska-Davkova Qazaqstan Prezıdentiniń BUU Jarǵysyn múltiksiz saqtaýǵa qatysty aıtqan pikirin qoldaıtynyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, BUU quramynan biraz eldiń shyǵý qaýpi bar.
«Álemdik qaýipsizdik, klımattyń ózgerýi, sıfrlyq transformasııa, sondaı-aq teńsizdik jaǵdaıymen kúres máselelerine erekshe mán berý kerek. Jahandyq kúsh-jigerdi jumyldyrýdyń ornyna biz keri qaraı jyljyp bara jatqan sııaqtymyz. Iаǵnı eski dúnıejúzilik tártipke túsip ketetin syńaılymyz. Qazir biz tártip pen erejeler ústem bolǵan kezeńnen bılik kúshi saltanat qurǵan deńgeıge aýysyp bara jatqanyn baıqap otyrmyz», dedi Gordana Sılıanovska-Davkova Astana halyqaralyq forýmynda.
Sonymen qatar ol Qasym-Jomart Toqaevtyń BUU júıesine qatysty pikirin qoldaıtynyn málimdedi.
«Eýropalyq eldiń prezıdenti retinde shaǵyn memleketter orta derjavalarmen birge BUU-daǵy tıimdi mýltılateralızmdi qoldaýǵa tıis dep sanaımyn, ıaǵnı BUU osy úderistiń ortalyǵynda bolýy kerek. Ol úshin eleýli reforma qajet. BUU Qaýipsizdik Keńesiniń quramy keńeıtilip, osy reformalardan ótýge tıis», dedi Soltústik Makedonııa Prezıdenti.
Onyń sózine qaraǵanda, BUU-nyń bas hatshysy laýazymyna áıel adamdy taǵaıyndaıtyn ýaqyt jetken sekildi. Jalpy, osy Astana halyqaralyq forýmynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev álem elderi BUU Jarǵysyn múltiksiz saqtaýy qajet ekenine basa nazar aýdarǵan edi. Prezıdenttiń baǵdarynsha, mıllıardtaǵan adamnyń taǵdyryna áser etetin asa mańyzdy sheshimdi birneshe eldiń qabyldaǵany múldem durys emes. Sondyqtan elimiz BUU Qaýipsizdik Keńesiniń quramyn keńeıtip, oǵan álemniń ár óńirinen ókil qosý týraly ustanymdy qoldaıdy.
Keleli keńeste BUU-nyń 8-Bas hatshysy, Jahandyq jasyl damý ınstıtýty (GGGI) Assambleıasynyń prezıdenti Pan Gı Mýn elimizdiń ornyqty damý máselesine qosqan úlesi týraly pikir aıtty.
«BUU-nyń burynǵy Bas hatshysy retinde klımatqa qatysty Parıj kelisimi men ornyqty damý kún tártibiniń erekshe mańyzdy ekenin atap ótemin. Osy oraıda Qazaqstannyń ornyqty damý men klımattyń ózgerýi máselelerine qosqan úlesine erekshe qoldaý bildirgim keledi. Klımattyń ózgerýi, qorshaǵan ortanyń nasharlaýy jáne taza energetıkaǵa kóshý is-qımyldarynyń negizgi máselelerin bir el ózi ǵana sheshe almaıdy. Qanshalyqty qýatty nemese resýrstarǵa baı memleket bolsa da osy aýqymdy mindetti jalǵyz eńserýge qaýqarsyz. О́ıtkeni mundaı syn-qaterler saıası ıdeologııalardyń shekarasynan tys», dedi Pan Gı Mýn.
Onyń oıynsha, osyndaı kúrdeli máselelerdiń túıinin tarqatýda óńirlerdiń birlesken kúsh-jigeri kerek.
«Ortalyq Azııa elderiniń «jasyl» damýǵa, osy saladaǵy yntymaqtastyqqa basa nazar aýdaryp otyrǵanyna óte qýanyshtymyn. Qazaqstannyń energetıkany damytý jáne ornyqty damý úshin úlken áleýeti bar. Bul turǵyda Qazaqstan taza energııa kózderine ınvestısııa salý arqyly óte jaqsy úlgi kórsetip keledi. Munyń bári tabysty jáne jarqyn bolashaq úshin jaqsy negiz bola alady», dedi Jahandyq jasyl damý ınstıtýty (GGGI) Assambleıasynyń prezıdenti.
Aıta ketý kerek, buǵan deıin Ornyqty damý maqsattaryna sáıkes jańartylǵan ulttyq ındıkatorlar tizimi bekitilgen edi. Ornyqty damý maqsattary 2015 jyly Birikken Ulttar Uıymy tarapynan qabyldanǵan. Bul bastama – kedeılik pen teńsizdikti azaıtý, qorshaǵan ortany saqtaý men jahandyq deńgeıde halyqtyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan aýqymdy áreket jospary.
Nurbaı JOLShYBAIULY,
Eligimaı TО́ŃKER,
«Egemen Qazaqstan»
